کتاب احکام معاملات

2- مستحب است برخى نمازها را هرچند كه نماز مستحبى باشند، در خانه خود اقامه كرد تا روح عبادت در جايجاى خانه منتشر شود واين كار در تربيت فرزندان مؤثر افتد.

3- احاديثى كه بر استحباب قرائت قرآن پيش از خواب يا در صبحدم دلالت دارند، بر استحباب تلاوت قرآن در خانه نيز دلالت مى كنند.

4- به طور كلى مستحب است اهالى خانه در مواقع گوناگونى چون قبل از غذا وپس از آن، پيش از خواب وپس از آن، هنگام وضو وغسل و ... زبان به ذكر الهى بگشايند وبر آن مداومت ورزند، تا خانه همواره با ياد خدا آباد وپربركت باقى بماند.

8- سود وبركت‌

حديثى از پيامبر اكرم (ص) آمده كه:

«من أكل من كَدِّ يده، نظرالله إليه بالرحمة ثم لايعذِّبه أبداً.».[1]

«هركس از دسترنج خود بخورد، خداوند با نگاه مهربانى به وى مى نگرد وسپس هيچگاه وى را عذاب نمى كند.»

همچنين پيامبر اكرم (ص) در حديث مفصّلى مى فرمايند:

«.. ونعم اللهو المغزل للمرأة الصالحة.».[2]

«بهترين مشغوليت براى زن شايسته، نخ ريسى است».

رهيافت وحى:

دين ما را به طلب روزى حلال وتدبير در معيشت وميانه روى واقتصاد در گذران زندگى فرا مى خواند كه يكى از بخشهاى آن تشويق افراد به اقتصاد خانگى وتوليد خانوادگى است. اين امر خانه را به واحدى توليدى وموثر در عرصه اقتصاد كشور بدل وآن را از محلى براى مصرف به محلى براى توليد تبديل مى كند، حال چه اين توليد يك توليد كشاورزى وچه يك توليد صنعتى سبك باشد.

[1]- وسائل الشيعه، ج 1، احكام المساكن، ص 417، باب 8، ح 7.

[2]- بحارالانوار، ج 73، ص 175، ح 2.

احكام:

1- كاركردن براى به دست آوردن روزى حلال امرى مستحب، وچه بسا وقتى چرخه زندگى از حركت باز مى ايستد، امرى واجب محسوب شود. از سويى ديگر فراهم آمدن بخشى از روزى نيز هميارى وهمكارى خانواده را مى طلبد.

2- اسلام مردم را به ارتزاق از دسترنج وكار توليدى خود فرا مى خواند.

3- مستحب است زنان اوقات فراغت خود را در خانه به كارهاى درآمدزا به ويژه ريسندگى وبافندگى اختصاص دهند.

4- همچنين دين از اقتصاد وتوليد خانگى حمايت مى كند ودر اين راستا نگهدارى از ماكيان ورمگان را براى بهره مند شدن از گوشت وشير آنها وهمچنين كشاورزى را براى بهره مند شدن از محصولات آن توصيه مى كند.

5- از سويى كار دسته جمعى اعضاى خانواده براى توليد وروح جمعى حاكم بر ايشان موجب رشد صفات پسنديده زير در آنها مى شود:

نخست: هميارى وهماهنگى؛ كه اگر اين ويژگى امروز در خانه وميان افراد خانواده نهادينه شود، فردا در فرهنگ جامعه نيز نهادينه خواهد شد.

دوم: توليدگر بارآمدن فرزندان؛ كه از رهگذر آن كودكان مى آموزند بايد براى امرار معاش كار وبراى رسيدن به پيشرفت تلاش كنند.

سوم: مهارت در آن زمينه اى كه براى كار خانگى انتخاب مى كنند؛ از اين رهگذر فرزندان، ورزيده وكارآزموده پاى به عرصه اجتماع خواهند گذاشت.

9- هميارى ومهربانى‌

خداى متعال مى فرمايد:

تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى وَ لَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ «المائده، 2»

«و (همواره) در راه نيكى وپرهيزگارى با هم تعاون كنيد و «هرگز» در راه گناه وتعدى همكارى ننماييد واز «مخالفت فرمان» خدا بپرهيزيد كه مجازات خدا شديد است.»

رهيافت وحى:

خانواده، واحدى اجتماعى است كه از ارزشهاى اجتماعى در جامعه اسلامى پاسدارى مى كند. برجسته ترين اين ارزشها، به رسميت شناختن يكديگر، همزيستى مسالمت آميز، هميارى وهمبستگى است، وخانه نمونه خانه اى است كه تا حد امكان اين ارزشها را در چهارچوب نظام خانواده براى افراد آن فراهم آورد.

احكام:

1- خانواده مورد نظر اسلام با بالاترين مراتب هميارى، مهرورزى وهمبستگى متمايز مى شود كه برخى نمودهاى آن عبارتند از:

الف: ناراحت نشدن افراد خانواده- كه در اينجا منظور دايره بزرگ خانواده است كه شامل دائى ها وعموها نيز مى شود- از اينكه ديگر اعضا چه با اجازه وچه بدون اجازه، چه در حضور وچه در غياب صاحب خانه، از غذاهاى خانه ايشان بخورند. «آيه 61، سوره نور».

ب: مديريت جمعى كارهاى خانه؛ در واقع اين زن خانه نيست كه به تنهايى بايد تمام مسؤوليتهاى خانه واداره خانواده را به گردن گيرد.

2- براى عملى كردن واقعى ارزشهايى چون هميارى، مهرورزى متقابل وهمبستگى خانواده ها بايد به كارهاى زير بپردازند:

نخست: تشكيل مجالسى خانوادگى كه بتوان از رهگذر آن مجالس دركارها با ديگر اعضاى خانواده رايزنى وبراى رفع مشكلات با يكديگر هميارى كرد.

دوم: ايجاد يك صندوق تعاون جهت حمايت يا دادن وام به افراد نيازمند خانواده، وهمچنين براى فراهم آوردن نيازمنديهاى مشترك مانند كندن چاه، خريد يك قطعه زمين، ساخت يك خانه تابستانى، بناى يك باب مدرسه براى فرزندان خانواده يا ساخت مسجد وحسينيه ومانند اينها.

سوم: تأسيس شركتهاى درآمدزا براى درآمدزايى خانواده وايجاد فرصتهاى شغلى براى جوانان ودستيابى به هميارى اقتصادى درچهارچوب خانواده.

چهارم: تشكيل هيأتى براى تصدى امور خيريه وحمايت از نيازمندان جامعه ونشر فضايل انسانى وامر به معروف ونهى ازمنكر.

10- جايگاه علم آموزى وتربيت‌

خداى متعال مى فرمايد:

فِى بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ «المائده، 2»

« (اين چراغ پر فروغ) در خانه هايى قرار دارد كه خداوند اذن فرموده ديوارهاى آن را بالا برند «تا از دستبرد شياطين وهوسبازان در امان باشد»، خانه هايى كه نام خدا در آنها برده مى شود، وصبح وشام در آنها تسبيح او مى گويند ...».

رهيافت وحى:

خانه اى كه رنگ خدايى به خود گرفته در واقع چراغدان نور پروردگار وجايگاه علم وتربيت شايسته است. اگر فضاى خانه همواره با ياد خدا عطرآگين شود وبه نور معرفت روشنايى يابد، تربيت يافتگان در آن خانه نيز از اهل ذكر واهل علم خواهند شد.

احكام:

اولين مدرسه اى كه مى توان در آن فرزندان را به گونه اى ايمانى تربيت كرد، دامن وآغوش مادران وسپس حمايت وآموزه هاى پدران است. حضرت مريم اسوه مادر ربانى است كه از رحمش روح خدا زاييده شد. در اين امت نيز اين حضرت فاطمه زهرا، بزرگ بانوى زنان جهان است كه عابدترين مردم واسوه زنان با ايمان به شمار مى رود. حال به توصيه هايى چند در زمينه تربيت ربانى توجه كنيد:

نخست: مادران بايد با معنى تربيت فرزندانى پاك آشنا شده ودر زمان باردارى وسپس در زمان شير دادن، خود را از هرگونه آلودگى بپيرايند و به فضايل بيارايند تا والاترين اخلاق را از راه شير خود به فرزندان منتقل كنند.

دوم: پدران بايد سخت در پى روزى حلال باشند وبه تزكيه وپيراستگى خود بيش از پيش اهتمام ورزند تا الگوهاى شايسته اى براى فرزندان خود باشند.

سوم: پدران ومادران بايد با سامان دادن به برنامه خانوادگى هدفمند به رشد روحى وعقلانى فرزندان خود يارى رسانند.

چهارم: بايد بيش از آنچه به تغذيه مادى فرزندانمان اهتمام مى ورزيم، تربيت وپرورش ايشان را مورد توجه قرار دهيم كه اين امر با امورى چون خريد كتاب براى‌

ايشان، فرستادن آنها به مدارس خوب ومهمان كردن افراد خوب وموجّه «براى سخنرانى وارشاد خانواده» محقق مى شود.

11- آداب والا

در خانواده اسلامى آداب ورفتارهاى والايى از مؤمنان سر مى زند كه جاى جاى خانه را عطرآگين مى سازد وخانه را از محبت ومهربانى پر مى كند. در ادامه، گزيده اى از متون دينى اى را كه در اين زمينه سخن گفته اند، از نظر مى گذرانيم:

آداب ورود به خانه:

1- امير مؤمنان حضرت على (ع) مى فرمايند:

«إذا دخل أحدكم منزله فليسلِّم على أهله، يقول: السلام عليكم، فإن لم يكن له أهل فليقل: السلام علينا من ربنا، وليقرأ قل هو الله أحد حين يدخل منزله، فإنه ينفى الفقر.»

«هركس از شما وارد خانه اش شد بايد بر خانواده اش سلام كند وبگويد: درود بر شما، پس اگر خانواده اى نداشت بگويد درود پروردگارمان بر ما، وهمچنين سوره قل هو الله احد را به هنگام ورود به خانه بخواند، كه آن، فقر را نابود مى سازد».

وهمچنين مى فرمايد:

«وليقرأ إذا خرج من بيته الآيات من آخر آل عمران وآية الكرسى وإنا أنزلناه وأم الكتاب، فإن فيها قضاء حوائج الدنيا والآخرة.».[1]

«وبه هنگام خروج از خانه آيات آخر سوره آل عمران وهمچنين آية الكرسى وسوره انا انزلناه وام الكتاب «حمد» را بخواند، كه در اين كار برآورده شدن نيازمنديهاى دنيا وآخرت نهفته است».

2- از امام صادق (ع) روايت شده كه آن حضرت از پدران بزرگوار خود اينگونه نقل كرده اند:

«أن النبى‌

(ص)

قال: إذا خرج الرجل من بيته فقال بسم الله، قالت الملائكة له: سلمت، فإذا قال: لا حول ولا قوة إلا بالله، قالت الملائكة له: كُفِيَت، فإذا قال: توكلت على الله، قالت الملائكة له: وقيت.».[2]

[1]- بحارالانوار، ج 73، ص 166، باب 34، ح 1.

[2]- همان، ص 168، ح 10.

«پيامبر (ص) فرمودند: اگر مردى به هنگام خروج از خانه بسم الله گويد، فرشتگان به او مى گويند: تو سلامتى. واگر بگويد: «لاحول ولا قوة إلا بالله»، فرشتگان به او مى گويند: در پناه خدا خواهى بود، واگر بگويد: برخدا توكل مى كنم، فرشتگان به وى مى گويند: محفوظ خواهى بود».

آداب خواب وشب زنده دارى:

1- در اين باب از امام صادق (ع) از پدر بزرگوارشان (ع) حديثى اينگونه نقل شده:

«قال رسول الله‌

(ص)

: لاسهر إلا فى ثلاث: متهجد بالقرآن، وفى طلب العلم، أو عروس تُهدى إلى زوجها»

[1].

«رسول خدا (ص) فرمودند: شب بيدارى تنها براى سه امر اشكالى ندارد: «نخست» شب زنده دارى براى خواندن قرآن، «دوم» در طلب علم ودانش آموختن، «سوم» در شبى كه عروسى به نزد شوهرش برده شود.»

2- جابربن عبدالله در روايتى مى گويد: پيامبر خدا (ص) فرمودند:

«قالت ام سليمان بن داود لسليمان‌

(ع)

: إياك وكثرة النوم بالليل، فإن كثرة النوم تدع الرجل فقيراً يوم القيامة.».[2]

«مادر سليمان بن داوود به سليمان (ع) گفت: از زياد خوابيدن در شب برحذر باش، زيرا خواب زياد انسان را در روز قيامت تهيدست وا مى نهد.»

3- از حضرت امام صادق (ع) روايت شده كه فرمودند:

«قال رسول الله‌

(ص)

: أول ما عصى الله تبارك وتعالى بست خصال: حب الدنيا، وحب الرياسة، وحب الطعام، وحب النساء، وحب النوم، وحب الراحة.».[3]

«رسول خدا (ص) مى فرمايند: نخستين بار از رهگذر شش ويژگى از فرمان خداوند سرپيچى شد: حب دنيا، حب رياست، حب غذا، زن دوستى، خواب دوستى وآسايش دوستى.»

4- اميرمؤمنان (ع) مى فرمايند:

«لا ينام المسلم وهو جنب، ولا ينام إلا على طهور، فإن لم يجد الماء فليتيمم بالصعيد، فإنّ روح المؤمن تُرفع إلى الله تبارك وتعالى فيقبلها ويبارك عليها، فإن كان أجلها قد

[1]- همان، ص 178، ح 3.

[2]- همان، ص 179- 180، ح 3.

[3]- همان، ص 180، ح 5.

حضر جعلها فى كنوز رحمته، وإن لم يكن أجلها قد حضر بعث بها مع أمنائه من ملائكته فيردّونها فى جسدها.»[1]

«مؤمن با حال جنابت نمى خوابد، وتنها با پاكيزگى مى خوابد، واگر آبى نيابد بايد با خاك پاك تيمم كند، زيرا «هنگام خواب» روح مؤمن به سوى خدا، بالا برده مى شود پس خداوند آن را مى پذيرد وآن را متبرك مى سازد، اگر اجل او فرا رسيده باشد، آن را در گنجهاى رحمتش قرار مى دهد، واگر اجل او فرا نرسيده باشد آن روح را با فرشتگان پاسدار وى مى فرستد تا ايشان آن روح را به بدنش بازگردانند».

به چه هنگام خوابيدن درست است؟

1- خواب پيش از طلوع آفتاب از ناپسندترين خوابهاست، تا اين اندازه كه در حديثى از امام صادق (ع) آمده كه:

«قال رسول الله (ص): ما عجّت الأرض إلى ربها كعجيجها من ثلاثة: من دم حرام يُسفك عليها، أو اغتسال من زنا، أو النوم عليها قبل طلوع الشمس.»

«پيامبر خدا (ص) فرمودند: زمين هيچگاه مانند اين سه حالت به سوى خدا فرياد نمى زند وقتى كه خونى به ناحق برآن ريخته شود، واز زنا غسلى به عمل آيد، وخوابى پيش از طلوع آفتاب صورت پذيرد».

2- همچنين خواب بعد از نماز مغرب وپيش از نماز عشا نيز كراهت دارد. از اميرمؤمنان (ع) در اين باب نقل شده كه فرمودند:

«النوم بين العشائين يورث الفقر، والنوم قبل طلوع الشمس يورث الفقر.».[2]

«خواب بين نماز مغرب وعشا وهمچنين خواب پيش از طلوع آفتاب موجب فقر مى شود».

3- خواب پس از عصر آنچنان كه از روايت امام صادق (ع) برمى آيد از حماقت است. آن حضرت مى فرمايند:

«قال رسول الله‌

(ص):

النوم من أول النهار خرق، والقائلة نعمة، والنوم بعد العصر حمق، وبين العشائين يحرم الرزق.».[3]

[1]- همان، ص 182، ح 2.

[2]- همان، ح 2.

[3]- همان، ص 185، ح 6.

«رسول خدا (ص) فرمودند: خواب درا بتداى روز نشانه نادانى وكودنى است، وخواب قيلوله «نيمروز» نعمت، وخواب پس از عصر از حماقت، وخواب بين نماز مغرب وعشا روزى را از بين مى برد».

4- زمان بسيار مناسب براى خواب در روز خواب پيش از ظهر يا قيلوله است.

از امام زين العابدين (ع) روايت شده كه ايشان نماز صبح را مى خواندند وتا طلوع آفتاب در سجده گاه خود به تعقيبات مى پرداختند، سپس برمى خاستند ونماز طولانى اى را شروع مى كردند، سپس كمى مى خوابيدند وبعد از بيدار شدن مسواك مى خواستند ودندانهاى خود را مسواك مى كردند وپس از آن صبحانه طلب مى كردند.[1]

چگونه بخوابيم؟

1- اسلام، خوابيدن بر روى شكم را مكروه مى شمرد وبه ديگر صورت هاى خواب فرا مى خواند. شامى در خبرى از اميرمؤمنان (ع) درباره گونه هاى مختلف خواب پرسش كرده است. امام (ع) نيز اينگونه پاسخ گفته اند:

«النوم على اربعة اصناف: الانبياء تنام على أقفيتها مستلقية، وأعينها لاتنام متوقعة لوحى ربها عزوجل، والمؤمن ينام على يمينه مستقبل القبلة، والملوك وابناؤها على شمائلها ليستمرئوا ما يأكلون، وإبليس وإخوانه وكل مجنون وذى عاهة ينامون على وجوههم منبطحين.».[2]

«خواب چهارگونه است: پيامبران به پشت مى خوابند، در حاليكه چشمهايشان به انتظار وحى پروردگار عزوجل به خواب نمى رود، مؤمنان بر دست راست خود ورو به قبله مى خوابند، پادشاهان وفرزندانشان بر دست چپ خود مى خوابند تا آنچه مى خورند هضم كنند، ابليس وبرادران او وديوانگان وآفت زدگان نيز به رو وبر روى شكم خود مى خوابند».

2- همچنين مستحب است پيش از خواب بر رختخواب خود دست بكشيم تا از نبود حشره يا اجسام مضر مطمئن شويم وخدا را با دعايى كه از امام صادق (ع) از پدر بزرگوارشان نقل شده بخوانيم. آن حضرت مى فرمايند:

[1]- همان، ص 186، باب 42، ح 2.

[2]- همان، ص 187، باب 43، ح 4.