کتاب احکام معاملات

2- اين حرمت، حرمت عوامل وابزارهاى منجر به آسيبهاى فوق الذكر را نيز در بر دارد. سهل انگارى واهمال كارى آگاهانه اى كه به مرگ، نقص عضو يا از ميان رفتن نيرويى از نيروهاى انسان منجر شود وهمچنين اقدام به خودكشى از جمله اين اعمال حرام برشمرده مى شوند.

3- حرام بودن انداختن خود در ورطه هلاك ونابودى، بيگمان به معنى لزوم محافظت عرفى از جان است، از اين رو هركس آگاهانه در حفظ جان خود كوتاهى ورزد وبنا به عرف، نابود كننده جان خود محسوب شود، مرتكب فعل حرامى شده است.

4- بر مبناى اصل وجوب حفظ نفس، رعايت نكات بهداشتى وانجام مراحل عملى برخوردارى از سلامت، به اندازه اى كه حفظ نفس از نابودى وايمنى اعضا وقواى جسمانى اقتضا كند، واجب والزامى محسوب مى شود.

5- پاره اى از اعمال را شرع از آن رو كه به حيات بشرى يا سلامت انسان زيان وارد مى سازند، حرام شمرده كه سخن از آنها در فصل حفظ ونگهدارى به تفصيل رفت.

2- تقابل تندرستى وزيان بيش از حد

احكام:

1- پاره اى از بيماريها به مرگ يا نقص عضو يا از ميان رفتن قواى جسمانى منجر نمى شوند، ولى ضرر وزيان بيش از حدّى را در پى دارند، مانند مبتلا شدن به مرض قند كه هرچند به مرگ نمى انجامد ومى توان سالها با آن زندگى كرد، ولى اين بيمارى از نظر عرف بسيار زيان رسان تلقى مى شود، وظاهراً حفظ خود از ابتلا به چنين بيماريهايى نيز واجب است.

2- اگر اهمال كارى در حفظ جان از آسيبهاى بيش از حد، در عرف به منزله نابود كردن خود تلقى شود، وجوب اقدام براى دفع آن آسيبها قويتر به نظر مى رسد. بنابراين هركس گرفتار چنين بيماريهايى شود بايد به دارو ودرمان آن همت گمارد.

3- تقابل بهداشت عمومى و فساد

خداى متعال مى فرمايد:

وَ لَا تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ «اعراف، 85»

«و در روى زمين، بعد از آنكه «در پرتوى ايمان ودعوت انبيا» اصلاح شده است، فساد نكنيد. اين براى شما بهتر است اگر با ايمان هستيد».

رهيافت وحى:

خداوند متعال اشاعه فساد وتباهى در زمين را به شدت منع كرده، ودورى جستن از تباهى هاى بزرگ را به منزله حكمت نفى ولايت كفار دانسته است. از همين رو تلاش در راستاى جلوگيرى از انتشار تمام گونه هاى فساد وتباهى، امرى واجب تلقى شده كه يكى از نمودهاى آن اهتمام ورزيدن به بهداشت عمومى براى جلوگيرى از به خطر افتادن سلامت مردم است.

احكام:

1- بايد از رهگذر نظارت بر توليدكنندگان وفروشندگان مواد غذايى از كشاورزان ودهقانان گرفته تا رستورانها ونانوايى ها ومراكز توليد مواد غذايى وآسيابها وكارخانجات كنسروسازى ومواد لبنى ومواد گوشتى ومانند اينها، از انتشار مواد غذايى فاسد، جلوگيرى كرد.

2- همچنين بايد بر سرچشمه هاى آب آشاميدنى، رودخانه ها، مخازن وتلمبه هاى آب وهمچنين بر خطوط لوله آبرسانى براى دور ساختن ميكروبها، مواد راديواكتيو وديگر مواد زيان رسان به منابع آبى نظارت كرد.

آية الله العظمى السيد محمد تقي المدرسي(دام ظله)، احكام معاملات - قم، چاپ: اول، 1390.

واجب است با اقداماتى چون واكسيناسيون عمومى عليه بيماريهاى مسرى وجلوگيرى از انتقال مردم از مناطق آلوده به اينگونه بيماريها به مناطق پاكيزه، از انتشار بيماريهاى مرگبار جلوگيرى كنيم.

4- بايد براى جلوگيرى از انتشار بيماريهاى واگيردار در مراكزى چون مدارس، اداره جات، كارخانجات وديگر مراكز تجمع مردم، يك سيستم نظارت بهداشتى در نظر گرفت.

5- بايد براى جلوگيرى از تردّد آزادانه مبتلايان به بيماريهاى واگيردار چون آبله، جذام، سل وايدز وهمچنين براى فراهم آمدن سلامت جامعه وپيشگيرى از انتشار اين بيماريها، مراكزى براى نگهدارى وقرنطينه مبتلايان به آن امراض در نظر گرفت.

6- براى جلوگيرى از انتشار بيماريهاى جنسى وهمچنين براى ايمن نگاه داشتن فرزندان از آسيبهاى ژنتيكى، بايد بر امر ازدواج در جامعه نظارت شود.

4- بهداشت عمومى وحيات طيبه‌

خداى سبحان مى فرمايد:

الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِىَّ الْأُمِّىَّ الَّذِى يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِى التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلَالَ الَّتِى كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِى أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ «اعراف، 157»

«همانا كه از فرستاده «خدا»، پيامبر «امى» پيروى مى كنند، پيامبرى كه صفاتش را، در تورات وانجيلى كه نزدشان است، مى يابند، آنها را به معروف دستور مى دهد واز منكر باز مى دارد، اشياء پاكيزه را براى آنها حلال مى شمرد وناپاكيها را تحريم مى كند وبارهاى سنگين، وزنجيرهايى را كه بر آنها بود، «از دوش وگردنشان» بر مى دارد، پس كسانى كه به او ايمان آوردند وحمايت وياريش كردند واز نورى كه با او نازل شده پيروى نمودند، آنان رستگارانند».

رهيافت وحى:

خداوند متعال پليديها را حرام كرده چرا كه بيمارى زا هستند. از اين رو مردار، گوشت خوك، ميخوارگى، خوردنيها ونوشيدنيهاى مضر، همه وهمه حرام ودشمن سلامتى انسان محسوب مى شوند.

خداوند متعال هرزگى هاى آشكار وپنهان را نيز حرام كرده، زيرا هرزگى نيز به سلامت انسان ضرر مى رساند، وهمچنين براى حفظ بهداشت وسلامتى به دورى جستن از پليدى وخواستن پاكيها وپاكيزگى در اوقات گوناگون دستور داده است.

احكام:

1- درآموزه هاى دينى گرايش به پليديها حرام وپاكيزگى در تمام سطوح امرى محبوب تلقى شده ونظافت از ارزشهاى ايمان شمرده شده است. لذا بر همه واجب است تا در حد توان اين آموزه ها را به كار بندند.

2- افراد جامعه بايد با گونه هاى مختلف پليدى وآلودگى به مبارزه برخيزند، از اين رو بايد براى تأمين بهداشت وپيراستگى از آلودگيهاى گوناگون، به شدّت وبه گونه اى فراگير از اماكن عمومى مراقبت به عمل آيد.

3- حكومتها نيز بايد از ورود بيماريهاى واگيردار ومواد غذايى غير بهداشتى به داخل كشورهايشان جلوگيرى به عمل آورند.

5- بالاترين مراتب بهداشت فردى‌

امير مؤمنان (ع) مى فرمايند:

«العافية أهنأ النعيم»

«عافيت گواراترين نعمت است».

«العافية أشرف اللباسين»

«عافيت شريفترين لباس ها است».

وهمچنين فرمودند:

«بالعافية توجد لذة الحياة».[1]

«به وسيله عافيت، لذت زندگى به دست مى آيد».

احكام:

1- مستحب است هركس سلامت خود را در بالاترين سطوح تندرستى نگه دارد. مثلا معدّل فشار خون، تركيبات خون، قدرت بينايى وشنوايى وضربان قلب وشاخصهاى ديگر سلامت خود را در بهترين حالت نگهدارد.

[1]- ميزان الحكمه، ج 6، ص 380- 381

2- همچنين مستحب است كه انسان خود را از تماس با هرگونه آلودگى مصون دارد ونشاط وفعّاليّت خود را از رهگذر تغذيه اى مناسب وانجام فعّاليتهاى ورزشى يا كار بدنى كافى، در سطح بالايى نگهدارد.

3- در واقع اسلام به طور كلى، مردم را به فراهم آوردن تندرستى وعافيت به عنوان ارزشى بنيادين ترغيب مى كند. در ابواب مستحبات وآداب متون شرعى نقل شده، به آموزه هاى بسيارى بر مى خوريم كه به گونه اى با مفهوم عافيت وسلامتى پيوند خورده اند. گزينش همسرى مناسب براى تشكيل خانواده، رعايت آداب همبسترى، آشنايى با تعاليم باردارى وتغذيه در دوران باردارى، فراگرفتن آموزه هاى مربوط به شيردادن به فرزندان وگرفتن دايه براى آنها ودر نهايت آشنايى با آداب خوردن وآشاميدن وخواب ومعاشرت واستحمام و ... كه همگى به خواست الهى طول عمر وسلامت ونيرومندى بدن را دربر دارند، از جمله اين آموزه ها هستند.

4- مستحب است ازخداوند طلب عافيت وسلامتى كنيم چرا كه اسباب ووسايل تندرستى وسلامتى جملگى به امر خداوند فراهم مى آيند. امام على بن الحسين (ع) در يكى از دعاهاى مبارك خويش در صحيفه سجاديه اينگونه طلب عافيت مى كنند:

«اللهمّ صلّ على محمد وآل محمد، وعافنى عافية كافية شافية عالية نامية، عافية تولِّد فى بدنى العافية، عافية الدنيا والآخرة، وامنن علىَّ بالصحة والأمن والسلامة فى دينى وبدنى ..».[1]

«بارالها، بر محمد وآلش رحمت فرست ومرا عافيتى بى نيازكننده وشفا دهنده ببخش كه «از دسترس بيمارى ها» بالاتر وروز افزون باشد؛ عافيتى كه دربدنم توليد عافيت كند، عافيت در دنيا وآخرت. وانعام فرماى بر من به تندرستى، وامنيت، وسلامت در دين وبدن.»

5- از آن رو كه سلامت وتندرستى از ارزش هاى والا محسوب مى شود، بايد از رهگذر عمل به آموزه هاى زير به صورت جدّى بدان اهتمام ورزيم:

[1]- از دعاى حضرت سجاد (ع) هنگامى كه عافيت از خدا طلب مى كرد، صحيفه سجاديه، دعاى شماره 23.

نخست: اهتمام دائم به قوانين بهداشتى وبازدارنده از بيماريها در كشور، به ويژه قوانين مرتبط با بهداشت موادّ غذايى وآشاميدنى ها وابزارهاى مورد استفاده، وهمچنين قوانين فراهم كننده امنيت وسلامت تمام توليدات در بالاترين استانداردهاى بين المللى.

دوم: آگاه ساختن مردم درباره امور بهداشتى وبيان حداقل آموزه هايى كه هر فرد براى محافظت از سلامت خود بدانها نياز دارد. شناخت قواى خود وچگونگى محافظت از آنها در برابر بيمارى ها وهمچنين چگونگى رساندن اين قوا به رشد لازم از طريق تغذيه مناسب وورزش ومانند اينها وشناخت بيماريها وعلل آنها وچگونگى پيشگيرى از مبتلاشدن بدانها وآشنايى با روش هاى درمان آن بيماريها، همه وهمه از جمله اين آموزه ها هستند.

اين آگاهى ها بايد در مدارس، از سال اول ابتدايى تا آخرين سال دانشگاه به فرزندان جامعه ارائه شود، همچنين بايد اين آگاهى ها از رهگذر رسانه هاى ديدارى، شنيدارى ونوشتارى به سمع ونظر مردم برسند.

سوم: اهتمام به فراهم آوردن پزشكان وپرستاران مجرب وتهيه داروهاى ضرورى وساخت بيمارستان ودرمانگاه وتعريف مفهوم برخوردارى از خدمات بهداشتى ودرمانى به عنوان حقّ طبيعى هر انسان.

چهارم: فقها بايد پس از مشاوره گرفتن از كارشناسان وسازمانهاى مربوط درباره مسائل مهم بهداشتى همچون واكسيناسيون عمومى عليه بيماريهاى واگيردار مهلك، به صدور فتاواى ويژه همت گمارند.

پنجم: نيكوكاران نيز بايد فراهم آوردن وسايل خدمات بهداشتى ودرمانى را براى عموم مردم به ويژه نيازمندان در زمره طرح هاى خداپسندانه خود بگنجانند.

ششم: همه افراد جامعه بايد به هنگام بروز بحران هاى بهداشتى خطرناك، همچون شيوع بيمارى هاى مسرى ومهلك در امر مبارزه با عوامل ضد بهداشت وسلامت عمومى، سهيم شوند.

دوم: سلامتى، حقّ طبيعى انسان‌

خداوند سبحان مى فرمايد:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثَى وَ جَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ «حجرات، 13»

«اى مردم ما شما را از يك مرد وزن آفريديم و شما را از تيره ها وقبيله ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد، «اينها ملاك امتياز نيست»، گرامى ترين شما نزد خداوند با تقواترين شماست، خداوند دانا وآگاه است».

رهيافت وحى:

به نظر مى رسد مراد از واژه «لتعارفوا» «يكديگر را بشناسيد»، در اين آيه شريفه همان مفهوم به رسميت شناختن متقابل حقوق يكديگر باشد، حقوقى كه يكى از مهم ترين آنها حقّ حيات است كه خود شامل حقّ برخوردارى از امنيت وحقّ تأمين نسبى نيازمنديهاى اساسى «همچون حق برخوردارى از غذا، نوشيدنى، مسكن و ...» وحقّ سلامتى وبهداشت مى شود.

احكام:

1- حق حيات وزندگى شالوده ديگر حقوق بوده وفراهم آوردن تندرستى وسلامت جسمانى انسان بنياد حيات را تشكيل مى دهد.

2- متون ونصوص دينى اى كه به انفاق وبخشش دستور مى دهند، انفاق به قشرهاى محروم جامعه را در امور بهداشتى نيز به مثابه يكى از وسيع ترين بسترهاى انفاق وهميارى اجتماعى در بر مى گيرند.

3- از سويى، متون ورواياتى كه بر اهتمام مسلمانان به يكديگر تأكيد مى ورزند نيز، دسته ديگرى از متون دينى اند كه بسترهاى فراهم آوردن وسايل بهداشتى ودرمانى همگانى را در بر مى گيرند.

4- از بسيارى از متون كلّى نيز مى توان لزوم هميارى در امر بهداشت وتندرستى درحدّ ضرورت وامكان را استنباط كرد.

5- بنابراين، تندرستى وسلامت، بايد به هدفى تبديل شود كه مردم وحكومت جملگى در فراهم آمدن آن براى تك تك افراد جامعه ودر تهيه تمام وسايل ممكن در اين راستا، از هيچ تلاشى فروگذار ننمايند.

6- قانونگذاران نيز بايد به وضع قوانين ضرورى براى فراهم آمدن اين حقّ طبيعى همت گمارند.