کتاب احکام معاملات

آداب والا ونيازمنديهاى فرزندان شامل خواندن ونوشتن وشنا ومانند اينها تشويق مى كنند.

3- حكومت اسلامى اى كه حقوق مردم را رعايت مى كند ومى خواهد ارزشهاى اجتماعى را در ميان افراد جامعه نهادينه سازد، بايد به نشر علم ودانش، به ويژه آن بخش هايى ازعلم كه امور دين يا ساحتهاى معيشتى مردم به آنها وابسته است، بپردازد.

4- بنابراين حكومت بايد به فراهم آوردن ابزارها، روشها وفرصتهاى آموزش همگانى وهمچنين به مبارزه براى ريشه كن كردن جهل وبيسوادى، بيش از پيش همّت گمارد.

فصل سوم: فرزندان و صله رحم از ديدگاه فقه‌

احكام دوستى‌

خداى متعال مى فرمايد:

ذلِكَ الَّذِى يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبَى وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَة نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ «شورى، 23».

«اين همان چيزى است كه خداوند بندگانش را كه ايمان آورده واعمال صالح انجام داده اند، به آن نويد مى دهد. بگو: «من هيچ پاداشى از شما بر رسالتم درخواست نمى كنم جز دوست داشتن نزديكانم «اهل بيتم» وهر كس كار نيكى انجام دهد، بر نيكى اش مى افزاييم، چرا كه خداوند آمرزنده وسپاس گزار است».

رهيافت وحى:

مردم بايد روابط ميان خود را بر مبناى دوستى ايمانى شكل دهند، دوستى اى مبتنى بر محبّت خدا، پيامبر (ص) واهل بيت (عليهم السلام). همين گونه است دوستى خانواده وبستگان زمانى كه با آن محبّت خدايى متعارض نباشد، اما دوستى هاى استوار بر موهوماتى كه به جاى خدا مورد پرستش قرار مى گيرند، از جمله دوستى هاى مبتنى بر تعصّب جاهلى يا تعصّبات مادّى، دوستى هايى ناپسند محسوب مى شوند.

از اين حقيقت مى توان احكام زير را استنباط كرد:

احكام:

1- هركس بايد بازگشتى به خود داشته باشد وخاستگاههاى حبّ وبغض هايش را دقيقا بشناسد وسپس معيار حبّ وبغض هايش را در چهارچوب عقل ووحى از نو تعريف كند، تا صاحب دلى پيراسته از حبّ دنيا گردد.

2- بر مؤمنان است كه به مردم محبّت ورزند وبا ايشان دوستى كنند.

3- هر چيزى كه براى خود دوست داريم بايد براى برادران مؤمن خود نيز دوست بداريم. همچنين نبايد نسبت به چيزى كه به برادر مؤمنمان مى رسد، حسد ورزيم وهمچون كسانى كه هيچ تعلق خاطرى نسبت به هم ندارند، با يكديگر رفتار كنيم.

4- رابطه زناشويى مناسب، رابطه اى است كه بر مبناى دوستى ومحبّت استوار شده باشد، رابطه اى كه در آن هيچ يك از دو طرف نسبت به طرف مقابل كبر يا حسد نورزد، رابطه اى سالم كه بايد در شبكه روابط ميان تمام مؤمنان نهادينه شود.

5- دوستى خدا، پيامبر (ص) واهل بيت ايشان (عليهم السلام) از پايه هاى دين محسوب مى شود. اين دوستى همان تولّى است. از سويى دوستى با دشمنان خدا رسول (ص) وهمچنين ناصبين وكسانى كه از اهل بيت (عليهم السلام) روى برتافته اند، حرام است. علاوه بر اين بايد از چنين كسانى تبرّى جوييم، چرا كه تبرّى جستن از دشمنان خدا نيز پايه اى از پايه هاى دين است.

6- بنابراين بايد شبكه روابط اجتماعى انسان بر مبناى ايمان به خدا وپذيرفتن ولايت خدا ورسول او (ص) ومؤمنان سامان يابد. همچنين نبايد كسى را خود خوانده وبدون اينكه خداوند به پيروى از وى دستور داده و او را حجّتى بر مردم قرار داده باشد، به عنوان محور دوستى ميان مردم و ستون ولايت انتخاب كنيم.

7- حتى در تشكّل ها نيز بايد محورى جز محور الهى نجوييم، مگر به اذن ولى الهى. بنابراين اگر تشكّل هاى قومى، قبيله اى، صنفى يا سياسى در چهارچوب ولايت خداوند وبه اذن حجّت خداوند بر زمين، انجام پذيرند، تشكّل ها مطلوب خواهند بود. ولى اگر چنين تشكّل هايى بدون اذن الهى ايجاد شوند، امكان دارد به بتى براى ما تبديل شوند كه از پرستش آن نهى شده ايم. پس بهتر است از اين گونه تشكّل ها صرف نظر كنيم.

احكام روابط ميان مؤمنان‌

درآمد:

درفضاى جامعه اسلامى است كه ارزش هاى صلح وآرامش، حق، عدالت، امنيت وكسب روزى حلال محقّق مى شوند. براى محقّق ساختن چنين جامعه اى بايد پيوند ميان مؤمنان را تا حدّى استحكام بخشيم كه روابط ايشان به سطح روابط برادرى برسد.

در واقع اين برادرى به وسيله چنگ زدن به ريسمان الهى كه شامل كتاب خدا ورسول او است واز رهگذر پشتيبانى از يكديگر وهميارى با يكديگر بر مبناى نيكى وتقوا، وهمچنين به وسيله دورى جستن از رفتارهاى ناپسندى چون مسخره كردن، گمان بد داشتن، تجسس كردن در كار ديگران وغيبت كردن وهمچنين با آراسته شدن به فضيلتهايى چون؛ ايثار، اصلاح ودفاع از مظلومان، فرا چنگ خواهد آمد.

1- محبّت و ارزشهاى مادّى‌

خداى متعال مى فرمايد:

وَ الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَ الْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَ لَا يَجِدُونَ فِى صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَ يُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ «حشر، 9».

«وبراى كسانى است كه در اين سرا «سرزمين مدينه» ودر سراى ايمان پيش از مهاجران مسكن گزيدند وكسانى را كه به سويشان هجرت كنند دوست مى دارند ودر دل خود نيازى به آنچه به مهاجران داده شده احساس نميكنند وآنها را بر خود مقدم مى دارند هرچند خودشان بسيار نيازمند باشند، كسانى كه از بخل وحرص نفس خويش بازداشته شده اند رستگارانند».

رهيافت وحى:

هر جامعه تنها با پيروى از رهبر خود والتزام به ارزشهاى حقيقت وسامان بخشيدن به يك زندگى جمعى توأم با الفت ومحبّت وبرادرى مى تواند بر عوامل تفرقه انگيز فائق آيد. خداوند متعال در آيه نهم سوره مباركه حشر نمونه اى از روابط مسلمانان نخستين را يادآور مى شود وگروه انصار را به خاطر برقرار ساختن رابطه خوب وخداپسندانه با مهاجران مورد تحسين قرار مى دهد. نمونه اى كه آشكارا شالوده شكنى اسلام در

شبكه روابط ميان فردى وميان اجتماعى پيشين وتأثير آن بر روان افراد را نشان مى دهد وبراى نسلهاى بشرى پرده از راز پيروزيهاى ايشان در بستر تاريخ بر مى فكند. در واقع نسل اول اسلام با همين روح والاى ايمانى توانست بر جهان حكومت كند.

احكام:

نسلهاى با ايمان بايد شبكه روابط خود را بر پايه هاى زير استوار سازند:

1- دوستى راستين ودور از مصالح شخصى وخودخواهى.

2- دورى از حسد ورزى وخود رأيى در روابط. در واقع دل مؤمنان بايد زلال وپاك، ودور از كينه توزى وحساسيت نسبت به برادران مؤمن باشد، چرا كه دلهايى اينچنينى به ايمان ومحبّت آباد شده اند.

3- مؤمنان براى دستيابى به پيشرفت ورفعت خود، ودر نهايت رفعت اسلام وامت اسلامى بايد هر چه در توان دارند در راه پشتيبانى وحمايت از برادران دينى خود به كار گيرند.

4- يكى ديگر از پايه هاى شبكه روابط ميان مؤمنان، ايثار واز خود گذشتگى است. در واقع اين ويژگى، از نشانه هاى ايمان ونمود بيرونى دوستى راستين نسبت به برادران دينى است. بايد گفت مؤمن واقعى كسى است كه در موقع خطر همواره براى در امان ماندن ديگران خود را به خطر مى اندازد، ودر كسب و كار نيز همواره ديگران را براى سود بردن بر خود مقدّم مى دارد.

2- روابط ميان نسلى‌

خداى متعال مى فرمايد:

وَ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَ لَا تَجْعَلْ فِى قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ «حشر، 10»

«همچنين كسانى كه بعد از آنها «بعد از مهاجران وانصار» آمدند ومى گويند: «پروردگارا ما وبرادرانمان را كه در ايمان بر ما پيشى گرفتند بيامرز ودر دلهايمان حسد وكينه اى نسبت به مؤمنان قرار مده پروردگارا، تو مهربان ورحيمى».

رهيافت وحى:

يكى از ويژگيهاى پيوند برادرانه، زمانمند نبودن آن است. چه، مؤمنان هر عصر با مؤمنان پيش از خود پيوندى مثبت برقرار مى سازند، وحتّى براى آنها آمرزش مى طلبند. در واقع پيوندهاى برادرانه نه تنها زمانمند نيستند، بلكه بطور كلى كرانمند نيستند وبا تفاوتهايى چون اختلاف طبيعى ويا اختلاف تمدّنى نمى توان آنها را محدود ساخت.

از همين روست كه مؤمنان راستين از خدا مى خواهند تا كينه اى نسبت به ديگر مؤمنان در دلشان راه ندهد، خواه اين مؤمنان با يكديگر در مواردى چون ديدگاه، نژاد، زبان ومانند اينها موافق وخواه متفاوت باشند.

احكام:

1- مؤمنان نبايد نسلهاى پيش از خود را كاملا رد ويا كاملا تأييد كنند، بلكه بايد دستاوردهاى ايشان را محترمانه به بوته نقد وارزشگذارى بگذارند.

2- بنابراين بايد جهت گيريها وديدگاههاى پيشينيان را به معيارهاى شرع «كتاب وسنّت» عرضه كنيم، ديدگاههاى موافق با كتاب وسنّت را برگيريم وديدگاههاى مخالف با شرع را كنارى بگذاريم.

3- سنجش پيشينيان به معناى بى اعتبار بودن ايشان نيست، بلكه اين سنجش بايد در سايه احترام ومحبّت نسبت به ايشان وآمرزش خواهى براى آنها وبزرگ پنداشتن ايشان صورت پذيرد.

3- روابط برادرانه واصلاح‌

خداى متعال مى فرمايد:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ «حجرات، 10»

«مؤمنان برادر يكديگرند، پس دو برادر خود را صلح وآشتى دهيد وتقواى الهى پيشه كنيد، باشد كه مشمول رحمت او شويد».

رهيافت وحى:

شبكه روابط مؤمنان با يكديگر به درجه اى از استحكام مى رسد كه به پيوندهاى برادرانه اى كه موجب اصلاح بين يكديگر مى شوند، تبديل مى شود. در واقع از

رهگذر اين شبكه روابط، مؤمنان چونان رودهاى متلاقى اى كه يكديگر را پاك مى كنند، همواره كاستيها وزوائد روابط ميان فردى وميان اجتماعى خود را اصلاح وپايه هاى اخوت را ميان خود مستحكمتر كنند.

احكام:

1- هر يك از مؤمنان بايد ميزان تقوى وايمان خود را با سطح رابطه برادرانه اى كه با ديگر مؤمنان برقرار مى سازد بسنجد. زيرا ايمانى كه روابط ايمان مداران را با يكديگر به حدّ پيوندى برادرانه نرساند، ايمانى سست وناقص به حساب مى آيد.

2- مؤمنان بايد قوانين اجتماعى وپندهاى اخلاقى بيان شده در دين را در زندگى خود به كار بندند تا روابط همه مسلمانان به روابطى برادرانه بدل شود. حال براى اينكه به آن جامعه مثالى دست يابيم به برخى از رواياتى كه پندهايى در باب حقوق برادران ايمانى دربر دارند توجه كنيد:

امير مؤمنان (ع) از پيامبر اكرم (ص) اينگونه روايت مى كنند:

«لِلْمُسْلِمِ عَلَى أَخِيهِ ثَلَاثُونَ حَقّاً لَا بَرَاءَةَ لَهُ مِنْهَا إِلَّا بِالْأَدَاءِ أَوِ الْعَفْوِ: يَغْفِرُ زَلَّتَهُ وَ يَرْحَمُ عَبْرَتَهُ وَ يَسْتُرُ عَوْرَتَهُ وَ يُقِيلُ عَثْرَتَهُ وَ يَقْبَلُ مَعْذِرَتَهُ وَ يَرُدُّ غِيبَتَهُ وَ يُدِيمُ نَصِيحَتَهُ وَ يَحْفَظُ خُلَّتَهُ وَ يَرْعَى ذِمَّتَهُ وَ يَعُودُ مَرْضَتَهُ وَ يَشْهَدُ مَيْتَتَهُ وَ يُجِيبُ دَعْوَتَهُ وَ يَقْبَلُ هَدِيَّتَهُ وَ يُكَافِئُ صِلَتَهُ وَ يَشْكُرُ نِعْمَتَهُ وَ يُحْسِنُ نُصْرَتَهُ وَ يَحْفَظُ حَلِيلَتَهُ وَ يَقْضِى حَاجَتَهُ وَ يَشْفَعُ مَسْأَلَتَهُ وَ يُسَمِّتُ عَطْسَتَهُ وَ يُرْشِدُ ضَالَّتَهُ وَ يَرُدُّ سَلَامَهُ وَ يُطَيِّبُ كَلَامَهُ وَ يُبِرُّ إِنْعَامَهُ وَ يُصَدِّقُ أَقْسَامَهُ وَ يُوَالِى وَلِيَّهُ وَ يَنْصُرُهُ ظَالِماً وَ مَظْلُوماً فَأَمَّا نُصْرَتُهُ ظَالِماً فَيَرُدُّهُ عَنْ ظُلْمِهِ وَ أَمَّا نُصْرَتُهُ مَظْلُوماً فَيُعِينُهُ عَلَى أَخْذِ حَقِّهِ وَ لَا يُسْلِمُهُ وَ لَا يَخْذُلُهُ وَ يُحِبُّ لَهُ مِنَ الْخَيْرِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ وَ يَكْرَهُ لَهُ مِنَ الشَّرِّ مَا يَكْرَهُ لِنَفْسِهِ.»

ثُمَّ قَالَ (ع):

سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَدَعُ مِنْ حُقُوقِ أَخِيهِ شَيْئاً فَيُطَالِبُهُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقْضَى لَهُ وَ عَلَيْهِ.».[1]

«مسلمان بر برادر مسلمانش سى حق دارد كه برائت ذمه از آن حاصل نمى كند مگر به اداى اين حقوق يا عفو كردن برادر مسلمان او: لغزشهاى او را ببخشد، در ناراحتيها نسبت به او مهربان باشد، اسرار او را پنهان دارد، اشتباهات او را جبران كند، عذر او را بپذيرد، در برابر بدگويان از او دفاع كند، همواره خيرخواه او باشد، دوستى او را پاسدارى كند، پيمان او را رعايت كند، در حال بيمارى از او عيادت كند، به وقت مرگ در

[1]- بحارالانوار، ج 74، ص 236.

تشييع جنازه او حاضر شود، دعوت او را اجابت كند، هديه او را بپذيرد، عطاى او را جزا دهد، نعمت او را شكر گويد، در يارى او بكوشد، ناموس او را حفظ كند، حاجت او را برآورد، براى خواسته اش شفاعت كند، عطسه اش را تحيت گويد، گمشده اش را راهنمايى كند، سلامش را جواب دهد، گفته او را نيكو شمرد، انعام او را خوب قرار دهد، سوگندهايش را تصديق كند، دوستش را دوست دارد، در يارى او بكوشد خواه ظالم باشد يا مظلوم، اما يارى او در حالى كه ظالم باشد به اين است كه او را از ظلمش باز دارد، ودر حالى كه مظلوم است به اين است كه او را در گرفتن حقش كمك كند، او را در برابر حوادث تنها نگذارد، آنچه را از نيكيها براى خود دوست دارد براى او دوست بدارد، وآنچه از بديها براى خود نمى خواهد براى او نخواهد. سپس آن حضرت فرمودند: از رسول خدا (ص) شنيدم كه فرمود: هر يك از شما چيزى از حقوق برادرش را ادا نكند، واو حقّ خود را در روز قيامت مطالبه كند، ميان آن دو «به حق» داورى خواهد شد».

امام صادق (ع) در اين باره مى فرمايند:

«المسلم أخو المسلم، لايظلمه ولايغشه ولايخذله ولايغتابه ولايخونه ولايحرمه».[1]

«مسلمان برادر مسلمان است، نه به او ستم مى كند، ونه او را فريب مى دهد، ونه او را خوار مى كند، ونه از او بدگويى مى كند، ونه به وى خيانت مى كند، ونه او را محروم مى سازد».

همچنين از آن حضرت روايت شده:

«المؤمن أخو المؤمن عينه ودليله، لايخونه، ولايظلمه، ولايغشه، ولايعده عدة فيخلفه.».[2]

«مؤمن برادر مؤمن وبه منزله چشم وراهنماى اوست، هرگز به او خيانت نمى كند، به اوستم روا نمى دارد، با او غش وتقلب نمى كند، وهر وعده اى را به او دهد تخلف نخواهد كرد».

همچنين مى فرمايد:

«تقربوا إلى الله تعالى بمواساة إخوانكم».[3]

«به خدا به وسيله همدردى كردن با برادرانتان نزديكى جوييد».

از پيامبراكرم (ص) نقل شده كه فرمودند:

[1]- نورالثقلين، ج 5، ص 87.

[2]- همان، ص 86.

[3]- همان، ج 74، ص 391.