وَ الصَّائِمِينَ وَ الصَّائِمَاتِ وَ الْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحَافِظَاتِ وَ الذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَ الذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً «احزاب، 35».
«به يقين، مردان مسلمان وزنان مسلمان، مردان با ايمان وزنان با ايمان، مردان مطيع فرمان خدا وزنان مطيع فرمان خدا، مردان راستگو وزنان راستگو، مردان صابر وشكيبا وزنان صابر وشكيبا، مردان با خشوع وزنان با خشوع، مردان انفاق كننده وزنان انفاق كننده، مردان روزه دار وزنان روزه دار، مردان پاكدامن وزنان پاكدامن ومردانى كه بسيار به ياد خدا هستند وزنانى كه بسيار ياد خدا مى كنند، خداوند براى همه آنان مغفرت وپاداش عظيمى فراهم ساخته است».
رهيافت وحى:
دفاع مشروع به عنوان ارزش اجتماعى كه امني- ت وآرامش را فراهم مى آورد، يكى از جنبه هاى مهمّ مفهوم كلّى نگاهبانى وپاسدارى ومراقبت را تشكيل مى دهد. ولى اين، همه چيز نيست. درواقع براى برخوردارى از يك زندگى همراه با امنيت وداشتن دارايى ها واعتبار وآبرويى دور از آسيب، بايد دژهاى استوارى براى پاس دارى از امنيت وصلح بنا كنيم، تا اطمينان وآرامش همه گير شود.
فرزندان جامعه بايد از آمادگى كافى براى پرداخت هزينه هاى امنيت برخوردار شوند، كه اين امر با پاس دارى ايشان از جان، مال، حقوق وآبرو وناموس شان وحفظ حدود الهى، به طرق مختلف ميسّر مى شود.
احكام:
الف: پاس دارى از ناموس وآبرو
رعايت عفّت وپاكدامنى، حرمت خود نمايى وزينت نمايى زنان، پايبندى به احكام وآداب رفتار زنان در زندگى وروشمند ساختن روابط ميان زنان ومردان وهمچنين احكام وآداب زندگى زناشويى. جملگى پايه هاى دژ استوارى را تشكيل مى دهند كه جامعه را در برابر يورشهاى فساد وتباهى حفظ مى كند.
فقه احكام زنان در شريعت اسلام از زمينه اى گسترده برخوردار است، كه بايد آن را بياموزيم ودر به كارگيرى گزاره هاى آن تلاش كنيم وبر آن شكيبا باشيم. حال به پاره اى از پركاربردترين گزاره هاى اين فقه در زندگى امروزين توجّه كنيد:
1- تحوّلات زندگى اين عصر در بسيارى از كشورها زنان را به ايفاى نقش در عرصه كار وتلاش كشانيده، حال آنكه بيشتر اوقات وظايفى چون باردارى وشيردادن به فرزندان وتربيت ايشان، با كار زنان تعارض مى يابد. از همين رو بايد قوانين واحكامى در حمايت زنان از دشوارى هاى كار بيرون از خانه پيش بينى كرد كه در آنها فرصت بيشترى براى توجه به شؤون زنانه، به ويژه توجّه به عفّت وظرافت ولطافت زنانه به زنان داده شود، زيرا زنان چون گياهان خوشبويند، نه چون مردان، قهرمان.
2- بايد به آموزش وآگاه سازى زنان با محوريت فطرت لطيف ووظايف همسر بودن ايشان توجه كرد زيرا فرهنگ حاكم بر زنان امروز، فرهنگى مردانه است. به عنوان نمونه اهمّيت دادن به دروسى چون رياضيات ويا جغرافيا در مدارس دخترانه بيش از اهتمام به آموزشهاى مرتبط با دوران باردارى وشيردهى وتربيت فرزندان است. در واقع اتخاذ چنين روشهايى با نقش بنيادين زن ناسازگار وچه بسا ستمى آشكار برايشان محسوب شود.
3- برانگيختن غريزه جنسى دختران بدون اشباع آن از راههاى مناسب، يكى از بدترين منكرات شايع درجامعه مى باشد. از اين رو ما بايد از بروز انگيزشهاى اينچنينى كه از راه داستان ورمان، فيلم ويا از رهگذر اختلاط دختران وپسران يا رفت وآمدهاى بى مورد زنان در كوى وبرزن ومانند اينها رخ مى دهند، جلوگيرى كنيم.
4- معمارى امروزين كه يكى از پديدارهاى فرهنگ سهل انگارانه مدرن است، آزادى زنان را در خانه خود از ايشان سلب كرده است. اين در حالى است كه خانه آخرين پناهگاه زنان به شمار مى آيد ودر اسلام احكام وآداب فراوان وارزشمندى براى فراهم آمدن امنيت زنان در خانه پيش بينى شده است. احكامى چون حرمت داشتن خانه ها، وارد شدن به خانه ها پس از گرفتن اجازه وآشنايى دادن وداخل نشدن به اتاقهاى مخصوص خواب حتّى توسط اهل خانه آن هم براى اينكه زنان در خلوت خود از آزادى كافى برخوردار شوند ورعايت حجاب شرعى، همه وهمه از جمله اين احكامند.
از اين رو بايد به طوركامل معمارى وارداتى را مورد تجديد نظر قرار داده وروشهاى معمارى مناسبى را ابداع كرد كه با ويژگى مصون بودن خانه وآزادى كامل زنان در آن همخوان باشد.
5- مدهاى لباس وارداتى اى كه تنها در آنها به جنبه آرايش وزينت زنان توجّه شده است، اولًا از آن جهت كه با عفّت ومحفوظ بودن زنان ناسازگارند وثانياً به خاطر آنكه زن را از فعاليت وكار باز مى دارند، زنان را در تنگنا قرار مى دهند. لذا در اينگونه مدها بايد تجديد نظر شود. در واقع بايد در پى لباسهايى باشيم كه در كنار زيبايى، پوشيدگى وعفّت زنان را نيز تأمين كنند، وهمچنين آزادى تحرّك را براى آنان فراهم آورند.
6- همچنانكه محافظت از شخصيت وپاكدامنى خود بر زنان واجب است، مردان نيز بايد از پاكدامنى خود محافظت كنند وشرف خود را پاس دارند. از اين رو به عنوان نمونه برتن كردن لباسهايى كه شهوت دختران را برمى انگيزد ويا دست زدن به حركات ناپسند معمول ميان جوانان هرزه ويا تعقيب وآزار دختران، همگى با مفهوم صيانت وپاسدارى از جامعه وفراگير ساختن امنيت خانوادگى در آن مخالفند، وبايد از آنها دورى گزيد.
ب: محافظت از جان ها
يكى از واجبات برآمده از فطرت آدمى محافظت از جان وپاس دارى از زندگى است، كه در شرع مقدّس براى تحقّق آن صدها حكم ودستور وضع شده است. ما در اين مجال درصدد نيستيم تمام اين احكام را از نظر بگذرانيم، بلكه در آنچه خواهد آمد تنها به آن دسته از احكامى اشاره مى كنيم كه امكان دارد در اين موضوع از ذهنها پنهان بمانند:
1- انسان بايد به خود نظرى افكند وزندگى شخصى خود را با دقّت وبر مبناى حكمت اداره كند. هركس بايد به آنچه مى خورد ومى آشامد توجّه كند، وزمان خواب وفعاليت خود را تنظيم كند وبه نيرو وسلامتى جسمانى خود اهميت دهد وسلامت عقل وروان خود را پاس دارد وزمانى را براى استراحت
وتفريح جسم خود در نظر گيرد وبراى دست يافتن به تمام اينها هركس بايد شناختى كلّى از به سود وزيانهاى زيستى انسان پيدا كند.
2- هركس بايد از راههايى چون اهمّيت دادن به پاكيزگى، دورى از ميكروبها وبيماريهاى واگيردارى چون وبا، مراجعه به پزشكان در زمان مناسب ودقّت در اجراى اوامر پزشكان، به سختى از سلامت خود مراقبت كند.
3- جامعه بايد به فرزندان خود، به ويژه به نوباوگان توجه لازم را مبذول دارد وتمام وسايل سلامت جسمى وروانى را برايشان فراهم آورد.
4- فقها نيز بايد احكامى را در باب ضرر وزيانهاى ناشى از رعايت نكردن بهداشت عمومى از جمله آلودگى محيط زيست، آلودگى صوتى وهمچنين تشديد كنترل موادّغذايى وآب مصرفى مردم وهرآنچه با بهداشت عمومى پيوند خورده است، از منابع عمومى دينى استنباط كنند.
5- همچنين دولتها بايد نظام مراقبتى خود را در زمينه حوادث منجر به مرگ ومير، از حوادث عبور ومرور گرفته تا خطرهايى كه كارگران را تهديد مى كنند يا خطرات ورزشى ومانند اينها، تقويت كنند.
6- جوامع مؤمن بايد همواره براى دفاع از امنيت ملّى خود آماده باشند. آمادگى براى جنگ، مستحكم ساختن مواضع دفاعى كشور با استفاده از وسايل الكترونيكى اى كه از مرزهاى هوايى، آبى وخاكى مراقبت مى كنند وبهره مند شدن از خندقها وپاسگاههاى مرزى مستحكم وفراهم آوردن اسلحه مورد نياز، ساخت شهرهاى دفاعى، استفاده از جنگ افزارهاى بهتر، آماده سازى جوانان براى گونه هاى مختلف جنگ ودر نهايت آموزش دفاع شخصى وساخت پناهگاههايى كه مردم را از حملات هوايى مصون مى دارند، حال چه در اين حملات از جنگ افزارهاى معمولى استفاده شود، چه از سلاحهاى كشتار جمعى، همه وهمه بايد فراهم آيند تا امنيت ملّى محقّق شود.
ج: محافظت از مال
براى اينكه دارايى هاى خود را از چشم داشت دزدان وسارقان واز فريبكاريهاى مافياى اقتصادى وبازى ثروتمندان بزرگ وغيره دور نگاه داريم، بايد بيش از پيش به
تدبير در گذران زندگى ومعيشت، توجّه كنيم. در فقه اسلام دهها توصيه وحكم با هدف اقامه قسط واينكه كسى نه آشكارا «همچون دزدى وراه زنى» ونه پنهانى «همچون خوردن به ناحق اموال مردم وربا خوارى» به ديگرى ستم روا ندارد، بيان شده است.
درآنچه در پى مى آيد به احكامى كه آنها را با اهمّيت يافته ايم خواهيم پرداخت:
1- على رغم اينكه سرشت انسان، وى را به نگهدارى از اموالش وا مى دارد، ولى مجرمان وگروههاى مافياى اقتصادى همواره روشهاى نوينى را براى دست اندازى مستقيم يا غير مستقيم بر روزى مردم ابداع مى كنند. از اين رو انسان بايد از فرهنگى اقتصادى برخوردار شود كه نه تنها از رهگذر آن با چگونگى فراهم آوردن ثروت، بلكه با چگونگى نگهدارى وحفظ ثروت از آسيبهايى مانند اتلاف وسرقت ودر مرحله بعد با چگونگى برخوردارى از مصرفى دور از اسراف، ولخرجى وساده لوحى نيز آشنا شود.
2- انديشمندان وعلما وهمچنين رسانه هاى جمعى گوناگون بايد فرهنگ سازى اقتصادى را در برنامه هاى جهت دارى كه براى عامه مردم در نظر مى گيرند، بگنجانند.
3- از سويى دولتهاى فهيم نيز بايد موشكافانه، روشهاى گروههاى مافيايى در چپاول دارايى هاى مردم را براى رويارويى با آنها زير نظر گيرند ومردم را به ذخيره كردن، به كار انداختن وسودده كردن وارتقاى سطح مصرف منابع مالى وهمچنين ايجاد توازن ميان درآمدها ومصرف ترغيب كنند.
د: حفاظت از كتاب الهى ومرزهاى آن
كتاب الهى برترين پشتوانه روحى روانى، تربيتى، فرهنگى وقانونى امّت قلمداد مى شود ودر آن مرزهاى الهى اى كه نبايد از آنها تجاوز كرد معين شده اند. سوگند خوردن، يكى از اين خطوط قرمز به شمار مى رود كه خداوند دستور داده تا آن را ضايع نسازيم. حال پرسش اينجاست كه چگونه مى توان تمام اين ارزشهاى مقدّس را پاس داشت؟
درپاسخ بايد گفت: لازم است به بندهاى زير عمل كنيم:
1- بايد كتاب الهى را محور دانش، فرهنگ وتشريع وقانونگذارى خود قرار دهيم، واين كه چيز ديگرى را همسنگ آن ندانيم، زيرا برترى قرآن بر ديگر سخنها همچون برترى آفريدگار بر آفريده هايش است.
2- حوزه هاى علميه بايد بيش از پيش به امر تدريس وپژوهش در قرآن كريم همّت گمارند، ومثلًا بايد حفظ قرآن وتسلط بر زبان قرآن يعنى زبان عربى را از شرطهاى ورود به مدارس دينى قرار دهند وتنها واجدين اين شرايط را گزينش كنند. همچنين بايد دروس تفسير قرآن را در رأس واحدهاى درسى خود بگنجانند وآيات قرآن كريم را پايه دروس فقهى وعقيدتى خود قرار دهند وبيشتر وقت طلّاب را با درسهاى اضافى اى كه امروزه، زياد مفيد نيستند، پر نكنند.
3- همچنين بايد مردم را از رهگذر اهتمام بيشتر به زمينه هاى تربيتى وتبليغاتى، آگاه به كتاب الهى تربيت كرد، به گونه اى كه در آيات آن تدبّر كنند وزندگى را از دريچه رهيافتهاى آن بنگرند.
4- حفظ وپاسدارى
خداى متعال مى فرمايد:
التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ «توبه، 112».
«توبه كنندگان، عبادت كاران، سپاسگويان، سياحت كنندگان، ركوع كنندگان، سجده آوران، آمران به معروف، نهى كنندگان از منكر، وحافظان حدود «ومرزهاى» الهى، «مؤمنان حقيقى اند»، وبشارت ده به «اينچنين» مؤمنان».
رهيافت وحى:
براى پايبند ماندن به حقوق، بايد از صاحبان حقوق محافظت كنيم.
از همين رو اگر بگذاريم گرد فراموشى محفوظاتمان را از كتاب الهى دربر گيرد، يا در برابر نگاه هاى پنهانى به حريم خانه وخانواده خود بى تفاوت باشيم، نه تنها آنچه را كه پاس داشتش واجب است پاس نداشته ايم، بلكه تباهش نيز ساخته ايم.
از اين رهگذر مى توان گفت: حفاظت وپاس داشت، ارزشى است پيوند خورده با ديگر حقوقى كه ايمان، آنها را واجب ساخته است.
در واقع مؤمنان بايد كتاب الهى ودرونمايه هاى آن را شامل احكام ومرزها پاس دارند واز خطوط قرمزى كه در آن تعيين شده، پا فراتر ننهند. مى توان نماز، آنچه به روابط ميان همسران پيوند مى خورد، سوگند خوردن وامانتها را از جمله اين احكام ومرزها دانست.
احكام:
1- براى اقامه حق وحاكم ساختن صلح وآرامش وفراهم آوردن نمونه هاى عدالت وامنيت بايد هركس مسؤوليت حفاظت از حرمتها وحقوق خود را خود به عهده گيرد.
2- از سويى هم كتاب خداوند به علما ودانشمندان «فقيهان عادل» سپرده شده است، از همين رو جايز نيست ايشان از ترس مردم ويا به طمع بهاى ناچيزى، آن را تباه سازند.
3- مجاهدان حقيقى راه خدا حافظان احكام الهى هستند كه بايد نقش پاس دارنده خود را در حفظ دين خدا ودفاع از آن به خوبى ايفا كنند.
4- همچنين مردم بايد در انجام نمازهاى خود، به ويژه نماز ظهر، وبه جا آوردن آنها در اول وقت كوشا باشند وهمچنين بايد سوگند را پاس دارند.
5- زنان صالح وشايسته نيز بايد در غياب همسرانشان از حقوق ايشان محافظت كنند.
6- همچنين مردان وزنان مؤمن بايد از فرجها وعورتهاى خود مگر در آنچه خداوند سبحان حلال كرده، به درستى محافظت كنند.
فصل دوم: فقه روزى ومعاش
احكام خوردنى ها وآشاميدنى ها
درآمد:
دست يابى به صلح وآرامش يكى از اهداف بزرگ جامعه اسلامى وفراهم آوردن روزى حلال يكى از برجسته ترين پايه هاى آن است كه خود نيز بر خوراك، مسكن، بهداشت وآموزش تكيه دارد.
تغذيه، نخستين نياز انسان به شمار مى رود، از همين رو اطعام يكى از اساسى ترين وظايف هر كس در برابر ديگران محسوب مى شود. از سويى تمام خوردنيها براى انسان حلال است، مگر آن تعداد كمى كه خداوند حرام كرده است.
ولى به هرحال انسان بايد پاكيزه ترين خوراك را براى خوردن برگزيند، زيرا غذا انرژى مورد نياز انسان را كه بايد در راه پرهيزگارى ونيكوكارى مصرف شود، توليد مى كند. از سويى بر هركس واجب است كه اندازه را در خوردن وآشاميدن حفظ كند ودرآن زياده روى نكند.
1- تغذيه وارزش زندگى
خداى متعال مى فرمايد:
هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ «ملك، 15».
«او كسى است كه زمين را براى شما رام كرد، بر شانه هاى آن راه برويد واز روزيهاى خداوند بخوريد، وبازگشت همه به سوى اوست».
همچنين مى فرمايد:
وَ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِى أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ «مائده، 88»
«واز نعمت هاى حلال وپاكيزه اى كه خداوند به شما روزى داده است، بخوريد واز «مخالفت» خداوندى كه به او ايمان داريد، بپرهيزيد».