از اين رو بايد به طوركامل معمارى وارداتى را مورد تجديد نظر قرار داده وروشهاى معمارى مناسبى را ابداع كرد كه با ويژگى مصون بودن خانه وآزادى كامل زنان در آن همخوان باشد.
5- مدهاى لباس وارداتى اى كه تنها در آنها به جنبه آرايش وزينت زنان توجّه شده است، اولًا از آن جهت كه با عفّت ومحفوظ بودن زنان ناسازگارند وثانياً به خاطر آنكه زن را از فعاليت وكار باز مى دارند، زنان را در تنگنا قرار مى دهند. لذا در اينگونه مدها بايد تجديد نظر شود. در واقع بايد در پى لباسهايى باشيم كه در كنار زيبايى، پوشيدگى وعفّت زنان را نيز تأمين كنند، وهمچنين آزادى تحرّك را براى آنان فراهم آورند.
6- همچنانكه محافظت از شخصيت وپاكدامنى خود بر زنان واجب است، مردان نيز بايد از پاكدامنى خود محافظت كنند وشرف خود را پاس دارند. از اين رو به عنوان نمونه برتن كردن لباسهايى كه شهوت دختران را برمى انگيزد ويا دست زدن به حركات ناپسند معمول ميان جوانان هرزه ويا تعقيب وآزار دختران، همگى با مفهوم صيانت وپاسدارى از جامعه وفراگير ساختن امنيت خانوادگى در آن مخالفند، وبايد از آنها دورى گزيد.
ب: محافظت از جان ها
يكى از واجبات برآمده از فطرت آدمى محافظت از جان وپاس دارى از زندگى است، كه در شرع مقدّس براى تحقّق آن صدها حكم ودستور وضع شده است. ما در اين مجال درصدد نيستيم تمام اين احكام را از نظر بگذرانيم، بلكه در آنچه خواهد آمد تنها به آن دسته از احكامى اشاره مى كنيم كه امكان دارد در اين موضوع از ذهنها پنهان بمانند:
1- انسان بايد به خود نظرى افكند وزندگى شخصى خود را با دقّت وبر مبناى حكمت اداره كند. هركس بايد به آنچه مى خورد ومى آشامد توجّه كند، وزمان خواب وفعاليت خود را تنظيم كند وبه نيرو وسلامتى جسمانى خود اهميت دهد وسلامت عقل وروان خود را پاس دارد وزمانى را براى استراحت
وتفريح جسم خود در نظر گيرد وبراى دست يافتن به تمام اينها هركس بايد شناختى كلّى از به سود وزيانهاى زيستى انسان پيدا كند.
2- هركس بايد از راههايى چون اهمّيت دادن به پاكيزگى، دورى از ميكروبها وبيماريهاى واگيردارى چون وبا، مراجعه به پزشكان در زمان مناسب ودقّت در اجراى اوامر پزشكان، به سختى از سلامت خود مراقبت كند.
3- جامعه بايد به فرزندان خود، به ويژه به نوباوگان توجه لازم را مبذول دارد وتمام وسايل سلامت جسمى وروانى را برايشان فراهم آورد.
4- فقها نيز بايد احكامى را در باب ضرر وزيانهاى ناشى از رعايت نكردن بهداشت عمومى از جمله آلودگى محيط زيست، آلودگى صوتى وهمچنين تشديد كنترل موادّغذايى وآب مصرفى مردم وهرآنچه با بهداشت عمومى پيوند خورده است، از منابع عمومى دينى استنباط كنند.
5- همچنين دولتها بايد نظام مراقبتى خود را در زمينه حوادث منجر به مرگ ومير، از حوادث عبور ومرور گرفته تا خطرهايى كه كارگران را تهديد مى كنند يا خطرات ورزشى ومانند اينها، تقويت كنند.
6- جوامع مؤمن بايد همواره براى دفاع از امنيت ملّى خود آماده باشند. آمادگى براى جنگ، مستحكم ساختن مواضع دفاعى كشور با استفاده از وسايل الكترونيكى اى كه از مرزهاى هوايى، آبى وخاكى مراقبت مى كنند وبهره مند شدن از خندقها وپاسگاههاى مرزى مستحكم وفراهم آوردن اسلحه مورد نياز، ساخت شهرهاى دفاعى، استفاده از جنگ افزارهاى بهتر، آماده سازى جوانان براى گونه هاى مختلف جنگ ودر نهايت آموزش دفاع شخصى وساخت پناهگاههايى كه مردم را از حملات هوايى مصون مى دارند، حال چه در اين حملات از جنگ افزارهاى معمولى استفاده شود، چه از سلاحهاى كشتار جمعى، همه وهمه بايد فراهم آيند تا امنيت ملّى محقّق شود.
ج: محافظت از مال
براى اينكه دارايى هاى خود را از چشم داشت دزدان وسارقان واز فريبكاريهاى مافياى اقتصادى وبازى ثروتمندان بزرگ وغيره دور نگاه داريم، بايد بيش از پيش به
تدبير در گذران زندگى ومعيشت، توجّه كنيم. در فقه اسلام دهها توصيه وحكم با هدف اقامه قسط واينكه كسى نه آشكارا «همچون دزدى وراه زنى» ونه پنهانى «همچون خوردن به ناحق اموال مردم وربا خوارى» به ديگرى ستم روا ندارد، بيان شده است.
درآنچه در پى مى آيد به احكامى كه آنها را با اهمّيت يافته ايم خواهيم پرداخت:
1- على رغم اينكه سرشت انسان، وى را به نگهدارى از اموالش وا مى دارد، ولى مجرمان وگروههاى مافياى اقتصادى همواره روشهاى نوينى را براى دست اندازى مستقيم يا غير مستقيم بر روزى مردم ابداع مى كنند. از اين رو انسان بايد از فرهنگى اقتصادى برخوردار شود كه نه تنها از رهگذر آن با چگونگى فراهم آوردن ثروت، بلكه با چگونگى نگهدارى وحفظ ثروت از آسيبهايى مانند اتلاف وسرقت ودر مرحله بعد با چگونگى برخوردارى از مصرفى دور از اسراف، ولخرجى وساده لوحى نيز آشنا شود.
2- انديشمندان وعلما وهمچنين رسانه هاى جمعى گوناگون بايد فرهنگ سازى اقتصادى را در برنامه هاى جهت دارى كه براى عامه مردم در نظر مى گيرند، بگنجانند.
3- از سويى دولتهاى فهيم نيز بايد موشكافانه، روشهاى گروههاى مافيايى در چپاول دارايى هاى مردم را براى رويارويى با آنها زير نظر گيرند ومردم را به ذخيره كردن، به كار انداختن وسودده كردن وارتقاى سطح مصرف منابع مالى وهمچنين ايجاد توازن ميان درآمدها ومصرف ترغيب كنند.
د: حفاظت از كتاب الهى ومرزهاى آن
كتاب الهى برترين پشتوانه روحى روانى، تربيتى، فرهنگى وقانونى امّت قلمداد مى شود ودر آن مرزهاى الهى اى كه نبايد از آنها تجاوز كرد معين شده اند. سوگند خوردن، يكى از اين خطوط قرمز به شمار مى رود كه خداوند دستور داده تا آن را ضايع نسازيم. حال پرسش اينجاست كه چگونه مى توان تمام اين ارزشهاى مقدّس را پاس داشت؟
درپاسخ بايد گفت: لازم است به بندهاى زير عمل كنيم:
1- بايد كتاب الهى را محور دانش، فرهنگ وتشريع وقانونگذارى خود قرار دهيم، واين كه چيز ديگرى را همسنگ آن ندانيم، زيرا برترى قرآن بر ديگر سخنها همچون برترى آفريدگار بر آفريده هايش است.
2- حوزه هاى علميه بايد بيش از پيش به امر تدريس وپژوهش در قرآن كريم همّت گمارند، ومثلًا بايد حفظ قرآن وتسلط بر زبان قرآن يعنى زبان عربى را از شرطهاى ورود به مدارس دينى قرار دهند وتنها واجدين اين شرايط را گزينش كنند. همچنين بايد دروس تفسير قرآن را در رأس واحدهاى درسى خود بگنجانند وآيات قرآن كريم را پايه دروس فقهى وعقيدتى خود قرار دهند وبيشتر وقت طلّاب را با درسهاى اضافى اى كه امروزه، زياد مفيد نيستند، پر نكنند.
3- همچنين بايد مردم را از رهگذر اهتمام بيشتر به زمينه هاى تربيتى وتبليغاتى، آگاه به كتاب الهى تربيت كرد، به گونه اى كه در آيات آن تدبّر كنند وزندگى را از دريچه رهيافتهاى آن بنگرند.
4- حفظ وپاسدارى
خداى متعال مى فرمايد:
التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ «توبه، 112».
«توبه كنندگان، عبادت كاران، سپاسگويان، سياحت كنندگان، ركوع كنندگان، سجده آوران، آمران به معروف، نهى كنندگان از منكر، وحافظان حدود «ومرزهاى» الهى، «مؤمنان حقيقى اند»، وبشارت ده به «اينچنين» مؤمنان».
رهيافت وحى:
براى پايبند ماندن به حقوق، بايد از صاحبان حقوق محافظت كنيم.
از همين رو اگر بگذاريم گرد فراموشى محفوظاتمان را از كتاب الهى دربر گيرد، يا در برابر نگاه هاى پنهانى به حريم خانه وخانواده خود بى تفاوت باشيم، نه تنها آنچه را كه پاس داشتش واجب است پاس نداشته ايم، بلكه تباهش نيز ساخته ايم.
از اين رهگذر مى توان گفت: حفاظت وپاس داشت، ارزشى است پيوند خورده با ديگر حقوقى كه ايمان، آنها را واجب ساخته است.
در واقع مؤمنان بايد كتاب الهى ودرونمايه هاى آن را شامل احكام ومرزها پاس دارند واز خطوط قرمزى كه در آن تعيين شده، پا فراتر ننهند. مى توان نماز، آنچه به روابط ميان همسران پيوند مى خورد، سوگند خوردن وامانتها را از جمله اين احكام ومرزها دانست.
احكام:
1- براى اقامه حق وحاكم ساختن صلح وآرامش وفراهم آوردن نمونه هاى عدالت وامنيت بايد هركس مسؤوليت حفاظت از حرمتها وحقوق خود را خود به عهده گيرد.
2- از سويى هم كتاب خداوند به علما ودانشمندان «فقيهان عادل» سپرده شده است، از همين رو جايز نيست ايشان از ترس مردم ويا به طمع بهاى ناچيزى، آن را تباه سازند.
3- مجاهدان حقيقى راه خدا حافظان احكام الهى هستند كه بايد نقش پاس دارنده خود را در حفظ دين خدا ودفاع از آن به خوبى ايفا كنند.
4- همچنين مردم بايد در انجام نمازهاى خود، به ويژه نماز ظهر، وبه جا آوردن آنها در اول وقت كوشا باشند وهمچنين بايد سوگند را پاس دارند.
5- زنان صالح وشايسته نيز بايد در غياب همسرانشان از حقوق ايشان محافظت كنند.
6- همچنين مردان وزنان مؤمن بايد از فرجها وعورتهاى خود مگر در آنچه خداوند سبحان حلال كرده، به درستى محافظت كنند.
فصل دوم: فقه روزى ومعاش
احكام خوردنى ها وآشاميدنى ها
درآمد:
دست يابى به صلح وآرامش يكى از اهداف بزرگ جامعه اسلامى وفراهم آوردن روزى حلال يكى از برجسته ترين پايه هاى آن است كه خود نيز بر خوراك، مسكن، بهداشت وآموزش تكيه دارد.
تغذيه، نخستين نياز انسان به شمار مى رود، از همين رو اطعام يكى از اساسى ترين وظايف هر كس در برابر ديگران محسوب مى شود. از سويى تمام خوردنيها براى انسان حلال است، مگر آن تعداد كمى كه خداوند حرام كرده است.
ولى به هرحال انسان بايد پاكيزه ترين خوراك را براى خوردن برگزيند، زيرا غذا انرژى مورد نياز انسان را كه بايد در راه پرهيزگارى ونيكوكارى مصرف شود، توليد مى كند. از سويى بر هركس واجب است كه اندازه را در خوردن وآشاميدن حفظ كند ودرآن زياده روى نكند.
1- تغذيه وارزش زندگى
خداى متعال مى فرمايد:
هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ «ملك، 15».
«او كسى است كه زمين را براى شما رام كرد، بر شانه هاى آن راه برويد واز روزيهاى خداوند بخوريد، وبازگشت همه به سوى اوست».
همچنين مى فرمايد:
وَ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِى أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ «مائده، 88»
«واز نعمت هاى حلال وپاكيزه اى كه خداوند به شما روزى داده است، بخوريد واز «مخالفت» خداوندى كه به او ايمان داريد، بپرهيزيد».
رهيافت وحى:
غذا، يكى از نيازمندى هاى اوليه انسان است وبه نظر مى رسد جستجو براى دست يابى وكسب وهمچنين خوردن آن واجب باشد. همچنين تغذيه كسى كه خود توان كسب قوت خود را ندارد نيز بر ديگران واجب است. از سويى ذخيره سازى موادّ غذايى براى روز ندارى وتنگدستى نيز مهم است، زيرا خداوند متعال به تلاش براى كسب روزى دستور مى دهد وآيات قرآن مجيد بر وجوب خوردن وآشاميدن به اندازه اى كه از حيات بشرى حفاظت شود، دلالت دارند. علاوه بر اين عقل نيز ما را به اين امر رهنمون مى سازد. نصوص ومتون دينى بر لزوم اطعام تهيدستان وانفاق داده هاى الهى هم دلالت دارند.
احكام:
1- بايد براى كسب روزى تلاش كرد وسربار ديگران نبود. در واقع گدايى كردن براى كسى كه بتواند كار كند واز راههاى حلال كسب روزى كند، حرام است.
2- خوردن وآشاميدن، به قدرى كه زندگى انسان را از نابودى حفظ ويا از زيان هاى شديدى همچون بيمارى يا ضعف مفرط جلوگيرى كند، واجب است.
3- اگر گرسنه اى براى سدّ جوع ودر امان ماندن از مرگ، جز خوردنى ها وآشاميدنى هاى حرام، چيزى براى خوردن پيدا نكند، واجب است به اندازه اى كه از مرگ نجات يابد از آنها بخورد.
4- مستحب است از تمام روزى هاى پاك تناول كرد وميان هيچيك از خوردنيهاى حلال تفاوت قايل نشد، زيرا خداوند در هر خوردنى فوايد ولذّتهاى ويژه اى قرار داده است.
5- مستحب است از ميوه هاى گوناگون براى خوردن استفاده كرد.
6- انسان نبايد انرژى به دست آمده از خوردنيها را صروف افساد وپيروى از راههاى شيطانى بكند، بلكه بر اوست كه شكرگذار خداوند باشد وعمل صالح انجام دهد.
7- بايد انسان احكام وحدود خوردن وآشاميدن را كاملًا رعايت كند، پس بايد در خوردن وآشاميدن اسراف نكند واز خوردن غذاهاى ناپاك وآنچه خوردنش حرام است بپرهيزد.
8- انسان بايد حقّ غذا را با انفاق كردن، چنان كه خواهد آمد، ادا كند:
الف: هر كس بايد برنامه هاى اقتصادى خود را بر مبناى فراهم آوردن حقوق تهيدستان سامان بخشد. لذا بايد مقدارى از مصرف شخصى به ويژه در تجمّلات كاست وبر انفاق به نيازمندان افزود.
چه بسا ضايعات نانى كه در يك كشور متوسّط توليد مى شود، براى سير كردن يك ملّت گرسنه كفايت كند وچه بسا آنچه كه ثروتمندان، خرج سيگار يا پيش غذا ودسرهاى غير لازم يا تنوع در نوشيدنيهاى غير ضرورى مى كنند يا هزينه هاى گزافى كه براى خانه آرايى يا تعويض بى دليل اتومبيل هاى خود متقبّل مى شوند، تمام بيكاران كشورشان را صاحب شغل كند. چه راست گفت اميرمؤمنان على (ع) كه:
«ما رأيت نعمة موفورة إلا وبجانبها حق مضيَّع»
«نعمت فراوانى را نديدم مگر اينكه در كنار فراهم آمدنش حقّى ضايع شده باشد.»
ب: بايد همواره جوياى حال همسايگان، خويشان وهمشهريان باشيم تا اگر به گرسنه اى در ميان آنها برخورد كرديم، بى درنگ سيركردن وى را در رأس امور قرار دهيم.
ج: دولتها بايد اقتصاد خود را در جهت از ميان بردن فقر وگرسنگى، كاستن از شكاف طبقاتى به وجود آمده در ميان اقشار جامعه وهمبستگى اجتماعى سوق دهند.
د: از آنجا كه انسانها افراد يك خانواده بزرگ اجتماعى را تشكيل مى دهند و در جهان هم مناطق محروم ومصيبت زده فراوانى نيازمند كمكهاى غذايى همنوعان خود هستند، بر همه لازم است كمك به مردم چنين مناطقى را مورد اهتمام قرار داده وبه گونه هاى مختلف در كمك رسانى به آنها سهيم شود وبه سازمانهاى بشر دوستانه اى كه امروزه فعاليت مى كنند «همچون سازمان جهانى صليب سرخ وهلال احمر» اكتفا نكنند، چه اين سازمانها تا كنون نتوانسته اند خلاء فزاينده موجود در امر كمك رسانى به چنين مناطقى را به خوبى پركنند.