این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
فصل دوّم: احكام روزى و معاش از ديدگاه فقه
احكام خوردنيها و آشاميدنيها
درآمد:
دستيابى به صلح و آرامش يكى از اهداف بلند جامعه اسلامى است، و فراهم آوردن روزى حلال يكى از برجستهترين پايههاى آن است، كه خود نيز بر خوردنيها و آشاميدنيها و مسكن و بهداشت و آموزش تكيه دارد. تغذيه، نخستين نياز انسان به شمار مىرود، از همين جهت، تغذيه ديگران يكى از اساسىترين وظايف هركس محسوب مىشود. از سويى تمام خوردنيها براى انسان حلال است، مگر آن تعداد كمى كه خداوند آنرا حرام كرده است. ولى بهر حال انسان بايد پاكيزهترين خوراك را براى خوردن برگزيند. غذا انرژى مورد نياز انسان را كه بايد در راه پرهيزگارى و نيكوكارى مصرف شود، توليد مىكند. از سويى بر هر انسانى واجب است كه اندازه را در خوردن و آشاميدن حفظ كند و در واقع در خوردن زيادهروى نكند.
1- تغذيه و ارزش زندگى
قرآن كريم:
1-(وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَن لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ)[1].
«و هنگامى كه به آنان گفته شود:" از آنچه خدا به شمار روزى كرده انفاق كنيد"، كافران به مؤمنان مىگويند:" آيا ما كسى را اطعام كنيم كه اگر خدا مىخواست اورا اطعام مىكرد؟! (پس خدا خواسته است او گرسنه باشد)، شما فقط در گمراهى آشكاريد".»
2-(وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ)[2].
«و اطعام مستمند نمىكرديم.»
3-(أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ)[3].
«يا غذا دادن در روز گرسنگى...»
4-(إِنَّهُ كَانَ لَايُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ* وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ)[4].
«چراكه او هرگز به خداوند بزرگ ايمان نمىآورد.* و هرگز مردم را بر اطعام مستمندان تشويق نمىنمود.»
[1]- سوره يس، آيه 47.
[2]- سوره مدّثّر، آيه 44.
[3]- سوره بلد، آيه 14.
[4]- سوره حاقّه، آيه 33 و 34.
5-(وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ)[1].
«و يكديگر را بر اطعام مستمندان تشويق نمىكنيد.»
6-(قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَمَا حَصَدتُّم فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ)[2].
«گفت:" هفت سال با جدّيّت زراعت مىكنيد؛ و آنچه را درو كرديد، جز كمى كه مىخوريد، در خوشههاى خود باقى بگذاريد (و ذخيره نماييد)".»
7-(هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِها وَكُلُوا مِن رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ)[3].
«او كسى است كه زمين را براى شما رام كرد، بر شانههاى آن راه برويد و از روزيهاى خداوند بخوريد؛ و بازگشت و اجتماع همه به سوى اوست.»
8-(إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أَوْثَاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِندَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ)[4].
«شما غير از خدا فقط بتهايى (از سنگ و چوب) را مىپرستيد و دروغى به هم مىبافيد؛ آنهايى را كه غيراز خدا پرستش مىكنيد، مالك هيچ رزقى براى شما نيستند؛ روزى را تنها نزد خدا بطلبيد و او را پرستش كنيد و شكر او را بجا آوريد كه بسوى او بازگشت داده مىشويد.»
[1]- سوره فجر، آيه 18.
[2]- سوره يوسف، آيه 47.
[3]- سوره ملك، آيه 15.
[4]- سوره عنكبوت، آيه 17.
9-(وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ)[1].
«و از نعمتهاى حلال و پاكيزهاى كه خداوند به شما روزى داده است، بخوريد. و از (مخالفت) خداوندى كه به او ايمان داريد، بپرهيزيد.»
10-(لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِن سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً)[2].
«آنان كه امكانات وسيعى دارند، بايد از امكانات وسيع خود انفاق كنند و آنها كه تنگدستاند، از آنچه كه خدا به آنها داده انفاق نمايند، خداوند هيچكس را جز به مقدار توانايى كه به او داده تكليف نمىكند؛ خداوند بزودى بعداز سختيها آسانى قرار مىدهد.»
حديث شريف:
1- پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودند:
«ما آمن بي من بات شبعان وجاره جائع»، وقال: «وما من أهل قرية يبيت فيهم جائع ينظر اللَّه إليهم يوم القيامة»[3].
«هركس شب را سير به صبح رساند در حاليكه همسايهاش گرسنه باشد به من ايمان نياورده.» همچنين فرمودهاند: «اگر در ميان اهالى شهرى، كسى شب را در حال گرسنگى صبح كند، خداوند به روز قيامت به اهالى آن
[1]- سوره مائده، آيه 88.
[2]- سوره طلاق، آيه 7.
[3]- وسائل الشّيعه، ج 8، كتاب الحجّ، ابواب أحكام العشرة، ص 490، باب 88، ح 1 (20 جلدى) و همان، ج 12، ص 129 (29 جلدى).
شهر نظر نخواهد كرد.»
2- همچنين از اميرمؤمنان حضرت على عليه السلام روايت شده كه فرمودند:
«لا يشبع المؤمن وأخوه جائع»[1].
«مؤمن در حاليكه برادرش گرسنه باشد، سير نمىشود.»
3- امام صادق عليه السلام مىفرمايند:
«مَن اضطرّ إلى الميتة والدم ولحم الخنزير فلم يأكل شيئاً من ذلك حتّى يموت فهو كافر»[2]
. «هركس به خوردن مردار، خون و يا گوشت خوك اضطرار يابد ولى چيزى از آنها نخورد تا بميرد، كافر است.»
رهيافت وحى:
غذا، از نيازمنديهاى اوّليّهاى هر انسان مىباشد، و به نظر مىرسد جستجو براى دستيابى و كسب و همچنين خوردن آن واجب باشد. همچنين تغذيه كسى كه خود توان كسب قوت خود را ندارد نيز بر ديگران واجب مىباشد. از سويى ذخيره سازى مواد غذايى براى روز تنگدستى نيز الزامى مىباشد، چون، خداوند متعال به تلاش براى كسب روزى دستور مىدهد وآيات كريمه قرآن بر وجوب خوردن و آشاميدن به اندازهاى كه از حيات بشرى حفاظت شود، دلالت كامل دارند، علاوه براين عقل نيز ما را به اين
[1]- مستدرك وسائل الشّيعه، ج 16، كتاب الأطعمة والأشربة، باب 38، ص 265، (18 جلدى).
[2]- وسائل الشّيعه، ج 16، كتاب الأطعمة والأشربة، أبواب الأطعمة المحرّمة، ص 479، ح 3، باب 56، (20 جلدى) و همان، ج 24، ص 216، (29 جلدى).
امر رهنمون مىسازد. از سويى نصوص و متون دينى بر لزوم اطعام تهيدستان و انفاق دادههاى الهى نيز دلالت دارند.
احكام:
1- واجب است كه براى كسب روزى تلاش كرد و سر بار ديگران نبود.
به همين خاطر گدايى كردن براى كسى كه بتواند كار كند و از راههاى حلال كسب روزى كند، حرام مىباشد.
2- خوردن و آشاميدن، به قدرى كه زندگى انسان را از نابودى حفظ كند و يا از زيانهاى شديد چون بيمارى ويا ضعف مفرط جلوگيرى كند، واجب مىباشد.
3- اگر گرسنهاى براى سدّ جوع و در امان ماندن از مرگ جز خوردنيها و آشاميدنيهاى حرام، چيزى براى خوردن پيدا نكند، واجب است به اندازهاى كه از مرگ نجات يابد از آنها بخورد.
4- مستحبّ است از تمام روزيهاى پاك تناول كرد و ميان هيچيك از خوردنيهاى حلال تفاوت قايل نشد، چون، خداوند در هر خوردنىاى فوايد و لذّت و يژهاى قرار داده است.
5- مستحبّ است از ميوههاى گوناگون براى خوردن استفاده كرد.
6- انسان نبايد انرژى بدست آمده از خوردنيها را مصروف افساد و پيروى از راههاى شيطانى بكند، بلكه بر اوست كه شكرگزار خداوند باشد و عمل صالح انجام دهد.