5-(وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ)[1].
«و يكديگر را بر اطعام مستمندان تشويق نمىكنيد.»
6-(قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَمَا حَصَدتُّم فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ)[2].
«گفت:" هفت سال با جدّيّت زراعت مىكنيد؛ و آنچه را درو كرديد، جز كمى كه مىخوريد، در خوشههاى خود باقى بگذاريد (و ذخيره نماييد)".»
7-(هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِها وَكُلُوا مِن رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ)[3].
«او كسى است كه زمين را براى شما رام كرد، بر شانههاى آن راه برويد و از روزيهاى خداوند بخوريد؛ و بازگشت و اجتماع همه به سوى اوست.»
8-(إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أَوْثَاناً وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِندَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ)[4].
«شما غير از خدا فقط بتهايى (از سنگ و چوب) را مىپرستيد و دروغى به هم مىبافيد؛ آنهايى را كه غيراز خدا پرستش مىكنيد، مالك هيچ رزقى براى شما نيستند؛ روزى را تنها نزد خدا بطلبيد و او را پرستش كنيد و شكر او را بجا آوريد كه بسوى او بازگشت داده مىشويد.»
[1]- سوره فجر، آيه 18.
[2]- سوره يوسف، آيه 47.
[3]- سوره ملك، آيه 15.
[4]- سوره عنكبوت، آيه 17.
9-(وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ)[1].
«و از نعمتهاى حلال و پاكيزهاى كه خداوند به شما روزى داده است، بخوريد. و از (مخالفت) خداوندى كه به او ايمان داريد، بپرهيزيد.»
10-(لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِن سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً)[2].
«آنان كه امكانات وسيعى دارند، بايد از امكانات وسيع خود انفاق كنند و آنها كه تنگدستاند، از آنچه كه خدا به آنها داده انفاق نمايند، خداوند هيچكس را جز به مقدار توانايى كه به او داده تكليف نمىكند؛ خداوند بزودى بعداز سختيها آسانى قرار مىدهد.»
حديث شريف:
1- پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودند:
«ما آمن بي من بات شبعان وجاره جائع»، وقال: «وما من أهل قرية يبيت فيهم جائع ينظر اللَّه إليهم يوم القيامة»[3].
«هركس شب را سير به صبح رساند در حاليكه همسايهاش گرسنه باشد به من ايمان نياورده.» همچنين فرمودهاند: «اگر در ميان اهالى شهرى، كسى شب را در حال گرسنگى صبح كند، خداوند به روز قيامت به اهالى آن
[1]- سوره مائده، آيه 88.
[2]- سوره طلاق، آيه 7.
[3]- وسائل الشّيعه، ج 8، كتاب الحجّ، ابواب أحكام العشرة، ص 490، باب 88، ح 1 (20 جلدى) و همان، ج 12، ص 129 (29 جلدى).
شهر نظر نخواهد كرد.»
2- همچنين از اميرمؤمنان حضرت على عليه السلام روايت شده كه فرمودند:
«لا يشبع المؤمن وأخوه جائع»[1].
«مؤمن در حاليكه برادرش گرسنه باشد، سير نمىشود.»
3- امام صادق عليه السلام مىفرمايند:
«مَن اضطرّ إلى الميتة والدم ولحم الخنزير فلم يأكل شيئاً من ذلك حتّى يموت فهو كافر»[2]
. «هركس به خوردن مردار، خون و يا گوشت خوك اضطرار يابد ولى چيزى از آنها نخورد تا بميرد، كافر است.»
رهيافت وحى:
غذا، از نيازمنديهاى اوّليّهاى هر انسان مىباشد، و به نظر مىرسد جستجو براى دستيابى و كسب و همچنين خوردن آن واجب باشد. همچنين تغذيه كسى كه خود توان كسب قوت خود را ندارد نيز بر ديگران واجب مىباشد. از سويى ذخيره سازى مواد غذايى براى روز تنگدستى نيز الزامى مىباشد، چون، خداوند متعال به تلاش براى كسب روزى دستور مىدهد وآيات كريمه قرآن بر وجوب خوردن و آشاميدن به اندازهاى كه از حيات بشرى حفاظت شود، دلالت كامل دارند، علاوه براين عقل نيز ما را به اين
[1]- مستدرك وسائل الشّيعه، ج 16، كتاب الأطعمة والأشربة، باب 38، ص 265، (18 جلدى).
[2]- وسائل الشّيعه، ج 16، كتاب الأطعمة والأشربة، أبواب الأطعمة المحرّمة، ص 479، ح 3، باب 56، (20 جلدى) و همان، ج 24، ص 216، (29 جلدى).
امر رهنمون مىسازد. از سويى نصوص و متون دينى بر لزوم اطعام تهيدستان و انفاق دادههاى الهى نيز دلالت دارند.
احكام:
1- واجب است كه براى كسب روزى تلاش كرد و سر بار ديگران نبود.
به همين خاطر گدايى كردن براى كسى كه بتواند كار كند و از راههاى حلال كسب روزى كند، حرام مىباشد.
2- خوردن و آشاميدن، به قدرى كه زندگى انسان را از نابودى حفظ كند و يا از زيانهاى شديد چون بيمارى ويا ضعف مفرط جلوگيرى كند، واجب مىباشد.
3- اگر گرسنهاى براى سدّ جوع و در امان ماندن از مرگ جز خوردنيها و آشاميدنيهاى حرام، چيزى براى خوردن پيدا نكند، واجب است به اندازهاى كه از مرگ نجات يابد از آنها بخورد.
4- مستحبّ است از تمام روزيهاى پاك تناول كرد و ميان هيچيك از خوردنيهاى حلال تفاوت قايل نشد، چون، خداوند در هر خوردنىاى فوايد و لذّت و يژهاى قرار داده است.
5- مستحبّ است از ميوههاى گوناگون براى خوردن استفاده كرد.
6- انسان نبايد انرژى بدست آمده از خوردنيها را مصروف افساد و پيروى از راههاى شيطانى بكند، بلكه بر اوست كه شكرگزار خداوند باشد و عمل صالح انجام دهد.
7- بايد به اندازه خورد و به اندازه نوشيد، و در خوردن و آشاميدن اسراف نكرد و از آنچه خوردنش حرام است براى خوردن استفاده نكرد و...
8- انسان بايد حقّ غذا را با انفاق كردن، بر حسب آنچه خواهد آمد، ادا كند:
الف- هرفردى، بايد برنامههاى اقتصادى خود را بر مبناى فراهم آوردن حقوق تهيدستان سامان بخشد. لذا بايد از مصرف شخصى بويژه در تجمّلات و امور مصرفى زايد كاست و بر انفاق به نيازمندان افزود. چهبسا ضايعات نانى كه در يك كشور متوسّط توليد مىشود، براى سير كردن يك ملّت گرسنه كفايت كند، و چهبسا آنچه كه ثروتمندان خرج سيگار و يا پيش غذا و يا تنوّع در نوشيدنيها، مىكنند و يا هزينهاى كه براى آراستن خانهها و يا تعويض بىدليل اتومبيلهاى خود متقبّل مىشوند، تمام بيكاران كشورشان را صاحب شغل كند.
ب- بايد همواره جوياى حال همسايگان و خويشان و همشهريان باشيم، تا اگر به گرسنهاى در ميان آنها برخورد كرديم، بىدرنگ سير كردن وى را در رأس امور قرار دهيم.
ج- دولتها بايد اقتصاد خود را در جهت از ميان بردن فقر و گرسنگى، كاستن از شكاف طبقاتى بوجود آمده در ميان اقشار جامعه و همبستگى اجتماعى سوق دهند.
د- از آنجا كه انسانها افراد يك خانواده بزرگ را تشكيل مىدهند، و نيز در جهان مناطق مصيبت زده فراوانى، نيازمند كمكهاى غذايى همنوعان
خود هستند، پس هر فردى از انسانها، لازم است كه كمك به مردم چنين مناطقى را مورد اهتمام قرار داده، و به گونههاى مختلف، در كمك رسانى به آنها سهيم شود، و به سازمانهاى بشر دوستانهاى كه امروزه فعاليّت مىكنند (همچون سازمان صليب سرخ جهانى و هلال احمر) اكتفا نكند، چون اين سازمانها تاكنون نتوانستهاند خلأ فزاينده موجود در امر كمك رسانى به چنين مناطقى را به خوبى پر كنند.
ه- كارگزاران جهان اسلام مىبايست در سرزمينهاى خود مجدّانه به دنبال ايجاد امنيّت غذايى باشند، چون، تأمين غذا از ضروريّات اوّليّه زندگى مىباشد، و سهلانگارى در آن خطرى بزرگ را متوجّه حيات بشرى و درپى آن امنيّت و استقلال جوامع خواهد ساخت.
2- اصل حلّيّت غذاها
قرآن كريم:
1-(الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوْتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ...)[1].
«امروز چيزهاى پاكيزه براى شما حلال شده؛ و (همچنين) طعام اهل كتاب، براى شما حلال است؛ و طعام شما براى آنها حلال؛...»
2-(قُل لَاأَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَن يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ)[2].
«بگو:" در آنچه بر من وحى شده، هيچ غذاى حرامى نمىيابم؛ بجز اينكه مردار باشد، يا خونى كه (از بدن حيوان) بيرون ريخته، يا گوشت خوك- كه اينها همه پليدند- يا حيوانى كه به گناه، هنگام سربريدن، نام غير خدا (/ نام بتها) بر آن برده شده است." امّا كسى كه مضطرّ (به خوردن اين محرّمات) شود، بىآنكه خواهان لذّت باشد و يا زيادهروى كند (گناهى بر او نيست)،؛ زيرا پروردگارت، آمرزنده مهربان است.»
3-(أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعَاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدَ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ)[3].
[1]- سوره مائده، آيه 5.
[2]- سوره انعام، آيه 145.
[3]- سوره مائده، آيه 96.
«صيد دريا و طعام آن براى شما و كاروانيان حلال است؛ تا (در حال احرام) از آن بهرهمند شويد؛ ولى مادام كه محرم هستيد، شكار صحرا براى شما حرام است؛ و از (نافرمانى) خدايى كه به سوى او محشور مىشويد، بترسيد!»
4-(كُلُّ الطَّعامِ كَانَ حِلّاً لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ)[1].
«همه غذاها (ى پاك) بر بنىاسرائيل حلال بود، جز آنچه اسرائيل (يعقوب)، پيشاز نزول تورات، برخود تحريم كرده بود؛ (مانند گوشت شتر كه براى او ضرر داشت.) بگو:" اگر راست مىگوييد تورات را بياوريد و بخوانيد (اين نسبتهايى كه به پيامبران پيشين مىدهيد، حتّى در تورات تحريف شده شما نيست).»
5-(وَقَالُوا هذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَايَطْعَمُهَا إِلَّا مَن نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَايَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِم بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ)[2].
«و گفتند:" اين قسمت از چهارپايان و زراعت (كه مخصوص بتهاست، براى همه) ممنوع است؛ و جز كسانى كه ما بخواهيم- به گمان آنها- نبايد از آن بخورند. و (اينها) چهارپايانى است كه سوار شدن بر آنها (بر ما) حرام شده است." و (نيز) چهارپايانى (بود) كه (هنگام ذبح،) نام خدا را بر آن نمىبردند، و به خدا دروغ مىبستند؛ (و مىگفتند:" اين احكام، همه از ناحيه اوست." (بزودى (خدا) كيفر افتراهاى آنها را مىدهد.»
[1]- سوره آل عمران، آيه 93.
[2]- سوره انعام، آيه 138.