4- همچنين مؤمنان بر سر غذا و پايان آن، به دعا مىپردازند. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله هرگاه دست مباركشان را به سوى غذا مىبردند، مىفرمودند:
«بسم اللَّه، بارك لنا فيما رزقتنا وعليك خلفه»[1].
«بنام خدا، ما را در آنچه روزيمان كردى بركت ده و طعامى جايگزين اين طعام بفرما.»
از امام صادق عليه السلام نيز نقل شده كه پساز غذا خوردن مىفرمود:
«الحمد للَّهالذي أطعمنا في جائعين، وسقانا في ظمآنين، وكسانا في عارين، وهدانا في ضالّين، وحملنا في راجلين، وآوانا في ضاجّين، واخدمنا في عانين، وفضّلنا على كثير من العالمين»[2].
«سپاس خدايى را كه ما را در ميان گرسنگان روزى داد، و در ميان تشنگان سيراب ساخت و در ميان برهنگان پوشانيد و در ميان گمراهان هدايت كرد و در ميان پياده روان حمل كرد و در ميان غوغائيان پناه داد و در ميان رنج كشيدگان ما را خدمتكار داد و ما را بر بسيارى از مردم جهان برترى بخشيد.»
5- از آنجا كه خوان غذا در مظانّ تبديل شدن به وسيلهاى براى فخرفروشى وغرور قرار دارد، مؤمنان بر سر آن چون بندگان مىنشينند تا غرور و تعصّب و خودخواهى را در خود بشكنند. اميرمؤمنان حضرت على عليه السلام دراين باره فرمودهاند:
[1]- مستدرك الوسايل، ج 16، باب 52، ص 279.
[2]- همان، ج 15، باب 26، ص 275.
«فتأس بنبيّك الأطهر الأطيب صلى الله عليه و آله».
«پس به پيامبر پاكترين و نيكترين خود كه درود خدا بر او و آلش باد تأسّى جوييد.»
تا اينكه فرمودند:
«ولقد كان صلى الله عليه و آله يأكل على الأرض، ويجلس جلسة العبد، ويخصف بيده نعله، ويرقع بيده ثوبه، ويركب الحمار العاري، ويردف خلفه»[1].
« [پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله] بر روى زمين غذا مىخوردند، و چونان بندگان مىنشستند و با دست خود بر كفش و لباسشان وصله مىزدند، و بر الاغ بىپالان سوار مىشدند و كسى را نيز در پس خويش بر روى مركب مىنشاندند.»
6- مؤمنان چيزى از غذاى خود را در كاسه و ظرف غذا باقى نمىگذارند، بلكه ظرف خود را مىليسند، تا چيزى در آن باقى نماند.
اميرمؤمنان على عليه السلام فرمودهاند:
«مَن لعق قصعته صلّت عليه الملائكة، ودعت له بالسعة في الرزق، ويكتب له حسنات مضاعفة»[2].
«هركس كاسه غذاى خود را بليسد، فرشتگان بر او درود مىفرستند، و وسعت روزى براى او از خدا طلب مىكنند، و حسنههاى مضاعفى براى او
[1]- مستدرك وسائل الشّيعه، ج 8، كتاب الأطعمة والأشربة، أبواب آداب المائدة، ص 268، باب 13، ح 1.
[2]- همان، ج 16، باب 59، ح 3، ص 285.
نوشته مىشود.»
7- همچنين مستحبّ است مؤمنان پساز غذا خوردن انگشتان خود را بمكند. دراين باره از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمودند:
«مَن أكل طعاماً فليمصّ أصابعه فإنّ في مصّ إحداها بركة»[1].
«هركس غذايى خورد، پس انگشتان خود را بمكد، چه در مكيدن هريك از آنها بركتى نهفته است.»
8- مؤمنان نعمتهاى الهى از جمله نان، گندم و جو را احترام مىكنند، و از بىاحترامى به آنها پرهيز دارند. دراين باب از حضرت امام صادق عليه السلام درباره خواندن نماز بر روى تودهاى از گندم سؤال شد، آنحضرت از اين كار نهى كردند، پس ديگر بار پرسيده شد: اگر بر روى پشت بام دانههاى گندم را پهن كرده باشند چه بايد كرد؟ آنحضرت در پاسخ فرمودند:
«لا يصلّى على شيء من الطعام، فإنّما هو رزق اللَّه لخلقه ونعمته عليهم
، فعظّموه ولا تهاونوا به، فإنّ قوماً ممّن كان قبلكم وسع اللَّه عليهم في أرزاقهم
، فاتّخذوا من الخبز النقي مثل الأفهار، فجعلوا يستنجون به، فابتلاهم اللَّه عزّوجلّ بالسنين والجوع فجعلوا يتتبّعون ما كانوا يستنجون به فيأكلونه وفيهم نزلت هذه الآية:
(وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُّطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَداً مِن كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ)[2]
»[3].
[1]- مستدرك، ج 16، باب 59، ص 286.
[2]- سوره نحل، آيه 112.
[3]- مستدرك، ج 16، باب 71، ص 294، ح 1.
«نمىتوان بر چيزى از خوراكيها نماز گذارد، زيرا، آن روزى خدا براى آفريدهها و نعمت او برايشان است، پس بزرگ داريد [غذاها را] و آنها را خوار نداريد، چون خداوند به يكى از گروههايى كه پيشاز شما زندگى مىكردند، در روزى وسعت بخشيد، [رفاه آنها بجايى رسيد كه] اجسام كوچكى از خمير نان درست مىكردند و با آنها بدن خود را از غائط پاك مىكردند، پس خداوند ايشان را به خشكسالى و گرسنگى دچار ساخت، بطوريكه به جستجوى همان مواد غذايى آلوده مىپرداختند و از همانها تغذيه مىكردند و در موردشان اين آيه نازل شد: (خداوند (براى آنان كه كفران نعمت مىكنند،) مَثَلى زده است: منطقه آبادى كه امن و آرام و مطمئن بود؛ و همواره روزيش از هر جا مىرسيد، امّا نعمتهاى خدا را ناسپاسى كردند؛ و خداوند به خاطر اعمالى كه انجام مىدادند، لباس گرسنگى و ترس را بر اندامشان پوشانيد).»
9- از اين رو روح و روان مؤمنان از طعام لذّت مىبرد، چون خداوند را پيشاز خوردن، در اثناى خوردن و پساز آن بر غذايى كه مىخورند و بر تندرستى و آرامشى كه بديشان ارزانى داشته سپاس مىگويند و همچنين- به هنگام خوردن غذا- نعمتهايى را كه خداوند به ايشان ارزانى داشته، ولى براى ديگران فراهم نياورده، به ياد مىآورند و بر آنها نيز خداوند را سپاس مىگويند.
دوّم- تغذيه، لذّت و تندرستى است
چهبسا اصطلاح «گواراى وجود» و يا «نوش جان»[1]كه به هنگام غذاخوردن بكار مىروند، نياز انسان به لذّت زود هنگام و تندرستى پساز آن را پديدار سازند. در واقع هركس بايد غذاى خود را به دقّت برگزيند؛ نخست، تا اينكه از غذا بهرهاى گرفته شود و غذا، چون حيوانات، بىهدف و تنها براى پر كردن شكم و انجام وظايف فيزيولوژيكى خورده نشود. دوّم؛ تا درآينده به واسطه اين غذا تندرستى و توان و نشاط انسان تأمين شود.
همچنين مؤمنان در غذا، چيدمان سفره و ظروف غذا بدون اينكه به ورطه تجمّل گرايى و يا اسراف گرفتار آيند تنوّع، آراستگى و زيبايى را رعايت مىكنند:
1- مؤمنان با دست راست غذا مىخورند، چراكه شرف و احترام هركس متعلّق به دست راست اوست. دراين باره از امام جعفر بن محمّد عليهما السلام روايت شده كه فرمودند:
«لا يأكل الرجل بشماله ولا يشرب بها ولا يتناول بها إلّامن علّة»[2].
«مرد، با دست چپ نه چيزى مىآشامد و نه چيزى مىخورد مگر اينكه بيماريى در ميان باشد.»
[1]- در زبان عربى «هنيئاً مريئاً»- مترجم.
[2]- مستدرك وسائل الشّيعه، ج 16، أبواب آداب المائدة، ص 193، باب 10، ح 2.
2- مؤمنان دسته جمعى با خانواده و يا برادرانشان به خوردن غذا مىپردازند، چه، غذا خوردن به صورت دسته جمعى دلنشينتر وگواراتر مىباشد. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودند:
«أحبّ الطعام إلى اللَّه ما كثرت عليه أيدي المؤمنين»[1].
«دوست داشتنىترين غذا در نزد خدا آن است كه مؤمنان بيشترى در آن سهيم شوند.»
و همچنين از اميرمؤمنان عليه السلام روايت شده كه فرمودند:
«أكثر الطعام بركة ما كثرت عليه الأيدي»[2].
«با بركتترين غذا آن است كه دستان بيشترى بسويش دراز شود.»
3- مؤمنان از خوردن غذا در بازارها خوددارى مىكنند، چون، پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمودند:
«الأكل في السوق دناءة»[3].
«خوردن غذا در بازار، از فرومايگى است.»
4- مؤمنان از خوردن غذاى داغ امتناع مىورزند. از اميرمؤمنان على عليه السلام روايت شده كه فرمودند:
«اتي النبيّ صلى الله عليه و آله بطعام حار جدّاً، فقال صلى الله عليه و آله: ما كان اللَّه ليطعمنا النّار، أقرّوه
[1]- مستدرك وسائل الشّيعه، ج 16، باب 12، ص 231، ح 5.
[2]- همان، ح 6.
[3]- همان، باب 77، ص 304، ح 1.
حتّى يسكن (ظ)، فإنّ الطعام الحارّ جدّاً ممحوق البركة، للشيطان فيه شرك»[1].
«غذاى بسيار گرمى براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورده شد، پس [پيامبر اكرم] صلى الله عليه و آله فرمودند: خداوند ما را از آتش اطعام نمىكند، آن را نگهداريد تا سرد شود، چه، غذاى بسيار گرم تهى از بركت مىباشد، [و] شيطان در آن سهمى دارد.»
و همچنين اميرمؤمنان عليه السلام فرمودند:
«أقروا الحارّ حتّى يبرد، ويمكن أكله، ما كان اللَّه ليطعمنا النّار، والبركة في البارد»[2].
«غذاى داغ را بگذاريد تا سرد شود تا بتوان آن را خورد، [چه،] خداوند ما را از آتش اطعام نمىكند، و بركت در غذاى سرد مىباشد.»
5- غذاى مؤمنان به نيكوترين وجه است. از امام صادق عليه السلام نقل شده كه آنحضرت به يكى از يارانشان كه با ايشان هم غذا شده بود فرمودند:
«تُعرف مودّة الرجل لأخيه بجودة أكله، وأنّه ليعجبني الرجل يأكل من طعامي فيجيد في الأكل، يسرّني بذلك»[3].
«دوستى كسى نسبت به برادرش از نيكويى غذا خوردنش معيّن مىشود، مرا خوش مىآيد كه وقتى كسى از غذاى من مىخورد، آن را به وجهى نيكو
[1]- همان، باب 81، ص 307، ح 1.
[2]- مستدرك وسائل الشيعه، ج 16، باب 81، ص 308.
[3]- همان، باب 22، ص 243، ح 1.
بخورد، [چون،] با اين كار مرا خوشحال خواهد ساخت.»
آموزههاى ديگرى در لذّت بردن از غذاهاى پاكيزه نيز وجود دارد كه جملگى دراين گفته الهى جمع شدهاند:
(قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ)[1].
«بگو:" چه كسى زينتهاى الهى را كه براى بندگان خود آفريده، و روزيهاى پاكيزه را حرام كرده است"؟! بگو:" اينها در زندگى دنيا، براى كسانى است كه ايمان آوردهاند؛ (اگرچه ديگران نيز با آنها مشاركت دارند؛ ولى) در قيامت، خالص (براى مؤمنان) خواهد بود." اين گونه آيات (خود) را براى كسانى كه آگاهند، شرح مىدهيم.»
پس زينت و روزيهاى پاكيزه براى مؤمنان است و آنها حق دارند تمام و كمال از آنها بهرهمند شوند.
و امّا درباره آنچه به تندرستى انسان مربوط مىشود بايد گفت كه در اسلام و تعاليم كتاب و سنّت آموزههاى فراوانى دراين باب آمده است، كه ما در اينجا تنها به پارهاى از آنها به عنوان نمونه اشاره خواهيم كرد:
الف- سير شدن و زياد خوردن كراهت دارد، همچنين خوردن غذا پس از سير شدن نيز كراهت دارد. رسول اكرم صلى الله عليه و آله دراين باره فرمودند:
«لا تميتوا القلوب بكثرة الطعام والشراب، فإنّ القلوب تموت كالزرع إذا أكثر عليه الماء»[2].
«دلهاى خود را با زياده روى در خوردن و آشاميدن نمىرانيد، چون،
[1]- سوره اعراف، آيه 32.
[2]- مستدرك وسائل الشيعه، ج 16، باب 1، ص 209، ح 4.