«وليقرأ إذا خرج من بيته الآيات من آخر آل عمران وآية الكرسي وإنّا أنزلناه وامّ الكتاب، فإنّ فيها قضاء حوائج الدنيا والآخرة»[1].
«و به هنگام خروج از خانه آن آيات مشخّص شده از آخر سوره آل عمران و همچنين آية الكرسى و سوره انّا أنزلناه و امّ الكتاب (حمد) را بخواند، كه دراين كار برآورده شدن نيازمنديهاى دنيا و آخرت نهفته است.»
2- از امام صادق عليه السلام روايت شده كه آنحضرت از پدران بزرگوار خود اينگونه نقل كردهاند:
«إنّ النبيّ صلى الله عليه و آله قال: إذا خرج الرجل من بيته فقال: بسم اللَّه، قالت الملائكة له: سلمت، فإذا قال: لا حول ولا قوّة إلّاباللَّه، قالت الملائكة له: كُفيت، فإذا قال: توكّلت على اللَّه، قالت الملائكة له: وُقيت»[2].
«پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: اگر مردى به هنگام خروج از خانه بسم اللَّه گويد، فرشتگان به او مىگويند: تو در سلامتى، و اگر بگويد:
«لَاحَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ»
، فرشتگان به او مىگويند: در پناه خدا خواهى بود، و اگر بگويد: بر خدا توكلّ مىكنم، فرشتگان به وى مىگويند: محفوظ خواهى بود.»
آداب خواب و شب زندهدارى:
1- دراين باب از امام صادق عليه السلام از پدر بزرگوارشان عليه السلام حديثى اينگونه نقل شده:
«قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: لا سهر إلّافي ثلاث: متهجّد بالقرآن، وفي طلب العلم
[1]- بحارالأنوار، ج 73، ص 166، باب 34، ح 1.
[2]- همان، ص 168، ح 10.
أو عروس تهدى إلى زوجها»[1].
«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: شب بيدارى تنها براى سه امر اشكالى ندارد:
(نخست) شب زنده دارى براى خواندن قرآن (دوّم) در طلب علم و دانش آموختن، (سوم) در زمانى كه عروسى به نزد شوهرش برده شود.»
2- جابر بن عبداللَّه در روايتى مىگويد: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمودند:
«قالت امّ سليمان بن داود لسليمان عليه السلام: إيّاك وكثرة النوم بالليل، فإنّ كثرة النوم تدع الرجل فقيراً يوم القيامة»[2].
«مادر سليمان بن داوود به سليمان عليهما السلام گفت: از زياد خوابيدن در شب برحذر باش، چه، خواب زياد انسان را در روز قيامت تهيدست وامىنهد.»
3- از حضرت امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرمودند:
«قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: أوّل ما عصي اللَّه تبارك وتعالى بست خصال: حبّ الدنيا، وحبّ الرياسة، وحبّ الطعام، وحبّ النساء، وحبّ النوم، وحبّ الراحة»[3].
«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: نخستين بار از رهگذر شش ويژگى از فرمان خداوند سرپيچى شد: حب دنيا، حب رياست، حب غذا، زن دوستى، خواب دوستى و آسايش دوستى.»
4- اميرمؤمنان عليه السلام فرمودند:
[1]- بحارالأنوار، ج 73، ص 178، ح 3.
[2]- همان، ص 179- 180، ح 3.
[3]- همان، ص 180، ح 5.
«لا ينام المسلم وهو جنب، ولا ينام إلّاعلى طهور، فإن لم يجد الماء فليتيمّم بالصعيد، فإنّ روح المؤمن ترفع إلى اللَّه تبارك وتعالى فيقبلها ويبارك عليها، فإن كان أجلها قد حضر جعلها في كنوز رحمته، وإن لم يكن أجلها قد حضر بعث بها مع امنائه من ملائكته فيردّونها في جسدها»[1].
«مؤمن با حال جنابت نمىخوابد، و تنها با پاكيزگى و پاكى مىخوابد، و اگر آبى نيابد بايد با خاك پاك تيمّم كند، زيرا، روح مؤمن [به هنگام خواب] به سوى خدا، بالا برده مىشود پس خداوند آن را مىپذيرد و آن را متبرّك مىسازد، پس اگر اجل او فرارسيده باشد آن را در گنجهاى رحمتش قرار مىدهد، و اگر اجل او فرانرسيده باشد آن روح را، با فرشتگان امين خود مىفرستد تا آن روح را به بدنش بازگردانند.»
چه هنگام خوابيدن درست است؟
1- خواب پيشاز طلوع آفتاب از ناپسندترين خوابهاست، تا اين اندازه كه در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده كه:
«قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: ما عجّت الأرض إلى ربّها كعجيجها من ثلاثة: من دم حرام يسفك عليها، أو اغتسال من زنا، أو النوم عليها قبل طلوع الشمس»[2].
«پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: زمين هيچگاه به سوى خدا فرياد سرنمىدهد مانند فريادش دراين سه حالت؛ يعنى وقتى كه خونى به ناحق بر آن بريزد، و از زنا غسلى به عمل آيد، و خوابى پيشاز طلوع آفتاب صورت پذيرد.»
[1]- بحارالأنوار، ج 73، ص 182، ح 2.
[2]- همان، ج 87، باب 9، ص 160.
2- همچنين، خواب بعداز نماز مغرب و پيشاز نماز عشا نيز كراهت دارد.
از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمودند:
«إنّ اللَّه كره النوم قبل العشاء الآخرة»[1].
«همانا خداوند خواب پيشاز نماز عشاء را ناپسند دانسته است.»
و نيز از اميرمؤمنان عليه السلام دراين باب نقل شده كه فرمودند:
«النوم بين العشاءين يورث الفقر، والنوم قبل طلوع الشمس يورث الفقر»[2].
«خواب بين نماز مغرب و عشا و همچنين خواب پيشاز طلوع آفتاب موجب فقر مىشود.»
3- خواب پساز عصر آنچنان كه از روايت امام صادق عليه السلام برمىآيد از حماقت است. آنحضرت فرمودند:
«قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: النوم من أوّل النهار خرق، والقائلة نعمة، والنوم بعد العصر حمق، وبين العشاءين يحرم الرزق»[3].
«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: خواب در اوّل روز نشانه نادانى و كودنى است، و خواب قيلوله [خواب نيمروز] نعمت، و خواب پساز عصر از حماقت، و خواب بين نماز مغرب و عشا روزى را از ميان مىبرد.»
4- زمان بسيار مناسب براى خواب در روز خواب پيشاز ظهر و يا
[1]- بحارالأنوار، ج 73، باب 41، ص 184، ح 1.
[2]- همان، ص 184، ح 2.
[3]- همان، ص 185، ح 6.
قيلوله مىباشد. از امام زين العابدين عليه السلام روايت شده كه ايشان نماز صبح را مىخواندند و تا طلوع آفتاب در سجدهگاه خود به تعقيبات مىپرداختند، سپس برمىخواستند و نماز طولانىاى را شروع مىكردند، سپس كمى مىخوابيدند و بعداز بيدار شدن مسواك مىخواستند و داندانهاى خود را مسواك مىكردند و پساز آن غذا طلب مىكردند.[1]
چگونه بخوابيم؟
1- اسلام، خوابيدن بر روى شكم را مكروه برمىشمرد و به ديگر گونههاى خواب فرامىخواند. در خبرى از اميرمؤمنان عليه السلام درباره گونههاى مختلف خواب پرسش شده است. امام عليه السلام اينگونه پاسخ فرمودند:
«النوم على أربعة أصناف؛ الأنبياء تنام على أقفيتها مستلقية، وأعينها متوقّعة لوحي ربّها عزّوجلّ، والمؤمن ينام على يمينه مستقبل القبلة، والملوك وأبناؤها على شمائلها ليستمرؤوا ما يأكلون، وإبليس وإخوانه وكُلّ مجنون وذو عاهة ينامون على وجوههم منبطحين»[2].
«خواب چهارگونه است: پيامبران به پشت مىخوابيدند، در حاليكه چشمهايشان به انتظار وحى پروردگار عزّوجلّ بود، مؤمنان بر دست راست خود و روبه قبله مىخوابند، پادشاهان و فرزندانشان بر دست چپ خود مىخوابند تا آنچه مىخورند هضم كنند، ابليس و برادران او و ديوانگان
[1]- بحارالأنوار، ج 73، ص 186، باب 42، ح 2.
[2]- همان، ص 187، باب 43، ح 4.
و عقب افتادگان به رو و بر روى شكم خود مىخوابند.»
2- همچنين مستحبّ است پيشاز خواب دست خود را بر جاى خواب خود بكشيم تا از نبود حشره و يا اجسام مضر مطمئن شويم و خدا را با دعايى كه از امام صادق عليه السلام از پدر بزرگوارشان نقل شده بخوانيم.
آنحضرت فرمودند:
«قال النبيّ صلى الله عليه و آله: إذا آوى أحدكم إلى فراشه فليمسحه بطرف إزاره، فإنّه لا يدري ما يحدث عليه، ثمّ ليقل: اللّهمّ إن أمسكت نفسي في منامي فاغفر لها
، وإن أرسلتها فاحفظها بما تحفظ به عبادك الصالحين»[1].
«پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودند: هركسى از شما كه به رختخواب خود رفت با گوشهاى از لُنگ (يا لباس) خود بر آن بكشد، چون، او نمىداند چه برسرش خواهد آمد، سپس بگويد: خداوندا! اگر جانم را در خواب ستاندى پس بر آن ببخشاى، و اگر آن را بازگرداندى آن را آنچنان كه بندگان شايسته خود را حفظ مىكنى، حفظ كن.»
3- خواب پيشاز شستن دست از چربى نيز كراهت دارد. از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمودند:
«لا يبيتنّ أحدكم ويده غمرة، فإن فعل فأصابه لمم الشيطان فلا يلومنّ إلّا نفسه»[2].
«كسى از شما شب را با دست چرب نخوابد، پس اگر اينگونه خوابيد و به
[1]- بحارالأنوار، ج 73، ص 186، ح 2.
[2]- همان، ص 187، ح 9.
دامهاى شيطان گرفتار آمد كسى جز خودش را ملامت نكند.»
4- همچنين تنها خوابيدن در خانه و يا در پشت بام بدون حفاظ نيز مكروه مىباشد. از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمودند:
«إنّ اللَّه كره النوم في سطح ليس بمحجّر».
«خداوند خوابيدن در پشت بامى كه حفاظ ندارد را مكروه ساخته است.»
و همچنين فرمودند:
«من نام على سطح غير محجّر فقد برئت منه الذمّة، وكره أن ينام الرجل في بيت وحده»[1].
«عواقب خوابيدن در پشت بام بدون حفاظ با خود شخص است. همچنين مكروه است كسى تنها در خانه بخوابد.»
5- هركس ناچار شود تنها در جايى بخوابد، دعاى روايت شده از حضرت ابا الحسن عليه السلام را بخواند:
«من بات في بيت وحده أو في دار أو فى قرية وحده، فليقل: اللّهمّ آنس وحشتي، وأعنّي على وحدتي»[2].
«هركس به تنهايى در خانه ويا ده و يا شهرى بخوابد، پس بگويد:
خداوندا! در وحشتم انيسم باش و در تنهائيم مرا يارى كن.»
6- در پايان، سخن را با اشاره به آداب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در وقت
[1]- بحارالأنوار، ج 73، ص 187، ح 7.
[2]- همان، باب 44، ص 201، ح 18.
خوابيدن عطرآگين مىكنيم. روايت شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر حصيرى مىخوابيدند و زير انداز ديگر زير خود نمىنهادند، و هرگاه كه مىخواستند به رختخواب بروند و بخوابند مسواك مىكردند، و وقتى به رختخواب مىرفتند بر دست راست خويش مىخوابيدند و دست راست خود را زير گونه راست خويش گذاشته و مىفرمودند:
«اللّهمّ قني عذابك يوم تبعث عبادك»[1].
«خداوندا مرا در روزى كه بندگانت را برمىانگيزى از كيفر خود در امان دار.»
7- آنحضرت وقتى به رختخواب مىرفتند اذكار و ادعيه گوناگونى بر زبان مبارك جارى مىساختند، مثلًا مىفرمودند:
«اللّهمّ إنّي أعوذ بك بمعافاتك من عقوبتك، وأعوذ برضاك من سخطك
، وأعوذ بك منك، اللّهمّ إنّي لا أستطيع أن أبلغ في الثناء عليك ولو حرصت، أنت كما أثنيت على نفسك».
«خداوندا! من از عقوبتت به بخششت و از غضبت به خشنوديت و از خودت به خودت پناه مىبرم. خداوندا! من هرچه تكاپو كنم نمىتوانم به مرتبه ثناگويى تو دست يابم، تو آنگونهاى كه خود ثنا گفتى.»
و همچنين به هنگام خواب مىفرمودند:
«بسم اللَّه أموت وأحيا، وإلى اللَّه المصير، اللّهمّ آمن روعتي، واستر عورتي، وأدِّ عنّي أمانتي»
[1]- اين روايت تا روايت (11) همه از: بحارالأنوار، ج 73، ص 201- 202، ح 19، نقل شده است.