5- پارهاى از اعمال را شرع از آن رو كه به حيات بشرى و يا سلامت انسان زيان وارد مىسازند حرام شمرده كه سخن از آنها در فصل حفظ و نگهدارى به تفصيل رفت.
2- تندرستى و زيان و ضرر
حديث شريف:
1- در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده كه:
«كلّ شيء يكون فيه المضرّة على الإنسان فى بدنه، فحرام أكله إلّافي حال الضرورة»[1].
«خوردن هر چيزى كه در آن زيانى براى بدن انسان باشد، حرام است مگر در حال ناچارى و ضرورت.»
2- همچنين پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در آن حديث مشهور مىفرمايند:
«لا ضرر ولا ضرار»[2].
«نه زيان ديدن (جايز است) و نه زيان رساندن.»
3- ابن ادريس در سرائر مىگويد: از رسول خدا صلى الله عليه و آله و ائمّه عليهم السلام از فرزندان او در باب درمان اينگونه روايت شده:
«تداووا، فما أنزل اللَّه داءً إلّاأنزل معه دواءً»[3].
[1]- وسائل الشّيعه، (29 جلدى)، ج 25، باب 42، ص 84.
[2]- من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 76، ح 9، قم، انتشارات جامعه مدرسين 1413 ه ق.
[3]- بحارالأنوار، ج 59، ص 65، ذيل ح 9.
«به درمان (بيماريها) بپردازيد، زيرا، خداوند بيمارى و دردى را فرونمىفرستد مگر اينكه دارو و درمان آن را نيز فرستاده باشد.»
احكام:
1- پارهاى از بيماريها به مرگ يا نقص عضو يا از ميان رفتن قواى جسمانى منجر نمىشوند، ولى ضرر و زيان زيادى را درپى دارند، مانند مبتلا شدن به مرض قند كه هر چند به مرگ نمىانجامد و مىتوان سالها با آن زندگى كرد، ولى اين بيمارى از نظر عرف ضرر بسيار تلقّى مىشود، و ظاهراً حفظ جان از ابتلا به چنين بيماريهايى نيز واجب است.
2- اگر اهمال كارى در حفظ جان از آسيبهاى بسيار زياد، در عرف به منزلهاى نابود كردن خود تلقّى شود، وجوب اقدام براى دفع آن آسيبها قويتر به نظر مىرسد.
بنابراين هركس گرفتار چنين بيماريهايى شود بايد به دارو و درمان آن همّت گمارد.
3- بهداشت عمومى و فساد
قرآن كريم:
1-(وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْباً قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَالَكُمْ مِن إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِن رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ
كُنتُمْ مُؤْمِنِينَ)[1].
«و به سوى مدين، برادرشان شعيب را (فرستاديم)؛ گفت:" اى قوم من! خدا را بپرستيد، كه جز او معبودى نداريد. دليل روشنى از طرف پروردگارتان براى شما آمده است؛ بنابراين، حقّ پيمانه و وزن را ادا كنيد؛ و از اموال مردم چيزى نكاهيد؛ و در روى زمين، بعداز آنكه (در پرتو ايمان و دعوت انبيا) اصلاح شده است، فساد نكنيد اين براى شما بهتر است اگر با ايمان هستيد".»
2-(وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُن فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ)[2].
«كسانى كه كافر شدند، اولياء (و ياوران و مدافعان) يكديگرند؛ اگر (اين دستور را) انجام ندهيد، فتنه و فساد عظيمى در زمين روى مىدهد.»
رهيافت وحى:
خداوند متعال گسترش فساد و تباهى در زمين را به شدّت منع كرده، و دورى نمودن از مفسدههاى بزرگ را به منزلهاى حكمت نفى ولايت كفّار دانسته است. از همين رو كار در راستاى جلوگيرى از انتشار تمام گونههاى فساد و تباهى، امرى واجب تلقّى شده است، كه يكى از اين كارها اهتمام ورزيدن به بهداشت عمومى براى جلوگيرى از به خطر افتادن سلامت مردم مىباشد.
[1]- سوره اعراف، آيه 85.
[2]- سوره انفال، آيه 73.
احكام:
1- بايد از رهگذر نظارت بر توليد كنندگان و فروشندگان مواد غذايى از كشاورزان و دهقانان گرفته تا رستورانها و نانوائيها و مراكز توليد مواد غذايى و آسيابها و كارخانجات كنسرو سازى و موادّ لبنى و موادّ گوشتى و مانند اينها، از پخش وخريد وفروش مواد غذايى فاسد، جلوگيرى كرد.
2- همچنين بايد بر منابع آب آشاميدنى، رودها، مخازن و تلمبههاى منابع آبى و همچنين بر خطوط لوله آب براى دور ساختن ميكروبها، موادّ راديواكتيو و ديگر مواد زيان رسان از منابع آبى نظارت كرد.
3- واجب است از انتشار بيماريهاى مرگبار، به وسيلهاى واكسيناسيون عمومى عليه بيماريهاى مسرى، و ممانعت از انتقال مردم از مناطق آلوده به اين گونه بيماريها به مناطق پاكيزه، جلوگيرى كنيم.
4- بايد براى جلوگيرى از انتشار بيماريهاى واگيردار در مراكزى چون مدارس، ادارهجات، كارخانجات و ديگر مراكز تجمّع مردم، يك سيستم نظارتى در نظر گرفت.
5- بايد براى جلوگيرى از رفت و آمد آزادانه مبتلايان به بيماريهاى واگيردارى چون آبله، جذام، سل، ايدز، و همچنين براى فراهم آوردن سلامت جامعه و پيشگيرى از انتشار اين بيماريها، مراكزى براى نگهدارى و قرنطينه مبتلايان به آن امراض در نظر گرفت.
6- براى جلوگيرى از انتشار بيماريهاى جنسى و همچنين براى ايمن نگاه داشتن فرزندان از آسيبهاى ژنتيكى، مىبايست بر امر ازدواج در جامعه نظارت كرد.
4- بهداشت عمومى و حيات طيّبه
قرآن كريم:
1-(الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِندَهُمْ فِي التَّورَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُوْلئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)[1].
«همانها كه از فرستاده (خدا)، پيامبر" امّى" پيروى مىكنند؛ پيامبرى كه صفاتش را، در تورات و انجيلى كه نزدشان است، مىيابند؛ آنها را به معروف دستور مىدهد، و از منكر بازمىدارد؛ اشياء پاكيزه را براى آنها حلال مىشمرد، و ناپاكيها را تحريم مىكند؛ و بارهاى سنگين، و زنجيرهايى را كه بر آنها بود، (از دوش و گردنشان) برمىدارد؛ پس كسانى كه به او ايمان آوردند، و حمايت و ياريش كردند، و از نورى كه با او نازل شده پيروى نمودند، آنان رستگارانند.»
2-(وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ* وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ)[2].
«و لباست را پاك كن،* و از پليدى دورى كن،.»
3-(... إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ)[3].
«... خداوند، توبه كنندگان را دوست دارد، و پاكان را (نيز) دوست
[1]- سوره اعراف، آيه 157.
[2]- سوره مدّثّر، آيات 4 و 5.
[3]- سوره بقره، آيه 222.
دارد.»
رهيافت وحى:
خداوند متعال پليديها را حرام كرده به اين دليل كه بيمارى زا هستند.
ازاين جهت مردار، گوشت خوك، ميخوارگى، خوردنيها و نوشيدنيهاى مضر، همه وهمه حرام و دشمن سلامتى انسان محسوب مىشوند. خداوند متعال هرزگيهاى آشكار و پنهان را نيز حرام كرده، چون، هرزگى نيز به سلامتى انسان ضرر مىرساند، و همچنين براى حفظ عافيت به دورى جستن از پليدى و خواستن پاكىها و پاكيزگى در اوقات گوناگون دستور داده است.
احكام:
1- در آموزههاى دينى گرايش به پليديها حرام، و پاكيزگى در تمام سطوح امرى محبوب تلقّى، و نظافت از ارزشهاى ايمانى شمرده شده است. لذا بر همه واجب است تا در حدّ توان اين تعاليم را بكار بندند.
2- افراد جامعه بايد با گونههاى مختلف پليدى و آلودگى به مبارزه برخيزند، از اينرو بايد براى تأمين بهداشت و پيراستگى از آلودگيهاى گوناگون، به شدّت و بگونهاى فراگير از اماكن عمومى مراقبت به عمل آيد.
3- حكومتها نيز بايد از ورود بيماريهاى واگيردار و موادّ غذايى غير بهداشتى به داخل كشورهايشان جلوگيرى به عمل آورند.
5- بالاترين مراتب بهداشت فردى
حديث شريف:
1- اميرمؤمنان عليه السلام فرمودهاند:
«العافية أهنأ النعم»[1].
«عافيت گواراترين نعمت است.»
و فرمودند:
«العافية أشرف اللباسين»[2].
«عافيت شريفترين دو لباس است.»
و همچنين فرمودند:
«بالعافية توجد لذّة الحياة الدنيا»[3].
«بوسيله عافيت لذّت زندگى بدست مىآيد.»
2- و فرمودند:
«الصحّة أفضل النعم»[4].
«تندرستى برترين نعمتهاست.»
«بالصحّة تستكمل اللذة»[5].
[1]- غررالحكم، ص 483، شماره 11149.
[2]- همان، ح 11150.
[3]- همان، ح 11155.
[4]- همان، ح 11148.
[5]- همان، ح 11156.
«با تندرستى لذّت كامل مىشود.»
«النعيم في الدنيا؛ الأمن وصحّة الجسم، وتمام النعمة في الآخرة: دخول الجنّة»[1].
«نعمتهاى دنيا (عبارتاند از:) امنيّت و تندرستى بدن، و كاملترين نعمت در آخرت ورود به بهشت است.»
احكام:
1- مستحب است هركسى سلامتى و بهداشت خود را در بالاترين سطوح تندرستى، نگهدارد. مثلًا: فشار خون، تركيبات خون، قدرت بينايى و شنوايى و ضربان قلب و... خود را در بهترين حالت نگهدارد.
2- همچنين مستحب است كه انسان خود را از تماس با هرگونه آلودگى مصون دارد، و نشاط و فعاليّت خود را از رهگذر تغذيهاى مناسب و انجام فعاليّتهاى ورزشى ويا كار بدنى كافى، در سطح بالائى نگهدارد.
3- در واقع اسلام به گونهاى عمومى مردم را به فراهم آوردن تندرستى و عافيت به عنوان ارزشى بنيادين، ترغيب مىكند. در ابواب مستحبّات و آداب متون شرعى نقل شده، به آموزههاى بسيارى برمىخوريم كه به گونهاى با مفهوم عافيت و سلامتى پيوند خوردهاند. گزينش همسرى مناسب براى تشكيل خانواده، رعايت آداب همبسترى، آشنائى به تعاليم باردارى و تغذيه سالم در دوران باردارى، فراگرفتن آموزههاى مربوط
[1]- بحار الانوار، ج 92، ص 135، باب 97.