2- پايه مدنيّت
قرآن كريم:
1-(فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ)[1]. «اگر (از اين دستورها) روى گردان شويد، جز اين انتظار مىرود كه در زمين فساد و قطع پيوند خويشاوندى كنيد؟!»
2-(وَالَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ)[2].
«آنها كه عهد الهى را پس از محكم كردن مىشكنند، و پيوندهايى را كه خدا دستور به برقرارى آن داده قطع مىكنند، و در روى زمين فساد مىنمايند، لعنت براى آنهاست؛ و بدى (و مجازات) سراى آخرت!.»
3-(وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَاتَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنكُمْ وَأَنتُمْ مُعْرِضُونَ)[3].
«و (به يادآوريد) زمانى را كه از بنىاسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد؛ و به پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى
[1]- سوره محمّد صلى الله عليه و آله، آيه 22.
[2]- سوره رعد، آيه 25.
[3]- سوره بقره، آيه 83.
كنيد؛ و به مردم نيك بگوييد، و نماز را برپا داريد؛ و زكات بدهيد. سپس (با اينكه پيمان بسته بوديد) همه شما- جز عده كمى- سرپيچى كرديد؛ و (از وفاى به پيمان خود) روى گردان شديد.»
4-(يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيراً وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبَاً)[1].
«اى مردم! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهيزيد. همان كسى كه همه شما را از يك انسان آفريد، و همسر او را (نيز) از جنس او خلق كرد؛ و از آن دو، مردان و زنان فراوانى (در روى زمين) منتشر ساخت و از خدايى بپرهيزيد كه (همگى به عظمت او معترفيد؛ و) هنگامى كه چيزى از يكديگر مىخواهيد، نام او را مىبريد (و نيز) از (قطع رابطه با) خويشاوندان خود، پرهيز كنيد. زيرا خداوند، مراقب شماست.»
حديث شريف:
1- از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمودند:
«صلة الرحم تعمِّر الديار، وتزيد في الأعمار، وإن كان أهلها غير أخيار»[2].
«صله رحم سرزمينها را آباد و بر عمرها مىافزايد، هر چند صله رحم كنندگان از برگزيدگان و اخيار نباشند.»
[1]- سوره نساء، آيه 1.
[2]- بحار الأنوار، ج 71، ص 94، در ذيل حديث 21، كتاب العشرة، باب صلة الرحم.
2- همچنين از اميرمؤمنان در يكى از خطبههايشان اينگونه نقل شده:
«أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّهُ لَايَسْتَغْنِي الرَّجُلُ- وَإِنْ كَانَ ذَا مَالٍ- عَنْ عِتْرَتِهِ، وَدِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَيْدِيهِمْ وَأَلسِنَتِهمْ، وَهُمْ أَعْظَمُ النَّاس حَيْطَةً مِنْ وَرَائِهِ وَأَلَمُّهُمْ لِشَعَثِهِ
، وَأَعْطَفُهُمْ عَلَيْهِ عِنْدَ نَازِلَةٍ إذَا نَزَلَتْ بِهِ. وَلِسَانُ الصِّدْقِ يَجْعَلُهُ اللَّهُ لِلْمَرْءِ في النَّاسِ خَيْرٌ لَهُ مِنَ المَالِ يَرِثُهُ غَيْرُهُ.
أَ لَالَايَعْدِلَنَّ أَحَدُكُمْ عَنِ القَرَابَةِ يَرَى بِهَا الخَصَاصَةَ أَنْ يَسُدَّهَا بِالَّذِي لا يَزِيدُهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَلَا يَنْقُصُهُ إِنْ أَهْلَكَهُ، وَمَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشِيرَتِهِ، فَإِنَّمَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ يَدٌ وَاحِدَةٌ، وَتُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ أَيْدٍ كَثِيرَةٌ؛ وَمَنْ تَلِنْ حَاشِيَتُهُ يَسْتَدِمْ مِنْ قَوْمِهِ المَوَدَّةَ»[1].
«اى مردم! هيچكس از ارتباط با دودمان خود و از دفاع آنان با دست و زبانشان بىنياز نيست، اگرچه ثروتمند باشد. دودمان آدمى بزرگترين حمايت كنندگان در دنبال او هستند. هيچكسى چون دودمان آدمى پريشانىهاى او را مبدّل به آسايش نمىكند. دودمان آدمى مهربانترين مردم در هنگام فرود آمدن حوادث سخت و ناگوار است. موقعى كه خداوند براى يك انسان زبان راستين در ميان مردم منعكس مىكند، براى او بهتر از مالى است كه ديگران از او ارث خواهند برد.
آگاه باشيد! هيچيك از شما نبايد از خويشاوندان خود كه در فقر و پريشانى به سرمىبرند، منصرف شود از اين كه فقر و پريشانى او را با چيزى مرتفع بسازد كه اگر آن را نگهدارى كند، نخواهد افزود و اگر انفاقش كند، نخواهد
[1]- نهج البلاغه، خطبه شماره 23، (صبحى الصالح)، ص 63 و بحارالانوار، ص 104، باب 3، حديث 65- 66.
كاست. كسى كه دست كرامت خود را از دودمانش برمىدارد، يك دست او از آنان برداشته مىشود و در مقابل دستهاى فراوانى از او برداشته خواهد شد.
هركه خوى نرم دارد، از محبّت دائمى دودمانش برخوردار خواهد بود.»
3- همچنين در حديثى از امام باقر عليه السلام نقل شده كه فرمودند:
«صلة الرحم تزكّي الأعمال، وتُنمّي الأموال، وتدفع البلوى، وتيسّر الحساب
، وتُنسئ في الأجل»[1].
«صله رحم اعمال را پاك مىكند و اموال را افزايش مىدهد و بلاها را دفع و حساب را آسان مىسازد و فرارسيدن اجل را به تعويق مىاندازد.»
4- از امام صادق عليه السلام دراين باره نقل شده كه فرمودند:
«إنّ صلة الرحم والبرّ يهوّنان الحساب، ويعصمان من الذنوب، فصلوا أرحامكم، وبرّوا بإخوانكم، ولو بحسن السلام وردِّ الجواب»[2].
«همانا صله رحم ونيكى كردن، حساب (روز قيامت) را آسان مىكنند و انسان را از گزند گناهان در امان مىدارند، پس صله رحم بجا آوريد و به برادرانتان نيكى كنيد، هرچند اين نيكى شما، خوب سلام كردن و جواب سلام دادن (به برادرانتان) باشد.»
رهيافت وحى:
پيوندها به پيوندهاى ولائى و پيوندهاى خويشى تقسم مىشوند، كه
[1]- بحارالأنوار، ج 71، ص 111، ح 71، باب صلة الرحم.
[2]- همان، ص 131، ح 98.
ولايت ريشه در ميثاق و پيمان دارد. چراكه هر انسان رهبران خود را با آگاهى كامل و اراده شخصى خود برمىگزيند، ولى از سوى ديگر، رابطهى خويشى به منزله تقدير الهى براى هركس تلقّى مىشود. تقديرى كه بايد خود را به آن سپرد و از آن، به خوبى بهره جست.
از اينرو مىتوان انتساب هركس را دراين جهان به دوگونه ارادى و تقديرى دانست. در واقع اين خود آدمى است كه دين و مذهب و مشى سياسى خود را انتخاب مىكند ولى گزينش محلّ تولّد، پدر و مادر، عمو و دايى و خويشان ديگر در اختيار انسان نيست و آن را خداوند متعال مقدّر مىسازد.
از اين رهگذر بايد گفت: تمدّن نيرومند، آن تمدّنى است كه بر دو پايهى اراده و تقدير بنا شده باشد. فرزندان چنين تمدّنى به پيمان الهى پايبند مىمانند، و در صورت برگزيدن يك دين، تحت هيچ شرايطى از آن بازنمىگردند، همچنين از سوى ديگر به تقدير الهى به ديده احترام مىنگرند، و به خويشان خود احسان و با ايشان هميارى مىكنند. امّا آنان كه پيمان شكنى مىكنند و پيوندهاى خويشى را مىگسلند، فرجامى جز تباهى كه در قالب ظلم و ترس و وحشت و يا در قالب از هم گسيختگى و واپس ماندگى نمايان مىشود، نخواهند داشت.
احكام:
1- هركسى بايد رهبرى شرعى خود را از رهگذر انديشه و سنجش و تحقيق برگزيند، و پس از طىّ اين مراحل به رهبرى خود چنگ زند
و به عهد و پيمانى كه با آن بسته پايبند بماند.
2- گاهى اعضاى جامعه بشرى از ولايت الهى جدا مىشوند، ولى پيوندهاى خويشى را در ميان خود نمىگسلند، و از اينرو از رحمت الهى در دنيا برخوردار مىشوند، ولى اگر خود را از اين آخرين حلقه اتّصال و ريسمان وحدت آفرين نيز بگسلانند، بىگمان به ژرفناى چاه تباهى سقوط خواهند كرد.
3- هركسى مىبايست از خانواده و خاندان خود به عنوان سنگرى در برابر حوادث زمانه و چالشهاى زندگى، بهره جويد و از اين رهگذر خانواده وخاندان و عشيره به پايگاهى اجتماعى براى مصون ماندن از امواج مصايب و بلاهاى روزگار بدل مىشوند.
4- از آنجا كه بستر هر خاندان كانون حكمت و كارشناسى در امر زندگى مىباشد، ضرورى است كه در هر خاندان يك هيأت مشاور براى رفع مشكلات فرزندان آن خاندان و براى متمركز ساختن اطّلاعات كارشناسانه و جهت دهى به نيروها و بكارگيرى توانائيها، تشكيل شود. بهتر آن است كه اعضاى اين هيأت مشورتى از سوى فرزندان خاندان انتخاب شوند، و افرادى با ظرفيّتها و توانائيهاى گوناگون در آن فراهم آيند.
5- در امر استحكام پيوندهاى خويشى، بسنده كردن به ديد و بازديد و هميارى كفايت نمىكند، چون، امروزه ما بيشاز هر وقت ديگر نيازمند استحكام بخشيدن به پيوندهاى خويشى هستيم. بنابراين بايد سخن از ارزش صلهى رحم مبتنى بر دين را به زبان عصر برگردانيم و به جستجوى مصاديق گوناگونى كه اين ارزش والا را پديدار و عملى مىسازند،
بپردازيم، تا پيوندهاى خويشيمان به پايگاههايى براى دستيابى به رفاه و پيشرفت مدنى تبديل شوند. اين امر از رهگذر روشهاى زير امكانپذير خواهد بود:
الف- تبديل پيوندهاى خويشى به يك نيروى اقتصادى از رهگذر سامان دادن به شركتهاى اقتصادى ويژه براى فرزندان خاندان و افزايش فرصتهاى هميارى ميان ايشان.
ب- تأسيس صندوقهاى قرض الحسنه ويژه اعضاى خاندان.
ج- تأسيس يك صندوق كمكهاى خيريّه (براى يارى رساندن به فرزندان خاندان در امورى چون ازدواج، مسكن، فراهم آمدن فرصتهاى شغلى و مانند اينها).
د- تأسيس يك صندوق تعاون جهت توسعه ظرفيّتهاى علمى، از رهگذر اهتمام به تربيت كادرهاى علمى و تهيّه وسايل تحصيلات عالى براى فرزندان با استعداد و تواناى خاندان.
با پايبندى بدين مؤلّفهها است كه پيوندهاى خويشى به پايگاههايى براى دستيابى به رفاه و پيشرفت مدنى تبديل مىشوند.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة