«ما يمنع المؤمن أن يتّخذ أهلًا، لعلّ اللَّه يرزقه نسمة تثقل الأرض بلا إله إلّا اللَّه»[1].
«چه چيز مؤمن را از تشكيل خانواده باز مىدارد، در حاليكه چهبسا خداوند فرزندانى روزى او سازد كه در زمين كلمه لا إله إلّااللَّه را برپا دارند.»
رهيافت وحى:
فرزندان زينت و كشتزار زندگى اند، و همچنين ميراث بندگان مؤمن اند براى خداوند متعال. دين، مؤمنان را به امر ازدواج و فراوانى فرزند فرا خوانده و تشويق مىكند، و بر محور اين تشويق احكام و قوانين بسيارى را سامان داده كه بين تفريط رهبانيّت كه به دورى جستن از اين زينت فرامىخواند، و افراط دنياپرستان در ترك آخرت به خاطر اين زينت، راهى ميانه را برگزيده است.
از آيات الهى درمىيابيم كه فرزند آورى خواستى والا محسوب مىشود، چون فرزندان نور چشم خانوادهاند، و فراوانى آنها سرفرازى هر جامعهاى را درپى دارد. چراكه همين فرزندان سربازان و مدافعان آن جامعه را تشكيل مىدهند (و چهبسا به عنوان ثروت اقتصادى يك جامعه نيز تلقّى شوند).
احكام:
1- بايد مردم را در يك جامعهاى اسلامى به امر ازدواج تشويق كرد
[1]- وسائل الشّيعه، ج 14، أبواب مقدّمات النكاح، باب 1، ص 3، ح 2 (20 جلدى) و همان، ج 20، ص 14، (29 جلدى).
ووسايل ازدواج جوانان را فراهم آورد، چون، آموزههاى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و اهلبيت عليهم السلام بر استحباب مؤكّد ازدواج زنان و مردان بىهمسر دلالت
مىكنند. برخىاز وسايل فراهمآمدن ازدواج دختران وپسران عبارتانداز:
الف- آسان كردن شرايط ازدواج از جمله بسنده كردن به يك زندگى ساده و كاستن از مهريّهها و كم كردن مخارج مراسم ازدواج.
ب- فراهم آوردن مسكن مناسب و ارزان قيمت براى تمام فرزندان جامعه.
2- خانوادهها بايد براى فرزنددار شدن تلاش كنند، و اگر اين امر ميسّر نشد مىبايست از راه فرزند خواندگى به اين امر اقدام كنند، چون، فرزند نور چشم خانواده است و خانواده بىفرزند به درختى بىثمر مىماند.
3- در جامعه اسلامى بايد مردم را به فرزند آورى ترغيب كرد، تا همواره از جامعهاى جوان و مقتدر و نفوذناپذير و برخوردار ازنيروى انسانى قوى براى حفظ موجوديّت خود بهره جوييم. تا جامعه نيرومندانه به رويارويى با خطرات تهديد كننده آن بپردازد.
4- اگر در جامعه اسلامى با كمبود نيروى كار مواجه شويم، چارهاى جز اين نداريم كه مردم را به فزونى فرزند فراخوانيم، تا جامعهى ما به جامعهاى پويا ولبريز از نشاط وبرخوردار از نيروىكار مولّد، تبديل شود.
5- اگر برنامه توسعه روشنى پيش روى خود قرار داده باشيم نمىبايست از ازدياد جمعيّت هراسى به دل راه دهيم، چون، مىتوان در برنامه كلّى از فرزندان (چه پسر و چه دختر) براى پيشبرد اهداف امّت، و توسعه زندگى و بناى تمدّنمان به بهترين وجهى بهره جست.
2- محافظت از نسل
قرآن كريم:
1-(قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَلَاتَقْتُلُوا أَوْلَادَكُم مِن إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ)[1].
«بگو:" بياييد آنچه را پروردگارتان بر شما حرام كرده است برايتان بخوانم: اينكه چيزى را شريك خدا قرار ندهيد؛ و به پدر و مادر نيكى كنيد؛ و فرزندانتان را از (ترس) فقر، نكشيد؛ ما شما و آنها را روزى مىدهيم؛ و نزديك كارهاى زشت نرويد، چه آشكار باشد چه پنهان؛ و انسانى را كه خداوند محترم شمرده، به قتل نرسانيد، مگر بحقّ (و از روى استحقاق). اين چيزى است كه خداوند شما را به آن سفارش كرده، شايد درك كنيد"»
2-(وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئاً كَبِيراً)[2].
«و فرزندانتان را از ترس فقر، نكشيد؛ ما آنها و شما را روزى مىدهيم؛ مسلّماً كشتن آنها گناه بزرگى است!.»
3-(قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهَاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً
[1]- سوره انعام، آيه 151.
[2]- سوره اسراء، آيه 31.
عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ)[1].
«بيقين آنها كه فرزندان خود را از روى جهل و نادانى كشتند، گرفتار خسران شدند؛ (زيرا) آنچه را خدا به آنها روزى داده بود، برخود تحريم كردند، و بر خدا افترا بستند. آنها گمراه شدند، و (هرگز) هدايت نيافته بودند.»
4-(يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَن لَايُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّه إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ)[2].
«اى پيامبر! هنگامى كه زنان مؤمن نزد تو آيند تا با تو بيعت كنند كه چيزى را شريك خدا قرار ندهند، دزدى و زنا نكنند، فرزندان خود را نكشند، تهمت و افترايى پيش دست و پاى خود نياورند و در هيچ كار شايستهاى مخالفت فرمان تو نكنند، با آنها بيعت كن و براى آنان از درگاه خداوند آمرزش بطلب كه خداوند آمرزنده و مهربان است.»
رهيافت وحى:
مىبايست برخوردارى از نعمت فرزند را با سپاسگزارى ازخداوند متعال پذيرا شد، و مسؤوليت حفظ و نگهدارى فرزند را به گردن گرفت. از اينرو
[1]- سوره انعام، آيه 140.
[2]- سوره ممتحنه، آيه 12.
يكى از برجستهترين گناهان كبيره آن است كه كسى فرزندان خود را بكشد. در واقع اسلام مردم را از زنده بگور كردن دختران و كشتن فرزندان از بيم گرفتار آمدن در فقر و تهديستى بازداشته است.
احكام:
1- كشتن فرزندان مؤكّداً حرام است، خواه اين قتل همچون عادتى كه مشركان در دوره جاهليّت كهن داشتند بازنده بگور كردن فرزندان پساز تولّد صورت پذيرد، خواه همچون روشى كه در دوره جاهليّت نوين اتّخاذ شده، با سقط جنين انجام گيرد.
2- از آيات الهى مىتوان وجوب حفظ و نگهدارى فرزندان توسط والدين را به اعتبار آسيب پذيرى كودكان در برابر عوامل منجرّ به مرگ شامل بيمارى، سوختن، غرق شدن و يا طعمهاى حيوانات درنده شدن، استفاده كرد. بنابراين فرزندان امانتهاى الهىاى هستند بر گردن پدر و مادر، و هر كوتاهىاى در حفظ اين امانتهاى الهى به منزلهى مشاركت در قتل ايشان محسوب مىشود.
3- زينت زندگى
قرآن كريم:
1-الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا)[1].
«مال و فرزند، زينت زندگى دنياست؛ و باقيات صالحات (/ كارهاى ماندگار شايسته) ثوابش نزد پروردگارت بهتر و اميدبخشتر است.»
2-(زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَ لِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ)[2].
«محبّت امور مادى، از زنان و فرزندان و اموال هنگفت از طلا و نقره و اسبهاى ممتاز و چهارپايان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است؛ (تا در پرتو آن، آزمايش و تربيت شوند؛ ولى) اينها (در صورتى كه هدف نهايى آدمى را تشكيل دهند،) سرمايه زندگى پست (مادى) است؛ و سرانجام نيك (و زندگى والا و جاويدان)، نزد خداست.»
3-(اعْلَمُوا أَ نَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَراً ثُمَّ يَكُونُ حُطَاماً وَفِي
[1]- سوره كهف، آيه 46.
[2]- سوره آل عمران، آيه 14.
الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ)[1].
«بدانيد زندگى دنيا تنها بازى و سرگرمى و تجمّل پرستى و فخر فروشى در ميان شما و افزونطلبى در اموال و فرزندان است، همانند بارانى كه محصولش كشاورزان را در شگفتى فرو مىبرد، سپس خشك مىشود بگونهاى كه آن را زرد رنگ مىبينى؛ سپس تبديل به كاه مىشود و در آخرت، عذاب شديد است يا مغفرت و رضاى الهى، و (به هر حال) زندگى دنيا چيزى جز متاع فريب نيست.»
4-(يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُم لِلْذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِن كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِن كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِن لَمْ يَكُن لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِن كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلأُمِّهِ السُّدُسُ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَاتَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيماً حَكِيماً)[2].
«خداوند درباره فرزندانتان به شما سفارش مىكند كه سهم (ميراث) پسر، به اندازه سهم دو دختر باشد؛ و اگر فرزندان شما، (دو دختر و) بيشاز دو دختر باشند، دوسوم ميراث از آن آنهاست؛ و اگر يكى باشد، نيمى (از ميراث،) از آن اوست. وبراى هريك از پدر و مادر او، يك ششم ميراث است، اگر (ميّت) فرزندى داشته باشد، و اگر فرزندى نداشته باشد؛
[1]- سوره حديد، آيه 20.
[2]- سوره نساء، آيه 11.
و (تنها) پدر و مادر از او ارث برند، براى مادر او يك سوم است (و بقيّه از آن پدر است)؛ و اگر او برادرانى داشته باشد، مادرش يك ششم مىبرد (و پنج ششم باقيمانده، براى پدر است). (همه اينها،) بعداز انجام وصيّتى است كه او كرده، و بعداز اداى دين است- شما نمىدانيد پدران و مادران و فرزندانتان، كدام يك براى شما سودمندترند- اين فريضه الهى است؛ و خداوند، دانا و حكيم است.»
5-(وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً وَجَعَلَ لَكُم مِّنْ أَزْوَاجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ)[1].
«خداوند براى شما از جنس خودتان همسرانى قرار داد؛ و از همسرانتان براى شما فرزندان و نوههايى به وجود آورد؛ و از پاكيزهها به شما روزى داد؛ آيا به باطل ايمان مىآورند، و نعمت خدا را انكار مىكنند؟»
حديث شريف:
1- پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودهاند:
«الولد الصالح ريحانة من رياحين الجنّة»[2].
«فرزند صالح گياه خوشبويى است از گياهان خوشبوى بهشت.»
2- امام صادق عليه السلام فرمودهاند:
«البنات حسنات، والبنون نعمة، فالحسنات يثاب عليها، والنعم يسأل
[1]- سوره نحل، آيه 72.
[2]- بحارالأنوار، ج 101، ص 90، ح 1، كتاب العقود والإيقاعات، باب فضل الأولاد.