به بهشتهاى پرنعمت داخل خواهد كرد.»
4- در اسلام از كتك زدن كودكان به عنوان وسيلهاى براى تربيت ايشان نهى شده، و براى اين كار تنها به دورى جستن از كودكان آنهم در يك مدّت كوتاه بسنده شده است.
امام كاظم عليه السلام در پاسخ كسى كه از فرزند خود شكايت نزد آنحضرت آورده بود، فرمودند:
«لا تضربه، واهجره و لا تطل»[1]
. «اورا مزن، و (تنها) از او دورى گزين و (اين كار را) به درازا مكشان.»
5- نبايد كسى بر عليه فرزند خود دعا كند. امام صادق عليه السلام دراين باره فرمودهاند:
«أيما رجل دعا على ولده أورثه الفقر»[2].
«هركس بر ضرر فرزندش دعا كند (اين كار) به تنگدستى او خواهد انجاميد.»
4- فرزندان؛ وسيله آزمايش
قرآن كريم:
1-(وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ)[3].
[1]- بحارالأنوار، ج 101، ص 99، باب 2، ح 74.
[2]- همان، ح 77.
[3]- سوره انفال، آيه 28.
«و بدانيد اموال و اولاد شما، وسيله آزمايش است؛ و (براى كسانى كه از عهده امتحان برآيند،) پاداش عظيمى نزد خداست.»
2-(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَاتُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَمَن يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ)[1].
«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! اموال و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل نكند! و كسانى كه چنين كنند، زيانكارانند.»
3-(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوّاً لَّكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِن تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ* إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ)[2].
«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! بعضى از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند، از آنها بر حذر باشيد؛ و اگر عفو كنيد و چشم بپوشيد و ببخشيد، (خدا شما را مىبخشد)؛ چرا كه خداوند بخشنده و مهربان است.* اموال و فرزندانتان فقط، وسيله آزمايش شما هستند؛ و خداست كه پاداش عظيم نزد اوست.»
4-(وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَأُولئِك لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ)[3].
«اموال و فرزندانتان هرگز شما را نزد ما مقرّب نمىسازد، جز كسانى كه
[1]- سوره منافقون، آيه 9.
[2]- سوره تغابن، آيات 14 و 15.
[3]- سوره سبأ، آيه 37.
ايمان بياورند و عمل صالحى انجام دهند كه براى آنان پاداش مضاعف در برابر كارهايى است كه انجام دادهاند، و آنها در غرفههاى (بهشتى) در (نهايت) امنيّت خواهند بود.»
5-(يَوْمَ لَايَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ* إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ)[1].
«در آن روز كه مال و فرزندان سودى نمىبخشد* مگر كسى كه با قلب سليم به پيشگاه خدا آيد.»
رهيافت وحى:
از آنجا كه شهوتها و خواستههاى اين جهانى در چشم مردم آراسته شدهاند، و پيروى از شهوات، خرد را مىپوشاند و عقل را در هالهاى از اميال و خواستهها فرومىبرد، از اين جهت فرزندان نيز بوتهى آزمايشى براى مردم محسوب مىشوند، و چهبسا يكى از آنها نادانسته دشمن پدر و مادر خود باشد.
[1]- سوره شعراء، آيات 88 و 89.
احكام:
بوتهى آزمايشى كه فرزندان براى هركسى فراهم مىآورند سه گونه است: آسانترين آنها آن است كه پدر و مادر در جستجوى روزى فرزندان به حرام افتند، ديگرى آن است كه از روى محبّت راه و روش فاسد فرزندان را پيش روى خود قرار دهند، و سختترين آنها آن است كه فريفته فرزندان شده، بر حق، خود بزرگ بينى ورزند. در آنچه خواهد آمد به خواست خدا به احكام و نكتههاى اين سه گونه خواهيم پرداخت:
الف- روزى حلال، موفقيّت در آزمايش
محبّت فرزندان، محبّتى مشروع است، ولى امكان دارد به ابزارى براى انجام فعل حرام بدل شود. اينكه كسى بپندارد مسؤوليّت او نسبت به فرزندان دست يازيدن به هر حرامى را دراين راستا توجيه مىكند، و نداند كه سير كردن فرزندان از راه حرام چيزى جز خيانت به ايشان محسوب نمىشود، و بهمين خاطر گوشت و خون فرزندانش را با حرام درآميزد و همين لقمههاى حرام در آينده فرزندانش را به كجروى و تباهى فراخوانند، از اين دست محبّتهاى بيجاست.
از اين نكته مىتوان احكام شرعى ذيل را استنباط كرد:
1- انسان مىبايست دورانديشى در معاش را از ياد نبرد و درگذران زندگى راهى ميانه برگيرد. هركس مىبايست از اسراف و ريخت و پاش دورى گزيند و ميان دخل و خرجش توازن برقرار سازد، تا به حرام ناچار نشود.
2- انسان بايد بر فعاليّت و تلاش خود در جهت كسب روزى بيفزايد، تا سربار مردم نشود و از مايملك آنها بى نياز شود، و در نهايت از لغزشگاههاى حرام دور بماند.
3- مؤمنان بايد خشنودى الهى و نه رضايت زن و فرزند را فرا روى خود گذارند. در واقع نبايد بخاطر خشنودى زن و يا فرزندان، از رضايت پروردگار و روزى رسانمان غافل شويم. از اينرو بايد به كارهاى شبههناك نزديك نشويم و به كارهاى نامشروع دست نيازيم و دراين امر از خداى متعال استعانت جوييم.
ب- پرهيزگارى در پيوندها
مؤمنان در پيوند خود با خانواده تنها تقواى الهى را معيار قرار مىدهند، و دوستى ايشان نسبت به زن و فرزند، ايشان را از دايره طاعت الهى خارج نمىسازد. از اينرو مؤمنان، دشمن خدا را هرچند كه پدر و يا فرزندشان باشد دشمن مىدارند.
از اين حقيقت احكام زير را مىتوان دريافت:
1- نمىتوان در كار دين از كسى كه خدا به پيرويش دستور نداده، پيروى كرد، بلكه در شناخت دين مىبايست تنها به خداوند و سپس به عقل تكيه زد. از اينرو نمىتوان راه و روش خانواده را اگر فاسد باشد فرا روى خود قرار داد.
2- نبايد فريضه نهى از منكر را در محيط خانواده به فراموشى سپرد، چون، اين فراموشى امكان دارد به تأثير پذيرى از ايشان بينجامد. از اينرو
بايد در فضاى خانواده، ابتدا با زبان اگر نتوانست با دل از كارهاى ناپسند اعضاى خانواده تبرّى جست، تا در شمار ايشان محسوب نشود.
3- هرچه فضاى خانه و خانواده از مسير دين دورتر شود، انسان نيز مىبايست راه خود را بيش ازپيش از راه خانواده جدا كند و مدارا و راه آمدن با ايشان را به كنارى نهد، چون، در صورت مدارا و سهل انگارى امكان دارد خطر رسوخ تدريجى انديشه و رفتار ايشان دامنگيرش شود.
ج- راه دورماندن از كبر و سركشى
يك غرور و سركشى پنهان در دل هركسى وجود دارد، كه گاهى به ثروت تعلّق مىگيرد و گاهى به قدرت. در واقع هرگاه بشر خود را بىنياز يابد و يا به قدرتى دست يابد به سركشى روى خواهد آورد. ما براى اينكه به واسطه فرزندانمان در دام كبر و سركشى گرفتار نياييم، بايد مراقب خود باشيم و همواره گذرا بودن ثروت و قدرت (دارائى و فرزندان) را به ياد آوريم، زيرا آن دو ماندگار نيستند، و چنانچه آن دو بمانند ما ماندگار نخواهيم بود، و در روز قيامت نه ثروت انسان براى وى سودى مىبخشد و نه فرزندان.
از اين نكته مىتوان احكام زير را استنباط كرد:
1- با شنيدن حرف حقّ، بايد در برابر حقّ سرفرود آوريم و بدون توجّه به دارايى و زن و فرزندمان به پيروى از آن همّت گماريم، چون، بيشتر مردم از آنجا كه دارائى و زن و فرزند و ديگر امور دوست داشتنى خود را فرا روى خود قرار مىدهند، از رهگذر خواستهها و هواهاشان به گمراهى
كشيده مىشوند.
2- بايد از نزديك مراقب اعمال و رفتار فرزندان خود باشيم، و اگر فريفته دنيا شدند و يا به گمراهى تمايل يافتند، بايد پيشاز آنكه از نظر عاطفى از ايشان تأثير بپذيريم به سرعت در برابر افعالشان به يك جبههگيرى مناسب بپردازيم، از اين جهت مىبايست ايشان را به كارهاى خوب فراخوانيم و از منكرات نهى كنيم، و اگر نپذيرفتند بايد به اندازهاى كه از حق دور شدهاند از ايشان دورى گزينيم، تا در افعالشان شريك ايشان محسوب نشويم.
3- هركسى به محيط فرهنگى خانوادهاش بسيار نزديك است. اين محيط معمولًا خواستها و علايق مشتركى را ميان اعضاى خانواده نهادينه مىكند كه در پارهاى از اوقات، حقايق با تعصّبات جاهلانه آميخته مىشوند، به ويژه آنچه با مسائل اجتماعى در ارتباط است؛ از اينرو انسان از چنين محيطى بايد برحذر باشد و سخنان را بشنود و تنها بهترين آنها را برگزيند. بديگر سخن نبايد تمام نظرات خويشاوندان خود را كوركورانه و بدون سنجيدن آنها بپذيرد.
سخن آخر اينكه: فرزندان از سويى نعمتند و از سويى مسؤوليّت آورند و از سوى ديگر بوتهى آزمايش. از اينرو مؤمنان بايد براى انجام وظايفشان در قبال فرزندان از خداوند متعال يارى جويند، و خداوند يارى دهنده است
آية الله العظمى السيد محمد تقي المدرسي(دام ظله)، احكام شريعت پيرامون حيات طيبه - قم، چاپ: اول، 1386.