غذا ابزاری است جهت آزمایش صحت ایمان، در قرآن مجید برخی از اقوام بدین وسیله مورد آزمایش الهی قرار گرفتهاند. قوم بنی اسرائیل با «صید ماهی»؛[1]قوم صالح با «ناقه»؛[2]لشکر طالوت با «نهر آب»[3]و حضرت آدم و حوا با «خوردنی».[4]
دیدگاه طب سنتی ایرانی:
از ديدگاه ابوعلي سينا نحوه زندگي در حفظ سلامت انسان بسيار حايز اهميت است و عدم رعايت طولاني مدت اين اصول مسبب مشکلات زيادي براي فرد میشود هر چند که ممکن است در کوتاه مدت آثار مخرب عدم رعایت اصول حفظ سلامتی ظاهر نگردد و همین امر سبب کم توجهی برخی افراد گردد رعایت آداب غذا خوردن يکي از مهمترین اصول حفظ سلامتی در طب ایرانی است که در این خصوص انتخاب کميت و کيفيت غذا بر اساس شرايط گوناگون جسمي و گوارشي و سني افراد متفاوت میباشد. از منظر منابع طب ایرانی سلامتی اعضای بدن و به دنبال آن
[1]. بقره/65.
[2]. شمس/ 13 و 14.
[3]. بقره/ 249.
[4]. بقره/65.
سلامتی کل بدن وابسته به غذایی است که میخوریم، است و اعتقاد عدهای از بزرگان طب سنتی این است که یکی از اولویتهای حفظ سلامتی و درمان بیماریها تلاش جهت تولید مواد صالح و مناسب از معده است زیرا نهایتاً موجب سلامتی کل بدن خواهد شد.
رابطة سفرة غذا و اخلاق
یکی از عوامل زمینه ساز اخلاق، تغذیه است. هم از نظر نوع غذا و هم از نظر حلال و حرام بودن.
در تاریخ آمده است که شریکبنعبدالله روزی بر مهدی عباسی وارد شد. مهدی از او تقاضای پذیرش مسئولیتی را نمود. شریک نپذیرفت، مهدی گفت از سه کار یکی را انتخاب کن: 1. قضاوت؛ 2. معلم و مربی فرزندانم؛
3. پذیرفتن دعوت یک وعده غذا. شریک به گمان خود که میخواست از زیر بار مسئولیتهای دربار خلیفه شانه خالی کند. سومی را پذیرفت. مهدی به آشپز خود فرمان داد انواع خوراکیهای لذیذ از مغز پرندگان را با شکر و عسل برای پذیرایی از او فراهم سازد. شریک و مهدی از آن غذا خوردند. آشپز به مهدی خلیفه گفت دیگر این مرد از هیچ دستور تو سرپیچی نخواهد کرد و بوی رستگاری را نخواهد دید.
همانگونه شد و شریک، هم قضاوت و هم تعلیم فرزندان را پذیرفت.[1]
شخصی نزد پیامبر6 آمد و عرض کرد: دوست دارم دعای من مستجاب شود! رسول خدا6 فرمود: «غذای خود را پاک کن و از غذای حرام پرهیز کن».[2]
در برخی از روایات به رابطة بین خوراک و تأثیر خوب و بد بر اخلاق اشاره شده است.
رسول خدا6 به جعفر (ابنابیطالب) فرمود: «ای جعفر! "به" بخور که قلب را تقویت و ترسور را شجاع میسازد».[3]
«یکی از پیامبران الهی از غم و اندوه [و افسردگی] به پیشگاه خداوند متعال شکایت کرد. خداوند متعال به او دستور داد که انگور بخورد».[4]
امام علی7: مَنْ تَرَكَ اللَّحْمَ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً سَاءَ خُلُقُهُ؛
[1]. مسعودی،مُرَوج الذهب، ج 3، ص 310؛سفينة البحار، مادة «شرک». «ذكر الفضل بن ربيع قال: دخل شريك على المهدي يوما فقال له: لا بدّ أن تجيبني الى خصلة من ثلاث، ...».
[2]. «... فَقَالَ طَهِّرْ مَأْكَلَكَ وَلَا تُدْخِلْ بَطْنَكَ الْحَرَامَ».وسائل الشیعه، ج 7، ص 145.
[3]. «يَا جَعْفَرُ كُلِ السَّفَرْجَلَ فَإِنَّهُ يُقَوِّي الْقَلْبَ وَيُشَجِّعُ الْجَبَانَ».الکافی، ج 6، ص 357.
[4]. «شَكَا نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ الْغَمَ فَأَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِأَكْلِ الْعِنَبِ».الکافی، ج 6، ص 351.
کسی که چهل روز گوشت را ترک کند اخلاق او بد میشود».[1]
بسیار بوده است که یک حالت بحرانی روحی و غم و اندوه شدید، جسم را در مدت کوتاهی، ضعیف، پژمرده و ناتوان میسازد. موهای انسان را سفید، چشم را کم نور، قوت و توان را از دست و پا میگیرد؛ عکس این مسئله نیز صادق است که حالات خوب جسمانی در روح انسان اثر میگذارد، روح را شاداب و فکر را انرژی میبخشد.[2]
اصحاب کهف که دغدغه دین و معنویت خود را داشتند وقتی از خواب بیدار شدند به دنبال غذایی بودند که پاک باشد: در سوره کهف چنین می خوانیم:
«...اکنون یک نفر از خودتان را با این سکهای که دارید به شهر بفرستید تا بنگرد کدام یک از آنها غذای پاکیزهتری دارند و مقداری از آن برای روزیِ شما بیاورد؛ اما باید دقت کند و هیچ کس از وضعِ شما آگاه نسازد...»[3]
هرگز غذایی علت تامه برای اخلاق نیست بلکه باید گفت یکی از عوامل زمینه ساز اخلاقِ انسان، تغذیه است. تغذیه از منظر قرآن و روایات با توجه به رویکردهای معنوی و انسان ساز آن وسیلهای است تا انسان را در جهت
[1].قُرب الاسناد، ص 107.
[2].دانشنامة طب اهل بیت:، ص 17.
[3]. کهف/19.
رشد و کمال سوق دهد نه آنکه خودش هدف باشد؛ بنابراین میتوان گفت همین غذایی که میخوریم در یک فرایند پیچیده تبدیل به انرژی، حیات و حتی اخلاق و اندیشه میشود و میتوان چنین برداشت کرد که برخی ناهنجاریهای اخلاقی و رفتاری و در مقابل آن سلامتی و حسن رفتار و اخلاق انسان از عادات غذایی نشئت میگیرد.[1]
امام حسین7در روز عاشورا خطاب به لشکر لجوج دشمن چنین میفرمایند:
«شکمهای شما از غذاهای حرام پر شده است، در نتیجه خداوند بر دلهای شما مهر زده است [و هرگز حقایق را درک نمیکنید]».[2]
در فقه، شیر دایههای کم عقل، غیر شیعه دوازده امامی، بد صورت، بد اخلاق و زنازاده مکروه شده است.[3]
[1]. تأثیر تغذيه بر اخلاق با توجه به اثر متقابل نفس و بدن بر مبنای قرآن و روايات اهلبیت:،فصيحي حسين،واحدي بهجت،پارسا مجتبي،عيسي زاده نيکزادزمستان 94.
[2]. «... فَقَدْ مُلِئَتْ بُطُونُكُمْ مِنَ الْحَرَامِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيْلَكُمْ أَ لَا تُنْصِتُونَ».بِحار الانوار، ج 45، ص 8.
[3].توضیح المسائل.
امام باقر7می فرمایند: «برای فرزند خود، از زنان زیبا، شیردهی بخواه و از زشتان بپرهیز؛ چرا که شیر، گاه سرایت میکند».[1]
آیتالله مکارم شیرازی در کتاب «اخلاق در قرآن»[2]چنین مینویسد:
بسیار میشود که یک حالت بحرانى روحى و غم و اندوه شدید جسم را در مدّت کوتاهى، ضعیف و پژمرده و ناتوان میسازد، موهاى انسان را سفید، چشم را کم نور، قوّت و توان را از دست و پا میگیرد; عکس این مسئله نیز صادق است که حالات خوب جسمانى در روح انسان اثر میگذارد، روح را شاداب و فکر را قوّت میبخشد. از قدیم الایّام تأثیر غذاها بر روحیّات اخلاق انسانى مورد توجّه دانشمندان بوده است و حتّى این مطلب جزء فرهنگ تودههای مردم شده است؛ مثلاً، خونخواری را مایه قساوت و سنگدلى میشمردند و معتقد بودند که عقل سالم در بدن سالم است.
حضرت علی7به کمیل فرمود: «ای کمیل! همانا زبان از قلب سرچشمه میگیرد [و آنچه را که در قلب است ظاهر میسازد] و قوام قلب
[1]. «... فَإِنَ اللَّبَنَ قَدْ يُعْدِي».الکافی، ج 6، ص 44.
[2]. مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، ج 1، ص 207.
به غذاست، پس متوجه باش که قلب و جسمت را با چه تغذیه میکنی؛ اگر از حلال نباشد خداوند متعال تسبیح و شکرت را نمیپذیرد».[1]
دیدگاه طب سنتی ایرانی:
پرهيز از غذا خوردن در حالت رواني نامناسب از توصیههای مورد تأکید طب سنتی ایرانی است، مصرف غذا در حالت استرس و عصبانيت و غم و اندوه در اختلال هضم نقش مهمي داشته است، احمد بن سهل بلخي ميگويد از غذا خوردن در حالت اضطراب و ترس شديد غضب بايد اجتناب شود زيرا معده در اين حالت نميتواند غذا را هضم کند و ضعيف ميشود. خوردن غذا همراه با حس غم و اندوه سبب هضم ناکافی غذا میشود غم مانع میشود که حرارتی(و خونی) که باید به اندازه مناسب به لوله گوارش برسد، به آن برسد ترس و خشم هم همین اثر را دارد و سبب اختلال در هضم و جذب غذا میگردد[2].
[1]. «يَا كُمَيْلُ اللِّسَانُ يَنْزَحُ مِنَ الْقَلْبِ وَالْقَلْبُ يَقُومُ بِالْغِذَاءِ فَانْظُرْ فِيمَا تُغَذِّي قَلْبَكَ وَجِسْمَكَ ...».تُحَف ُالعقول، ص 175.
[2].مروری بر کلیات طب سنتی ایران، ص 141 و مقاله «تبیین عوامل اختلال هضم از دیدگاه طب سنتی ایرانی»، مجله طب سنتی اسلام و ایران.
یکی از حالات روانی پسندیده شادی و لذت است که با تقویت حرارت غریزی سبب تقویت بدن میگردد و با این حس روانی بدن از غذا بیشتر بهره میبرد و انرژی بیشتری کسب میکند و رنگ و روی تازه و پر نشاط میگردد.
برعکس این حالت غم و اندوه زیاد است که چون مزاج بدن را سرد و خشک میکند در هضم و جذب غذا اختلال ایجاد میکند. افرادی که در معرض غم و اندوه هستند بهتر است عدس و قارچ و بادمجان و کلم و گوشت گاو و گوساله نخورند.
یکی دیگر از اعراض نفسانی خشم و عصبانیت است که مواد سمی در بدن تولید میکند و برای سلامتی مضر است کسانی که زیاد عصبانی میشوند بهتر است ادویههای تند و زنجبیل و فلفل را از سفره خود حذف کنند عسل و تنقلاتی مثل پسته و سیر و پیاز خام و خرمای خشک کمتر استفاده کنند فست فود و سرخ کردنی و قهوه و نسکافه نخورند.
در هنگام غذا خوردن بهتر است با آرامش و بدون توجه به تلویزیون و موبایل و...غذا خورده شود تا مواد غذایی به بهترین نحو هضم شده و موادی تولید شود که برای بدن سودمند و مورد استفاده قرار میگیرد[1].
[1]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 80-85.