کتاب آداب سفره غذا

هر که را بر سماط[1]بنشستی *** واجب آمد به خدمتش برخاست

گوش تواند که همه عمر وی *** نشنود آواز دف و چنگ و نی

دیده شکیبد ز تماشای باغ *** بی گل و نسرین به سر آرد دماغ

ور نبود بالش آکنده پَر *** خواب توان کرد خَزَف[2]زیر سر

ور نبود دلبر همخوابه پیش *** دست توان کرد در آغوش خویش

وین شکم بی هنر پیچ پیچ *** صبر ندارد که بسازد به هیچ[3]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

صاحب کتاب" في المعده و امراضها و مداواتها"( قرن سوم هجري) گويد: شايسته است براي کسي که می‌خواهد سلامتي معده حفظ شود که تا وقتي بيماري ايجاد نشده غذا را مثل دارو در نظر بگيرد همان‌طور که دارو را به ميزان زياد و جهت لذت نمی‌خوریم و جهت منافع دارو از آن

[1]. سفره.

[2]. سفال.

[3]. سعدی، گلستان، باب سوم، قناعت.

استفاده می‌کنیم از غذا هم‌جهت لذت استفاده نکنيم و زياد نخوريم و از آن صرفاً جهت منفعت آن به ميزان کافي سود ببريم[1].

در طب سنتی ایرانی هم پرخوری و بیش‌ازحد نیاز خوردن نهی شده و هم گرسنگی طولانی‌مدت. شعار طب سنتی ایرانی همیشه مصرف به حد اعتدال است.

در توصیه‌های طب سنتی تأکید شده که حتی در هنگام گرسنگی فرد آن‌قدر نخورد که کامل اشتهایش برطرف شود بلکه کمی قبل از سیر شدن دست از غذا بکشد چون در هنگام پروسه هضم بین مواد غذایی تخلخل ایجاد می‌شود به دنبال این تخلخل فرد کاملاً احساس سیری خواهد کرد[2].

اگر فردی به‌اندازه‌ای که اشتها داشته باشد بخورد و معده را کامل پر کند سبب می‌شود به دنبال شروع پروسه هضم و ایجاد تخلخل دچار برگشت محتویات معده به سمت بالا یا به اصطلاح ریفلاکس شود.

علایم زیاده روی در خوردن شامل:

· درد شکم

· تهوع

[1]. کتاب فی المعده و الامراض و المداواتها، قیروانی.

[2]. مفرح القلوب، ج 3 ص 740.

· دفع مواد هضم نشده

· احساس سنگینی زیاد بعد غذا

· آروغ زیاد و بدبو.

باید دقت شود اگر فرد حجم زیادی از غذا خورد و درصورتی‌که مدت زیادی نگذشته است باید سعی کند این محتویات زیاد را به‌صورت قی خارج کند و در غیر این صورت باید حداقل یک تا دو وعده غذایی از مصرف غذا پرهیز کند[1]و از طرفی کم خوردن مواد غذایی نیز از طرفی سبب ضعف و لاغری و کاهش قوت بدن می‌شود.

وعده‌های غذایی
شخصی به امام صادق7از زیاد مبتلا شدن به بیماری‌ها و دردها و مشکل معده (عدم قدرت هضم غذا) شکایت کرد، امام7فرمود صبحانه و شام بخور و میان این دو، چیزی نخور زیرا در خوردن بین صبحانه و شام، فساد بدن است آیا نشنیده‌ای که خداوند می‌فرماید «لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَ عَشِيًّا[2]؛ و هر صبح و شام، روزی آنان در بهشت مقرّر است».[3]

[1]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 32.

[2]. مریم/62.

[3]. «...فَقَالَ لِي تَغَدَّ وَ تَعَشَّ وَ لَا تَأْكُلْ بَيْنَهُمَا شَيْئاً فَإِنَّ فِيهِ فَسَادَ الْبَدَنِ...». کافی، ج 6، ص 288.

روش‌های دیگری در روایات برای غذا خوردن مانند یک روز دو وعده و روز بعد یک وعده یا روزی یک وعده، وجود دارد؛ و زمان دو وعده نیز باید در دو طرف روز باشد.[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی

بهترين زمان غذا خوردن 1 تا 2 ساعت قبل از ظهر و 1 ساعت قبل از غروب خورشيد است تا بين غذا و خواب فاصله بيفتد. غذا بايد در معتدل‌ترین زمان خورده شود در فصول گرم سال توصيه مي‌شود عمده غذا در صبح و در فصول سرد سال ظهر خورده شود.

در بعضی از کتب طب سنتی توصیه‌شده است برنامه غذايي در دو روز، سه وعده غذايي باشد، روز اول صبح و شب و روز دوم فقط ظهر غذا خورده شود. در یک سری از منابع هم حذف نهار توصیه شده ولی مطلبی که خیلی اهمیت دارد این است که این توصیه به صورت عام برای همه پیشنهاد نمی‌شود مثلاً در افرای که ضعف بدنی در حالت عادی یا در معاینه دارند رعایت دستورات حذف غذا سبب ایجاد مشکلاتی خواهد شد، بايد توجه داشت کودکان و نوجوانان با هضم قوي، جهت حفظ صحت و رشد نياز به

[1]www.eshia.ir/feqh/archive/text/tabrizian/teb.

وعده‌های غذايي بيشتري دارند[1]در دوره بارداري نيز ميزان غذا بايد متوسط باشد و مادر باردار بايد غذاي خود را در حجم کمتر در چند وعده مصرف کند[2].

در طب سنتی ایرانی توصیه شده در یک وعده غذایی نباید غذاهای متفاوت خورده شود و بهتر است تا حد امکان سفره‌ها را ساده و غیر رنگین کنیم از طرف دیگر در طب سنتی مصرف غذاهای تکراری در وعده‌های مختلف نهی شده است و توصیه شده غذاهای مختلف در وعده‌های متفاوت خورده شود[3].

خوردن غذاها با مصلحات از توصیه‌های طب سنتی ایرانی است، مصلح در واقع موادی است که سبب برطرف شدن ضرر یک ماده غذایی می‌شود در واقع مصلح یعنی اصلاح کننده.

ادویه‌ها دسته بزرگی از مصلحات هستند که علاوه بر خوشمزه کردن غذاها نقش اصلاح‌کننده نیز دارند.

[1]. مقاله «زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی»، مجله طب و تزکیه.

[2]. مقاله "مروری بر توصیه های حفظ سلامت معده در پزشکی ایرانی"، مجله طب سنتی اسلام و ایران.

[3]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 30-37.

مصلحات هنگام پخت غذا یا هنگام خوردن غذاها و یا بعد از غذا استفاده می‌گردند[1].

بهتر است غذای تابستان سرد بالفعل{ از نظر دمایی سرد باشد نه مزاجی} و غذای زمستان گرم بالفعل باشد.

افراط در مصرف یک نوع خاص از غذا نیز در طب سنتی ایرانی نهی شده است، برای مثال مصرف ترشیجات زیاد سبب ضعف و لاغری می‌شود و برای اعصاب و بیماری‌های عصبی مضر است، مصرف مداوم غذاهای بی‌مزه سبب کاهش اشتها و دل‌زدگی می‌گردد، اگر غذاهای شیرین و چرب زیاد استفاده شود اشتها را از بین می‌برد، مصرف زیاد شوری‌ها بدن را لاغر کرده و برای چشم مضر است[2].

خوردن بعض مواد غذایی همراه هم نیز مضر است و در طب سنتی ایرانی نهی شده است، خوردن ماست و گوشت باهم سبب تولید مواد هضم نشده در بدن می‌شود و به مفاصل آسیب می‌رساند، خوردن ماهی تازه هم‌زمان با مرغ، خوردن سرکه و برنج در کنار هم، خوردن انگور بعد کله‌پاچه و ... نیز در طب سنتی ایرانی نهی شده است.

[1]همان، ص 27-37.

[2]مروری بر کلیات طب سنتی ایرانی، ص 135.

اگر هر کس مواد غذایی متناسب با مزاجش را در طی روز استفاده کند، هدف غایی طب سنتی که پیشگیری است به نتیجه خواهد رسید و فرد کمتر دچار انواع بیماری‌ها می‌شود.

غذای دور همی

دور هم جمع شدن افراد موجب برکت و فزونی نعمت‌هاست. یکی از بهترین سنت‌ها جمع شدن همة افراد خانواده در وقت غذا بر سر سفره است.

مردی خدمت رسول خدا6‌ رسید و گفت: ما هر چه غذا می‌خوریم، سیر نمی‌شویم. علت چیست؟ حضرت فرمود: «شاید شما جدا جدا و تک تک غذا می‌خورید. پس هنگام غذا گرد هم آیید و سر غذا، نام خدا را یاد کنید تا به شما برکت داده شود».[1]

رسول خدا6‌ می‌فرمایند: «بدترین مردان شما کسانی‌اند که تنها غذا می‌خورند».[2]و نیز می‌فرمایند: «محبوب‌ترین غذا نزد خدا آن است که

[1]. «... طَعَامِكُمْ فَاجْتَمِعُوا عَلَيْهِ‌ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ يُبَارَكْ لَكُمْ فِيهِ».مکارم الاخلاق، ص 149.

[2]. أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِشِرَارِ رِجَالِكُمْ‌ ...الکافی، ج 2، ص 292.

دست‌ها بر آن بسیار باشد. جمعی غذا بخورید و پراکنده نباشید؛ چرا که برکت در اجتماع است».[1]

راوی گوید: هرگاه امام رضا7سفره‌اش را می‌گستراند بردگان و غلامانش و حتی دربانان و تیمارگران حیوانات را نیز کنار سفره با خود می‌نشاند».[2]

در سنت رسول خدا6‌ نقل شده است که آن حضرت تا آنجا که امکان داشت به تنهایی غذا نمی‌خورد».[3]

البته در غذای دورهمی باید دقت کرد که با چه کسی یا کسانی غذا می‌خوریم. دراین‌باره از امام سجاد7چنین نقل شده است:

«به امام سجاد7گفتند: تو از مردم نسبت به مادرت فرمانبردارتری [نیکوکارتری] ولی ما ندیدیم که با وی غذا بخوری. فرمود: مي‌ترسم دستم به لقمه‌اى برود كه چشم مادر به آن بوده و عاق او شوم».[4]

[1]. «أَحَبُ‌ الطَّعَامِ‌ إِلَى‌ اللَّهِ‌ مَا كَثُرَتْ عَلَيْهِ الْأَيْدِي‌» .بحار الانوار، ج 59، ص 290. «كُلُوا جَمِيعاً وَلَا تَفَرَّقُوا فَإِنَّ الْبَرَكَةَ فِي الْجَمَاعَةِ».بحار الانوار، ج 59، ص 291.

[2]. «...‌ أَجْلَسَ مَعَهُ عَلَى مَائِدَتِهِ مَمَالِيكَهُ وَمَوَالِيَهُ حَتَّى الْبَوَّابَ السَّائِس‌».عیون الاخبار الرضا7، ج 2، ص 184.

[3]. «كَانَ‌ لَا يَأْكُلُ‌ وَحْدَهُ‌ مَا يُمْكِنُه‌».مکارم الاخلاق، ص 31.

[4]. «... قَالَ أَخَافُ أَنْ تَسْبِقَ يَدِي إِلَى مَا سَبَقَتْ عَيْنُهَا إِلَيْهِ فَأَكُونَ قَدْ عَقَقْتُهَا».مکارم الاخلاق، ص 221.