روشهای دیگری در روایات برای غذا خوردن مانند یک روز دو وعده و روز بعد یک وعده یا روزی یک وعده، وجود دارد؛ و زمان دو وعده نیز باید در دو طرف روز باشد.[1]
دیدگاه طب سنتی ایرانی
بهترين زمان غذا خوردن 1 تا 2 ساعت قبل از ظهر و 1 ساعت قبل از غروب خورشيد است تا بين غذا و خواب فاصله بيفتد. غذا بايد در معتدلترین زمان خورده شود در فصول گرم سال توصيه ميشود عمده غذا در صبح و در فصول سرد سال ظهر خورده شود.
در بعضی از کتب طب سنتی توصیهشده است برنامه غذايي در دو روز، سه وعده غذايي باشد، روز اول صبح و شب و روز دوم فقط ظهر غذا خورده شود. در یک سری از منابع هم حذف نهار توصیه شده ولی مطلبی که خیلی اهمیت دارد این است که این توصیه به صورت عام برای همه پیشنهاد نمیشود مثلاً در افرای که ضعف بدنی در حالت عادی یا در معاینه دارند رعایت دستورات حذف غذا سبب ایجاد مشکلاتی خواهد شد، بايد توجه داشت کودکان و نوجوانان با هضم قوي، جهت حفظ صحت و رشد نياز به
[1]www.eshia.ir/feqh/archive/text/tabrizian/teb.
وعدههای غذايي بيشتري دارند[1]در دوره بارداري نيز ميزان غذا بايد متوسط باشد و مادر باردار بايد غذاي خود را در حجم کمتر در چند وعده مصرف کند[2].
در طب سنتی ایرانی توصیه شده در یک وعده غذایی نباید غذاهای متفاوت خورده شود و بهتر است تا حد امکان سفرهها را ساده و غیر رنگین کنیم از طرف دیگر در طب سنتی مصرف غذاهای تکراری در وعدههای مختلف نهی شده است و توصیه شده غذاهای مختلف در وعدههای متفاوت خورده شود[3].
خوردن غذاها با مصلحات از توصیههای طب سنتی ایرانی است، مصلح در واقع موادی است که سبب برطرف شدن ضرر یک ماده غذایی میشود در واقع مصلح یعنی اصلاح کننده.
ادویهها دسته بزرگی از مصلحات هستند که علاوه بر خوشمزه کردن غذاها نقش اصلاحکننده نیز دارند.
[1]. مقاله «زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی»، مجله طب و تزکیه.
[2]. مقاله "مروری بر توصیه های حفظ سلامت معده در پزشکی ایرانی"، مجله طب سنتی اسلام و ایران.
[3]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 30-37.
مصلحات هنگام پخت غذا یا هنگام خوردن غذاها و یا بعد از غذا استفاده میگردند[1].
بهتر است غذای تابستان سرد بالفعل{ از نظر دمایی سرد باشد نه مزاجی} و غذای زمستان گرم بالفعل باشد.
افراط در مصرف یک نوع خاص از غذا نیز در طب سنتی ایرانی نهی شده است، برای مثال مصرف ترشیجات زیاد سبب ضعف و لاغری میشود و برای اعصاب و بیماریهای عصبی مضر است، مصرف مداوم غذاهای بیمزه سبب کاهش اشتها و دلزدگی میگردد، اگر غذاهای شیرین و چرب زیاد استفاده شود اشتها را از بین میبرد، مصرف زیاد شوریها بدن را لاغر کرده و برای چشم مضر است[2].
خوردن بعض مواد غذایی همراه هم نیز مضر است و در طب سنتی ایرانی نهی شده است، خوردن ماست و گوشت باهم سبب تولید مواد هضم نشده در بدن میشود و به مفاصل آسیب میرساند، خوردن ماهی تازه همزمان با مرغ، خوردن سرکه و برنج در کنار هم، خوردن انگور بعد کلهپاچه و ... نیز در طب سنتی ایرانی نهی شده است.
[1]همان، ص 27-37.
[2]مروری بر کلیات طب سنتی ایرانی، ص 135.
اگر هر کس مواد غذایی متناسب با مزاجش را در طی روز استفاده کند، هدف غایی طب سنتی که پیشگیری است به نتیجه خواهد رسید و فرد کمتر دچار انواع بیماریها میشود.
غذای دور همی
دور هم جمع شدن افراد موجب برکت و فزونی نعمتهاست. یکی از بهترین سنتها جمع شدن همة افراد خانواده در وقت غذا بر سر سفره است.
مردی خدمت رسول خدا6 رسید و گفت: ما هر چه غذا میخوریم، سیر نمیشویم. علت چیست؟ حضرت فرمود: «شاید شما جدا جدا و تک تک غذا میخورید. پس هنگام غذا گرد هم آیید و سر غذا، نام خدا را یاد کنید تا به شما برکت داده شود».[1]
رسول خدا6 میفرمایند: «بدترین مردان شما کسانیاند که تنها غذا میخورند».[2]و نیز میفرمایند: «محبوبترین غذا نزد خدا آن است که
[1]. «... طَعَامِكُمْ فَاجْتَمِعُوا عَلَيْهِ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ يُبَارَكْ لَكُمْ فِيهِ».مکارم الاخلاق، ص 149.
[2]. أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِشِرَارِ رِجَالِكُمْ ...الکافی، ج 2، ص 292.
دستها بر آن بسیار باشد. جمعی غذا بخورید و پراکنده نباشید؛ چرا که برکت در اجتماع است».[1]
راوی گوید: هرگاه امام رضا7سفرهاش را میگستراند بردگان و غلامانش و حتی دربانان و تیمارگران حیوانات را نیز کنار سفره با خود مینشاند».[2]
در سنت رسول خدا6 نقل شده است که آن حضرت تا آنجا که امکان داشت به تنهایی غذا نمیخورد».[3]
البته در غذای دورهمی باید دقت کرد که با چه کسی یا کسانی غذا میخوریم. دراینباره از امام سجاد7چنین نقل شده است:
«به امام سجاد7گفتند: تو از مردم نسبت به مادرت فرمانبردارتری [نیکوکارتری] ولی ما ندیدیم که با وی غذا بخوری. فرمود: ميترسم دستم به لقمهاى برود كه چشم مادر به آن بوده و عاق او شوم».[4]
[1]. «أَحَبُ الطَّعَامِ إِلَى اللَّهِ مَا كَثُرَتْ عَلَيْهِ الْأَيْدِي» .بحار الانوار، ج 59، ص 290. «كُلُوا جَمِيعاً وَلَا تَفَرَّقُوا فَإِنَّ الْبَرَكَةَ فِي الْجَمَاعَةِ».بحار الانوار، ج 59، ص 291.
[2]. «... أَجْلَسَ مَعَهُ عَلَى مَائِدَتِهِ مَمَالِيكَهُ وَمَوَالِيَهُ حَتَّى الْبَوَّابَ السَّائِس».عیون الاخبار الرضا7، ج 2، ص 184.
[3]. «كَانَ لَا يَأْكُلُ وَحْدَهُ مَا يُمْكِنُه».مکارم الاخلاق، ص 31.
[4]. «... قَالَ أَخَافُ أَنْ تَسْبِقَ يَدِي إِلَى مَا سَبَقَتْ عَيْنُهَا إِلَيْهِ فَأَكُونَ قَدْ عَقَقْتُهَا».مکارم الاخلاق، ص 221.
شستن دست پيش و پس از غذا
به سفارش رسول خدا6، شستن دستها قبل و بعد از غذا فقر و غم و اندوه را از انسان دور میکند و مایة سلامتی چشم میگردد.
رسول خدا6: «الْوُضُوءُقَبْلَ الطَّعَامِ يَنْفِي الْفَقْرَ وَبَعْدَهُ يَنْفِي الْهَم[1]وَيُصِحُّ الْبَصَرَ؛
شستن [دستها] پیش از غذا، فقر را دور میکند و شستن [دستها] پس از غذا، اندوه را میراند و چشم را سلامت میدهد».[2]
واژة «وضو» به معنی تمیزی و پاکی است؛ و در این اینجا کنایه از شستن دستهاست.
نیز به فرمایش امام صادق7این امر باعث دوری فقر و عمر طولانی میشود.
امام صادق7: «دستهایتان را پیش از غذا و پس از غذا بشویید؛ چرا که فقر را میبرد و بر عمر میافزاید».[3]
[1]. در برخی نسخ «الَلمَم» به معنای «نوعی دیوانگی» است. .بحار الانوار، ج 63، ص 363؛الدعوات، ص 145.
[2].بحار الانوار، ج 63، ص 363.
[3]. «اغْسِلُوا أَيْدِيَكُمْ قَبْلَ الطَّعَامِ وَبَعْدَهُ فَإِنَّهُ يَنْفِي الْفَقْرَ وَيَزِيدُ فِي الْعُمُر».المحاسن، ج 2، ص 425.
شخصی میگوید: «حضرت رضا7را مىديدم كه چون قبل از غذا دست مىشست با حوله خشك نمىكرد و پس از غذا با حوله خشك مىنمود».[1]
رسول خدا6می فرماید: «چون دستهایت را بعد از غذا میشویی، دستهایت را به صورت و چشمانت بکش، قبل از آنکه با دستمال خشک کنی و بگو: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْمَحَبَّةَ وَالزِّينَةَ وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْمَقْتِ وَالْبِغْضَةِ؛ خدایا بهدرستی که از تو میخواهم محبت و زیبایی را و به تو پناه میبرم از نفرت و کینهها».[2]
نشستن سر سفره
شخصی از امام صادق7پرسید: «آیا رسول خدا6 غذا را میخورد درحالیکه تکیه به دست راست یا چپ داده بود؟» حضرت7فرمود: «رسول خدا6 درحالیکه تکیه به چپ یا راست داده باشد غذا نمیخورد؛
[1]. «رَأَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ7إِذَا تَوَضَّأَ قَبْلَ الطَّعَامِ لَمْ يَمَسَّ الْمِنْدِيلَ وَإِذَا تَوَضَّأَ بَعْدَ الطَّعَامِ مَسَّ الْمِنْدِيلَ» .الکافی، ج 6، ص 291.
[2]. رسول خدا6: «إِذَا غَسَلْتَ يَدَكَ بَعْدَ الطَّعَامِ فَامْسَحْ وَجْهَكَ وَعَيْنَيْكَ قَبْلَ أَنْ تَمْسَحَ بِالْمِنْدِيلِ وَتَقُولُ...» (وسائل الشیعه، ج 24، ص 346.
بلکه چون بندگان مینشست». آن شخص گفت: «برای چه؟» حضرت فرمود: «به خاطر تواضع به خدا».[1]
امام صادق7: میفرمایند: «رسول خدا6 به حالت تکیه غذا نخورد از زمان بعثت تا زمان وفاتش به خاطر تواضع خدا».[2]
امام صادق7میفرمایند: إِذَا أَكَلْتَ فَاعْتَمِدْ عَلَى يَسَارِكَ؛ «چون غذا میخوری بر دست چپ خود اعتماد کن».[3]
امام حسن مجتبی7در نحوة نشستن میفرمایند: ...فَالْجُلُوسُ عَلَى الرِّجْلِ الْيُسْرَى؛ «از آداب سفره بر پای چپ نشستن است».[4]
در آوردن کفشها
رسول خدا6 میفرمایند: «اخْلَعُوا نِعَالَكُمْ عِنْدَ الطَّعَامِ فَإِنَّهُ سُنَّةٌ جَمِيلَةٌ وَأَرْوَحُ لِلْقَدَمَيْنِ؛
[1]. «... مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَأْكُلُ مُتَّكِئاً عَلَى يَمِينِهِ وَلَا عَلَى يَسَارِهِ وَلَكِنْ كَانَ يَجْلِسُ جِلْسَةَ الْعَبْدِ ...».الکافی، ج 6، ص 272.
[2]. «مَا أَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ6مُتَّكِئاً مُنْذُ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَنْ قَبَضَهُ تَوَاضُعاً لِلَّهِ عَزَّ وَجَل».وسائل الشیعه، ج 12، ص 143. علامه مجلسی در توضیخ روایات «تکیه دادن در حال غذا» بیش از 14 تفسیر را بیان میکنند (بحار الانوار، ج 63، ص 390، باب منع الاکل بالیسار و متکئا).
[3].المحاسن، ج 2، ص 441.
[4].کتاب من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 359.