دستها بر آن بسیار باشد. جمعی غذا بخورید و پراکنده نباشید؛ چرا که برکت در اجتماع است».[1]
راوی گوید: هرگاه امام رضا7سفرهاش را میگستراند بردگان و غلامانش و حتی دربانان و تیمارگران حیوانات را نیز کنار سفره با خود مینشاند».[2]
در سنت رسول خدا6 نقل شده است که آن حضرت تا آنجا که امکان داشت به تنهایی غذا نمیخورد».[3]
البته در غذای دورهمی باید دقت کرد که با چه کسی یا کسانی غذا میخوریم. دراینباره از امام سجاد7چنین نقل شده است:
«به امام سجاد7گفتند: تو از مردم نسبت به مادرت فرمانبردارتری [نیکوکارتری] ولی ما ندیدیم که با وی غذا بخوری. فرمود: ميترسم دستم به لقمهاى برود كه چشم مادر به آن بوده و عاق او شوم».[4]
[1]. «أَحَبُ الطَّعَامِ إِلَى اللَّهِ مَا كَثُرَتْ عَلَيْهِ الْأَيْدِي» .بحار الانوار، ج 59، ص 290. «كُلُوا جَمِيعاً وَلَا تَفَرَّقُوا فَإِنَّ الْبَرَكَةَ فِي الْجَمَاعَةِ».بحار الانوار، ج 59، ص 291.
[2]. «... أَجْلَسَ مَعَهُ عَلَى مَائِدَتِهِ مَمَالِيكَهُ وَمَوَالِيَهُ حَتَّى الْبَوَّابَ السَّائِس».عیون الاخبار الرضا7، ج 2، ص 184.
[3]. «كَانَ لَا يَأْكُلُ وَحْدَهُ مَا يُمْكِنُه».مکارم الاخلاق، ص 31.
[4]. «... قَالَ أَخَافُ أَنْ تَسْبِقَ يَدِي إِلَى مَا سَبَقَتْ عَيْنُهَا إِلَيْهِ فَأَكُونَ قَدْ عَقَقْتُهَا».مکارم الاخلاق، ص 221.
شستن دست پيش و پس از غذا
به سفارش رسول خدا6، شستن دستها قبل و بعد از غذا فقر و غم و اندوه را از انسان دور میکند و مایة سلامتی چشم میگردد.
رسول خدا6: «الْوُضُوءُقَبْلَ الطَّعَامِ يَنْفِي الْفَقْرَ وَبَعْدَهُ يَنْفِي الْهَم[1]وَيُصِحُّ الْبَصَرَ؛
شستن [دستها] پیش از غذا، فقر را دور میکند و شستن [دستها] پس از غذا، اندوه را میراند و چشم را سلامت میدهد».[2]
واژة «وضو» به معنی تمیزی و پاکی است؛ و در این اینجا کنایه از شستن دستهاست.
نیز به فرمایش امام صادق7این امر باعث دوری فقر و عمر طولانی میشود.
امام صادق7: «دستهایتان را پیش از غذا و پس از غذا بشویید؛ چرا که فقر را میبرد و بر عمر میافزاید».[3]
[1]. در برخی نسخ «الَلمَم» به معنای «نوعی دیوانگی» است. .بحار الانوار، ج 63، ص 363؛الدعوات، ص 145.
[2].بحار الانوار، ج 63، ص 363.
[3]. «اغْسِلُوا أَيْدِيَكُمْ قَبْلَ الطَّعَامِ وَبَعْدَهُ فَإِنَّهُ يَنْفِي الْفَقْرَ وَيَزِيدُ فِي الْعُمُر».المحاسن، ج 2، ص 425.
شخصی میگوید: «حضرت رضا7را مىديدم كه چون قبل از غذا دست مىشست با حوله خشك نمىكرد و پس از غذا با حوله خشك مىنمود».[1]
رسول خدا6می فرماید: «چون دستهایت را بعد از غذا میشویی، دستهایت را به صورت و چشمانت بکش، قبل از آنکه با دستمال خشک کنی و بگو: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْمَحَبَّةَ وَالزِّينَةَ وَأَعُوذُ بِكَ مِنَ الْمَقْتِ وَالْبِغْضَةِ؛ خدایا بهدرستی که از تو میخواهم محبت و زیبایی را و به تو پناه میبرم از نفرت و کینهها».[2]
نشستن سر سفره
شخصی از امام صادق7پرسید: «آیا رسول خدا6 غذا را میخورد درحالیکه تکیه به دست راست یا چپ داده بود؟» حضرت7فرمود: «رسول خدا6 درحالیکه تکیه به چپ یا راست داده باشد غذا نمیخورد؛
[1]. «رَأَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ7إِذَا تَوَضَّأَ قَبْلَ الطَّعَامِ لَمْ يَمَسَّ الْمِنْدِيلَ وَإِذَا تَوَضَّأَ بَعْدَ الطَّعَامِ مَسَّ الْمِنْدِيلَ» .الکافی، ج 6، ص 291.
[2]. رسول خدا6: «إِذَا غَسَلْتَ يَدَكَ بَعْدَ الطَّعَامِ فَامْسَحْ وَجْهَكَ وَعَيْنَيْكَ قَبْلَ أَنْ تَمْسَحَ بِالْمِنْدِيلِ وَتَقُولُ...» (وسائل الشیعه، ج 24، ص 346.
بلکه چون بندگان مینشست». آن شخص گفت: «برای چه؟» حضرت فرمود: «به خاطر تواضع به خدا».[1]
امام صادق7: میفرمایند: «رسول خدا6 به حالت تکیه غذا نخورد از زمان بعثت تا زمان وفاتش به خاطر تواضع خدا».[2]
امام صادق7میفرمایند: إِذَا أَكَلْتَ فَاعْتَمِدْ عَلَى يَسَارِكَ؛ «چون غذا میخوری بر دست چپ خود اعتماد کن».[3]
امام حسن مجتبی7در نحوة نشستن میفرمایند: ...فَالْجُلُوسُ عَلَى الرِّجْلِ الْيُسْرَى؛ «از آداب سفره بر پای چپ نشستن است».[4]
در آوردن کفشها
رسول خدا6 میفرمایند: «اخْلَعُوا نِعَالَكُمْ عِنْدَ الطَّعَامِ فَإِنَّهُ سُنَّةٌ جَمِيلَةٌ وَأَرْوَحُ لِلْقَدَمَيْنِ؛
[1]. «... مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَأْكُلُ مُتَّكِئاً عَلَى يَمِينِهِ وَلَا عَلَى يَسَارِهِ وَلَكِنْ كَانَ يَجْلِسُ جِلْسَةَ الْعَبْدِ ...».الکافی، ج 6، ص 272.
[2]. «مَا أَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ6مُتَّكِئاً مُنْذُ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَنْ قَبَضَهُ تَوَاضُعاً لِلَّهِ عَزَّ وَجَل».وسائل الشیعه، ج 12، ص 143. علامه مجلسی در توضیخ روایات «تکیه دادن در حال غذا» بیش از 14 تفسیر را بیان میکنند (بحار الانوار، ج 63، ص 390، باب منع الاکل بالیسار و متکئا).
[3].المحاسن، ج 2، ص 441.
[4].کتاب من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 359.
هنگام غذا خوردن، کفشهای خود را در آورید؛ چرا که این کار سنت خوبی است و پاها را راحتی میبخشد».[1]
هم سفره شدن با خدمتکاران
«مردی از اهل بلخ گوید: با امام رضا7در سفر به خراسان روزی ما را بر سر سفره خواند. پس بر آن سفره نوکران سیاه و غیر آنها را جمع کرد. گفتم: ای کاش برای آنها سفره جدا میانداختی. فرمود: ساکت باش، بهدرستی که خدای تبارک و تعالی واحد است و مادرمان یکی است و پدرمان یکی و جزایمان به اعمالمان است».[2]
رسول خدا6 میفرمایند: «غذا خوردن با خادم از فروتنى است».[3]
[1].المحاسن، ج 1، ص 449.
[2]. «... فَقَالَ مَهْ إِنَّ الرَّبَّ تَبَارَكَ وَتَعَالَى وَاحِدٌ وَالْأُمَّ وَاحِدَةٌ وَالْأَبَ وَاحِدٌ وَالْجَزَاءَ بِالْأَعْمَالِ».الکافی، ج 8، ص 230.
[3]. «الأكل مع الخادم من التّواضع».نهج الفصاحه، ح 1061.
عيب نگرفتن از غذا
از سنتهای رسول خدا6 نقل شده است که حضرت: «هیچگاه از غذا عیب و ایراد نگرفت، اگر اشتها داشت میخورد و اگر نداشت نمیخورد».[1]
امام صادق7میفرمایند: «كُفْرٌ بِالنِّعَمِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ أَكَلْتُ طَعَامَ كَذَا وَكَذَا فَضَرَّنِي؛
نعمت خدا را کفران کرده اگر مردی بگوید: فلان غذا را خوردم و فلان غذا به من ضرر زد».[2]
خوردن غذا به هنگام گرسنگی
امام علی7: مَنْ أَرَادَ أَنْ لَا يَضُرَّهُ طَعَامٌ فَلَا يَأْكُلْ حَتَّى يَجُوعَ وَتنْقَى الْمَعِدَة؛
هر کس که میخواهد هیچ غذایی به او زیان نرساند، تنها هنگامی غذا بخورد که گرسنه شده و معدة او [از خوراک پیشین] پاک شده باشد».[3]
امیر مؤمنان7به امام حسن مجتبی7میفرمایند: «میخواهی چهار
[1]. «ما عابَ رَسُولُ اللهِ6 طَعاماً قَطُّ، إن اشتهاهُ أکَلَه وَإلا تَرکَه».سُنَن النبی، ص 244، ح 507.
[2].وسائل الشیعه، ج 24، ص 433.
[3].بحار الانوار، ج 63، ص 410.
خصلت به تو بیاموزم تا از [زحمت] درمان بینیاز گردی؟ عرض کرد: آری. فرمود: بر سر سفره منشین، مگر آنگاه که گرسنهای و از کنار سفره بر نخیز، مگر وقتی که هنوز اشتها داری و جویدن غذا را به نیکی انجام ده و پیش از خوابیدن به دستشویی برو. هرگاه اینها را رعایت کردی از درمان بینیاز میشوی».[1]
زمانی که در شُرف خوردن چیزی هستید، از خودتان بپرسید: «آیا واقعا گرسنهام؟ آیا لازم است بخورم؟ خوردن این خوراکی برای من سودی و نفعی دارد یا ندارد؟[2]آیا میل خوردن دارم یا فقط هوس خوردن دارم؟ پیش از اینکه پاسخ دهید چند لحظه صبر و حوصله کنید و به ندای درونی خود گوش دهید.
سعدی شیرازی گوید: «حکیمان دیر به دیر خورند و عابدان نیم سیر و زاهدان سد رمق و جوانان تا طبق برگیرند و پیران تا عرق کنند. امام قلندران چندان که در معده جای نفس نماند و بر سفره روزی کس».[3]
[1]. «... قَالَ لَا تَجْلِسْ عَلَى الطَّعَامِ إِلَّا وَأَنْتَ جَائِعٌ وَلَا تَقُمْ عَنِ الطَّعَامِ إِلَّا وَأَنْتَ تَشْتَهِيهِ وَجَوِّدِ الْمَضْغَ وَإِذَا نِمْتَ فَاعْرِضْ نَفْسَكَ عَلَى الْخَلَاءِ فَإِذَا اسْتَعْمَلْتَ هَذَا اسْتَغْنَيْتَ عَنِ الطِّبِّ [عن الطبيب]».الخصال، ج 1، ص 229.
[2].آگاهانه خوردن، ص 130.
[3].گلستان، باب 8، بخش 47.
دیدگاه طب سنتی ایرانی:
غذا بايد در زمان اشتهاي واقعي خورده شود زمانی که سنگيني غذاي قبلي از بين رفته باشد. توصيه میشود وقتي اشتهاي واقعي اتفاق افتاد فوراً غذا خورده شود[1]؛ اشتهاي واقعي يا صادق داراي علايمي است: 1-سبک شدن شکم از زير سينه تا ناف 2- نبض ضعيف. 3-تيزي حواس خصوصاً شنوايي و بينايي. 4 –کاهش حرکات بدن. 5-عدم تمايل به خواب. 6-کاهش آب دهان. 7-خروج فضولات غذاي قبلي. 8-طعم غذاي قبلي در آروغ نباشد. 9-عدم عطش.[2]
بلخي در کتب مصالح الابدان و الانفس اشتهاي کاذب را اینگونه تعريف کرده است که اشتهاي کاذب خوردن بر اساس عادت است نه حاجت و نياز بدن[3].
غذا خوردن در حالت سيري و يا پاسخ دادن به اشتهاي کاذب سبب تداخل غذاي خورده شده با غذاي باقيمانده در معده میشود و در هضم صحيح، اختلال ايجاد میشود[4].
[1]شش رساله کهن پزشکی، بیگ باباپور.
[2]مقاله"مروری بر توصیه های حفظ سلامت معده در پزشکی ایرانی"، مجله طب سنتی اسلام و ایران.
[3]مصالح الابدان و الانفس، بلخی.
[4]تغذیه در طب سنتی ایرانی و اسلامی، کردافشاری.