کتاب آداب سفره غذا

غذاهای لطیف به‌راحتی در معده هضم می‌شوند مثل تخم‌مرغ عسلی و گوشت بلدرچین و انار و ...[1]

با هم خوردن غذاهای با هضم مختلف در طب سنتی ایرانی توصیه نمی‌شود پس خوردن غذاهای لطیف و غلیظ بهتر است همراه هم نباشد[2].

در زمان گرسنگی طولانی و شدید بهتر است در ابتدا غذاهای لطیف خورده نشود بلکه خوراکی و غذایی مثل برنج خورده شده اما در صورت حس گرسنگی در حد معمول می‌توان از غذاهای سبک خورده شود[3]

در بعضی کتب طب سنتی توصیه شده که غذا با چیزهای نازک، لطیف و روان شروع شود (سوپ) و سپس قسمت‌های سخت‌تر (گوشت و ته‌دیگ و...)[4]

[1]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 29.

[2]. مفرح القلوب، ج 3 ص 742.

[3]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 36.

[4].تغذیه، عزیز خانی، ص 33.

فخرالدین[1]در کتابحفظ البدنمی‌نویسد: "باید که در خوردنی‌ها ترتیب نگاه دارد و آنچه لطیف‌تر[2]و روان‌تر بود اول آن خورند؛ زیرا که اول اگر غلیظ خورَد، آن‌گاه لطیف، آن لطیف زود بگذرد و چون غلیظ ناگواریده باشد، لطیف راه نیابد تا بگذرد، پس هم آنجا فاسد شود.[3]"

در واقع آن غذایی را که رقیق‌تر و هضمش آسان‌تر و سریع‌تر و زودتر دفع می‌شود، باید قبل از غذاهای دیگر مصرف نمود، مگر به ندرت و آن وقتی است که شخص از خوردن غذا قصد معالجه داشته باشد و نتواند ترتیب غذا را رعایت نماید؛ و هراندازه این دستور را کمتر اجرا کند به همان اندازه موجب اخلال هاضمه شده و هضم غذاهای رقیق به موقع انجام نمی‌گیرد و بدون هضم کافی از معده خارج می‌گردد.[4]

از نکاتي که طب سنتي ايراني تأکید فراواني دارد پرهيز از مصرف غذاهايي است که فرد به آن‌ها عادت ندارد[5]توجه به عادت افراد و قدرت

[1]. محمد بن عمر فخر رازی (606 ه.ق.).

[2]. غذایی است که وقتی بدن روی آن اثر می‌کند، به سرعت هضم می‌شود و مورد استفاده اندام قرار می‌گیرد؛ به عبارت دیگر از این دسته غذاها خون رقیقی تولید می‌شود که به سهولت جزء بدن می‌شود (مروری بر کلیات طب سنتی ایران، ص 67).

[3].حفظ البدن، ص 150.

[4].منافع الاغذیه و دفع مضارها، ص 166.

[5]مقاله"تبیین عوامل اختلال هضم از دیدگاه طب سنتی ایرانی"، مجله طب سنتی اسلام و ایران.

هاضمه آن‌ها هميشه بايد مدنظر باشد؛ ابن‌سینا در قانون می‌گوید مقدار غذا برحسب عادت و قوت هر فرد است و مقدار غذاي مناسب در هر انسان سالم اين است که وقتي غذا می‌خورد سنگيني و کشيدگي در پهلوها، نفخ، تهوع، ترش کردن و بی‌خوابی عارض نشود و در آروغ طعم غذا حس نشود[1]

لقمه کوچک و جويدن کامل

کامل جویدن لقمه، اولین مرحله از یک هضم خوب و سالم است. آمیخته شدن بزاق دهان با غذا در هضم غذا از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

رسول خدا6‌ در بیان آداب غذا خوردن می‌فرمایند: «أَمَّا الْأَدَبُ‌ فتَصْغِيرُ اللُّقْمَةِ وَالْمَضْغُ الشَّدِيدُ؛

اما آداب آن، کوچک کردن لقمه و جویدن کامل است».[2]

امام علی7می‌فرمایند: «کسی که لقمة خود را به خوبی بجود، فرشتگان برای او دعا می‌کنند که روزی او وسیع شود و حسنات او دو برابر شود»[3]

[1]کتاب" اکسیر اعظم".

[2].الخصال، ص 482.

[3]. «مَنْ لَعِقَ قَصْعَةً صَلَّتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ ...» (مکارم الاخلاق، ص 146).

رسول خدا6‌: «لقمه‌هایتان را کوچک بگیرید که به هر لقمه‌ای برکتی است [از جانب خدا]».[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

حکماي طب سنتي توصيه کرده‌اند که طول مدت غذا خوردن متعادل باشد و غذا نه بسيار سريع و نه بسيار آرام خورده شود. در واقع هضم غذا از دهان و با جویدن شروع می‌شود خوب جویدن غذا سبب می‌شود مواد غذایی علاوه بر ریز و خرد شدن با ترشحات غدد بزاقی نیز ترکیب شده و در معده هضم بهتری روی این غذای خرد شده انجام شود خوب جویدن غذا سبب تحريک بيشتر مرکز سيري در هيپوتالاموس و احساس سيري نیز می‌شود، پس جلوی مصرف بیش از حد غذا و چاقی را نیز می‌گیرد[2]توصیه می‌شود هر لقمه غذایی 20 تا 30 بار جویده شود و بهترین زمان برای قورت دادن لقمة غذا، زمانی است که آن را به طور کامل جویده و با بزاق کافی مخلوط کرده و مایعی نسبتاً رقیق تبدیل کرده باشید و بلع آن آسان باشد.[3]

[1]. «صَغِّرُوا رِغَافَكُمْ‌ فَإِنَ‌ مَعَ‌ كُلِ‌ رَغِيفٍ‌ بَرَكَةً».الکافی، ج 6، ص 303.

[2]تغذیه در طب ایرانی و اسلامی ومقاله"زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی"، مجله طب و تزکیه.

[3].نسل سالم، ص 237. (با اندکی تصرف).

پس‌ازآنکه لقمه را داخل دهان گذاشتید و مشغول جویدن شدید، قاشق را بر زمین بگذارید و به فکر تدارک و آماده‌سازی لقمة بعدی نباشید. با این کار، بدون عجله در فرو بردن لقمه غذا، آن را کامل می‌جوید و از غذا خوردن لذت بیشتری خواهید برد.

هنگام غذا خوردن بیشتر از آنکه به سفره و محتویات آن فکر کنید و ذهنتان مشغول به آن گردد، به لقمه‌ای که در دهان می‌جوید فکر کنید. در هنگام غذا خوردن آرامش خود را حفظ کنید و از هیجان و جنجال دوری‌کنید. در هنگامی‌که عصبانی هستید هرگز دست به غذا نزید. ابتدا آرامش خود را به دست آورید، (قدم زدن، دوری از محیط پرخاشگری، با آب سرد حمام کردن یا وضو گرفتن و...) سپس رو به غذا آورید[1].

کمتر نگاه کردن به صورت ديگران

یکی دیگر از آداب این است که در حال غذا خوردن به صورت و دهان فرد مقابل نگاه نکنیم.

[1]همان.

رسول خدا6‌: ...وَقِلَّةُ النَّظَرِ فِي وُجُوهِ النَّاس؛ «در بیان آداب غذا خوردن... و کمتر نگریستن به چهره مردم».[1]

مردی بر سر سفره شخصی نشسته بود و مشغول غذا خوردن بود، در بین غذا میزبان به غذای مهمان نگاه می‌کرد. پس گفت: «در لقمه تو مویی است آن را بگیر!» مرد میهمان از جای خود حرکت کرد و دست از غذا خوردن کشید و گفت: «هرگز غذای کسی را نمی‌خورم که در لقمه میهمانش این‌قدر نگاه کند تا مویی را ببیند»[2]

با سه انگشت

رسول خدا6‌ با سه انگشت ابهام و وسطى و شست غذا ميل مى‌كرد و گاه انگشت چهارم را نيز به كمك مي‌گرفت و با دو انگشت غذا نمى‌خورد و مى‌فرمود: «با دو انگشت خوردن روش شيطان است».[3]

مرحوم فیض کاشانی در ذیل این حدیث می‌نویسد: «مقصود از خوردن با سه انگشت آن است که همچون جباران کسی با دو انگشت نخورد، غرض آن نیست که با بیش از سه انگشت نمی‌توان غذا خورد، بلکه اگر به همة

[1].کتاب من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 359.

[2].لطائف الطوائف، ص 139.

[3]. «كَانَ يَأْكُلُ بِأَصَابِعِهِ الثَّلَاثِ الْإِبْهَامِ ...».مکارم الاخلاق، ص 28.

انگشتان غذا بخورند، بهتر و کامل‌تر خواهد بود؛ زیرا در این صورت احترام غذا بیش‌تر رعایت شده است؛ بنابراین تعیین سه انگشت حداقل است، یعنی با کمتر از سه انگشت نباید غذا بخورند.[1]

از امیرالمؤمنین7نقل شده است: يَأْكُلُ هَرْتاً وَقَالَ الْهَرْتُ‌ أَنْ‌ يَأْكُلَ بِأَصَابِعِهِ جَمِيعاً؛

آن حضرت با همه انگشت‌ها غذا میل می‌فرمود».[2]

پيش از سيری دست از غذا کشيدن

امام علی7: «در سفارش به کمیل‌بن‌زیاد: ای کمیل! مبادا خوارکی معده‌ات را سنگین کند. در آن، جایی برای آب و جایی برای هوا واگذار و هنگامی که هنوز میل به خوردن داری، از غذا خوردن دست بکش که اگر

[1].المحجة البیضاء، ج 3، ص 5.

[2].الکافی، ج 6، ص 297. بیان علامه مجلسی: «ويدل على استحباب الأكل بجميع الأصابع، ويمكن حمل الثلاث أصابع على مراتب الفضل، أو هذا على المطبوخات، وذاك على التمر وأشباهه، وأما الأكل بأقل من ثلاث أصابع، فيكره مطلقا. قال في الدروس: يستحب الأكل بجميع الأصابع، وروي أن رسول الله ـ6ــ كان يأكل بثلاث أصابع ويكره الأكل بإصبعين‌».مرآة العقول، ج 22، ص 113.

چنین کنی، غذا را گوارا خواهی یافت؛ چرا که تندرستی، از کم خوردن و کم آشامیدن است».[1]

رسول خدا6‌: «كُلْ وَأَنْتَ تَشْتَهِي وَأَمْسِكْ‌ وَأَنْتَ‌ تَشْتَهِي‌؛ زمانی بخور که میل به خوردن داری و در حالی خوردن را واگذار که هنوز اشتهایت هست».[2]

امام رضا7در روایتی به برخی از فوائد آن اشاره کرده‌اند. ... «درحالی‌که هنوز مقداری میل داری، از غذا دست بکش؛ چرا که این کار، به خواست خداوند، برای بدن سلامت آورتر، برای عقل ذکاوت بخش‌تر و برای خودِ انسان مایه سبکیِ افزون‌تر است».[3]

افرادی که در تغذیه و خوراک خود دقت کافی ندارند، عموماً دچار بیماری و کسالت می‌شوند. بعد از گذشت حدود 20 دقیقه از اولین لقمة غذایی که انسان میل می‌کند، حرکات دودی معده شروع می‌شود. به همین دلیل باید مقداری از معده خالی باشد تا این عمل به خوبی انجام شود. هنگام غذا خوردن اگر چند لقمه کمتر میل کنیم، این اجازه را به معده

[1]. «يَا كُمَيْلُ لَا تُوقِرَنَ‌ مَعِدَتَكَ‌ طَعَاماً وَدَعْ فِيهَا لِلْمَاءِ مَوْضِعاً ... فَإِنَّ صِحَّةَ الْجِسْمِ مِنْ قِلَّةِ الطَّعَامِ وَقِلَّةِ الْمَاء».تُحَفُ العقول، ص 172.

[2].بحار الانوار، ج 59، ص 290.

[3]. «وَارْفَعْ‌ يَدَكَ‌ مِنَ‌ الطَّعَامِ‌ وَبِكَ إِلَيْهِ بَعْضُ الْقَرَمِ فَإِنَّهُ أَصَحُّ لِبَدَنِكَ ...‌».طب الامام الرضا7، ص 15.