کتاب آداب سفره غذا

انگشتان غذا بخورند، بهتر و کامل‌تر خواهد بود؛ زیرا در این صورت احترام غذا بیش‌تر رعایت شده است؛ بنابراین تعیین سه انگشت حداقل است، یعنی با کمتر از سه انگشت نباید غذا بخورند.[1]

از امیرالمؤمنین7نقل شده است: يَأْكُلُ هَرْتاً وَقَالَ الْهَرْتُ‌ أَنْ‌ يَأْكُلَ بِأَصَابِعِهِ جَمِيعاً؛

آن حضرت با همه انگشت‌ها غذا میل می‌فرمود».[2]

پيش از سيری دست از غذا کشيدن

امام علی7: «در سفارش به کمیل‌بن‌زیاد: ای کمیل! مبادا خوارکی معده‌ات را سنگین کند. در آن، جایی برای آب و جایی برای هوا واگذار و هنگامی که هنوز میل به خوردن داری، از غذا خوردن دست بکش که اگر

[1].المحجة البیضاء، ج 3، ص 5.

[2].الکافی، ج 6، ص 297. بیان علامه مجلسی: «ويدل على استحباب الأكل بجميع الأصابع، ويمكن حمل الثلاث أصابع على مراتب الفضل، أو هذا على المطبوخات، وذاك على التمر وأشباهه، وأما الأكل بأقل من ثلاث أصابع، فيكره مطلقا. قال في الدروس: يستحب الأكل بجميع الأصابع، وروي أن رسول الله ـ6ــ كان يأكل بثلاث أصابع ويكره الأكل بإصبعين‌».مرآة العقول، ج 22، ص 113.

چنین کنی، غذا را گوارا خواهی یافت؛ چرا که تندرستی، از کم خوردن و کم آشامیدن است».[1]

رسول خدا6‌: «كُلْ وَأَنْتَ تَشْتَهِي وَأَمْسِكْ‌ وَأَنْتَ‌ تَشْتَهِي‌؛ زمانی بخور که میل به خوردن داری و در حالی خوردن را واگذار که هنوز اشتهایت هست».[2]

امام رضا7در روایتی به برخی از فوائد آن اشاره کرده‌اند. ... «درحالی‌که هنوز مقداری میل داری، از غذا دست بکش؛ چرا که این کار، به خواست خداوند، برای بدن سلامت آورتر، برای عقل ذکاوت بخش‌تر و برای خودِ انسان مایه سبکیِ افزون‌تر است».[3]

افرادی که در تغذیه و خوراک خود دقت کافی ندارند، عموماً دچار بیماری و کسالت می‌شوند. بعد از گذشت حدود 20 دقیقه از اولین لقمة غذایی که انسان میل می‌کند، حرکات دودی معده شروع می‌شود. به همین دلیل باید مقداری از معده خالی باشد تا این عمل به خوبی انجام شود. هنگام غذا خوردن اگر چند لقمه کمتر میل کنیم، این اجازه را به معده

[1]. «يَا كُمَيْلُ لَا تُوقِرَنَ‌ مَعِدَتَكَ‌ طَعَاماً وَدَعْ فِيهَا لِلْمَاءِ مَوْضِعاً ... فَإِنَّ صِحَّةَ الْجِسْمِ مِنْ قِلَّةِ الطَّعَامِ وَقِلَّةِ الْمَاء».تُحَفُ العقول، ص 172.

[2].بحار الانوار، ج 59، ص 290.

[3]. «وَارْفَعْ‌ يَدَكَ‌ مِنَ‌ الطَّعَامِ‌ وَبِكَ إِلَيْهِ بَعْضُ الْقَرَمِ فَإِنَّهُ أَصَحُّ لِبَدَنِكَ ...‌».طب الامام الرضا7، ص 15.

می‌دهیم تا به راحتی حرکات دودی خود را انجام دهد و غذا به صورت شیرة قابل هضم و جذب در آید و به مرور در رودة کوچک تخلیه شود و بدین وسیله سلامتی انسان تضمین گردد.[1]

پرهيز از زياده‌روی

امام علی7: «در پاسخ این پرسش که: آیا در قرآن، همه دانش‌ها به جز دانش طب هست؟ زنهار! در قرآن، آیه‌ای هست که همه طب را یکجا در خود گرد آورده است: «كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا"؛[2]بخورید و بیاشماید؛ ولی زیاده‌روی نکنید"».[3]

رسول خدا6‌: «یکی از انواع زیاده‌روی، این است که هر آنچه را دوست داری، بخوری».[4]

حضرت عیسی7از شهری می‌گذشت که دید زن و مردی بر سر هم فریاد می‌کشند. از آنان پرسید: «چرا سر هم فریاد می‌کشید؟» مرد گفت: «ای پیامبر خدا! این زن همسر من است. او زنی درستکار است و مشکلی

[1].خلاصة 15 روز تا سلامتی، ص 119.

[2]. اعراف/ 3.

[3].الدعوات، ص 75، ح 174.

[4]. «إنَّ مِنَ السَّرَفِ أن تَأكُلَ‌ كُلَّ‌ مَا اشتَهَيتَ‌».نهج الفصاحه، ح 918.

ندارد؛ ولی من دوست دارم از او جدا شوم» عیسی7فرمود: «به هر حال، به من بگو که او چه مشکلی دارد؟» مرد گفت: «با اینکه پیر نیست؛ چهره‌اش بی طروات است» عیسی7به زن فرمود: «ای زن! آیا دوست داری دیگر بار، چهره‌ات پرطروات شود؟» وی گفت: «آری» عیسی7فرمود: «وقتی غذا می‌خوری، از سیر شدن بپرهیز؛ زیرا اگر غذا بر سینه سنگینی کند و از اندازه افزون شود، طروات چهره از میان می‌رود» زن راهنمایی عیسی7را به کار بست و بار دیگر چهره‌اش طروات یافت.[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

بايد اين را در نظر داشت که هنگامي دست از غذا کشيده شود که هنوز اشتها باقي است[2]در کتب طب سنتی توصیه شده وقتی هنوز یک سوم از اشتها باقی است دست از غذا خوردن کشیده شود[3]چون در خلال هضم بين اجزاي غذا فاصله می‌افتد و حجم کلي افزايش پيدا می‌کند و بايد از قبل براي اين افزايش حجم جايي در معده باقي باشد. اعظم خان در کتاب

[1].بِحار الانوار، ج 14، ص 320 و ج 66، ص 334.

[2]شش رساله کهن پزشکی، بیگ باباپورو مقاله"زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی"، مجله طب و تزکیه.

[3]مفرح القلوب، ج 3، ص 740.

اکسير تأکید می‌کند که غذا خوردن قبل هضم غذاي قبلي مضر است و منجر به هضم ناقص در معده شده و محصول نهايي خوبي که مناسب استفاده بدن باشد توليد نخواهد شد[1]

بقراط می‌گوید نه گرسنگي خوب است نه پري معده زياد هر کدام از مقدار طبيعي و عادي بيشتر شود ضرر دارد البته پري شکم ضررش بيشتر است. يکي از مواردي که جالينوس جهت حفظ صحت ذکر می‌کند جلوگيري از شَبع(سيري) است بعضي حکما مي‌گويند هرچقدر غذا کم شود بيماري هم کم می‌شود.[2]

اگر در معده بيشتر از حد تحملش غذا ريخته شود ديواره آن نازک می‌شود و اتساع پيدا کرده و دچار ضعف می‌شود[3]بايد در نظر داشت که استفراغ مکرر از مواردي که براي سلامتي معده بايد از ايجاد عمدي آن جلوگيري کرد.[4]

[1]تغذیه در طب ایرانی و اسلامی ومقاله"زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی"، مجله طب و تزکیه و کتاب" اکسیر اعظم".

[2]شش رساله کهن پزشکی، بیگ باباپور.

[3]. فی المعده و الامراض و المداواتها، قیروانی.

[4]. مروری بر کلیات طب سنتی ایرانی و کتاب حفظ الصحه ناصری.

سعی کنید وعده صبحانه را کامل، ناهار سبک و حاضری و شام را کامل اما ابتدای شب میل کنید[1].

از جلوی خود خوردن

رسول خدا6‌: إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْكُلْ‌ مِمَّا يَلِيهِ‌؛ هرگاه یکی از شما غذا می‌خورد از آنچه جلویش است، بخورد».[2]

نیز امام صادق7می‌فرمایند: «هر انسانی باید آنچه جلویش است بخورد و نخورد از چیزی که جلوی دیگران است».[3]

رد سائل[4]

امام علی7: إِذَا وُضِعَ‌ الطَّعَامُ‌ وَجَاءَ سَائِلٌ فَلَا تَرُدَّنَّه‌؛ «چون خوراك به سفره نهاده شد و سائلى آمد، او را رد نكنيد».[5]

[1].تغذیه، عزیزخانی، ص 16.

[2].الکافی، ج 6، ص 297.

[3]. «يَأْكُلُ كُلُّ إِنْسَانٍ مِمَّا بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَا يَتَنَاوَلُ‌ مِنْ‌ قُدَّامِ‌ الْآخَرِ شَيْئاً». همان، ص 293. در برخی روایات «یلیه» و در برخی دیگر «بین یدیه» است.

[4]. فقیر، نیازمند.

[5].وسائل الشیعه، ج 24، ص 373.

امام صادق7: «چون بنيامين از کنار يعقوب7رفت، فرياد كشيد: خدايا! به من رحم نمى‌كنى؟ فرزندم را بردى و چشمم را گرفتى؟ خدا تبارك و تعالى به او وحى كرد: اگر من آنها را ميرانده باشم، زندشان مى‌كنم تا آنها را به تو رسانم ولى يادت مى‌آيد آن گوسفندى را كه سر بريدى و بريان كردى؟ خوردى و فلان و فلان در همسايه‌گى تو بودند و روزه داشتند و چيزى از آن به آنها ندادى؟».[1]

وقت گذاشتن برای غذا

امام صادق7: «نشستن بر سفره را طولانی کنید؛ زیرا این ساعتی است که از عمر شما به حساب نمی‌آید».[2]

این حدیث کنایه از این است که با صبر و بدون شتاب و عجله غذا را میل کنید. هدف از تغذیه، تنها خوردن غذا و پر کردن شکم نیست. غذا

[1]. «إِنَّ يَعْقُوبَ7لَمَّا ذَهَبَ مِنْهُ بِنْيَامِينُ نَادَى يَا رَبِّ ... وَلَكِنْ تَذْكُرُ الشَّاةَ الَّتِي‌ ذَبَحْتَهَا وَشَوَيْتَهَا وَأَكَلْتَ‌ وَفُلَانٌ‌ وَفُلَانٌ إِلَى جَانِبِكَ صَائِمٌ لَمْ تُنِلْهُ مِنْهَا شَيْئاً».الکافی، ج 2، ص 667. امام صادق7در ادامه روایت می‌فرمایند: «حضرت یعقوب7پس از آن [وحى] هميشه از منزلش در هر چاشتگاه تا سر يك فرسنگى جار ميزدند: كه هر كس چاشت خواهد به خانه يعقوب آيد و در شامگاه هم جار ميزدند: كه هر كس شام خواهد نزد يعقوب آيد» (همان).

[2]. «أَطِيلُوا الْجُلُوسَ‌ عَلَى‌ الْمَوَائِدِ فَإِنَّهَا سَاعَةٌ لَا تُحْسَبُ مِنْ أَعْمَارِكُمْ».مکارم الاخلاق، ص 141.

خوردن یک سنت الهی است و باید در مورد آن دقت بسیاری شود؛ زیرا هنگام غذا خوردن و نشستن بر سر سفره، ما در واقع میهمان خداوندیم و از نعمت‌های بی‌کران او استفاده می‌کنیم و خداوند متعال مدت زمانی را که بر سر سفره نشسته‌ایم، جزء عمر ما محسوب نمی‌کند. سر پا ایستادن و غذا خوردن جز ناراحتی و بی‌حوصلگی چیز دیگری عاید انسان نمی‌کند و او مداوم در رنج و زحمت است.[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

مراحل طبخ غذا باید به آرامی و با تأنی در مدت زمان هر چند طولانی‌تر پخته شود. در فرهنگ ایرانی «بار گذاشتن غذا» لغتی آشناست که اغلب شب تا صبح یا صبح تا غروب، غذا با یک شعلة ملایم در حال طبخ بوده است و همه می‌دانند چنین غذاهایی که بار گذاشته می‌شود به مراتب لذیذتر، خوش‌طعم‌تر، سالم‌تر و پرخاصیت‌تر هستند تا غذاهایی که به سرعت آماده می‌شوند.[2]

[1].خلاصة 15 روز تا سلامتی، ص 114.

[2].تغذیه، عزیزخانی، ص 19.