کتاب آداب سفره غذا

سعی کنید وعده صبحانه را کامل، ناهار سبک و حاضری و شام را کامل اما ابتدای شب میل کنید[1].

از جلوی خود خوردن

رسول خدا6‌: إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْكُلْ‌ مِمَّا يَلِيهِ‌؛ هرگاه یکی از شما غذا می‌خورد از آنچه جلویش است، بخورد».[2]

نیز امام صادق7می‌فرمایند: «هر انسانی باید آنچه جلویش است بخورد و نخورد از چیزی که جلوی دیگران است».[3]

رد سائل[4]

امام علی7: إِذَا وُضِعَ‌ الطَّعَامُ‌ وَجَاءَ سَائِلٌ فَلَا تَرُدَّنَّه‌؛ «چون خوراك به سفره نهاده شد و سائلى آمد، او را رد نكنيد».[5]

[1].تغذیه، عزیزخانی، ص 16.

[2].الکافی، ج 6، ص 297.

[3]. «يَأْكُلُ كُلُّ إِنْسَانٍ مِمَّا بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَا يَتَنَاوَلُ‌ مِنْ‌ قُدَّامِ‌ الْآخَرِ شَيْئاً». همان، ص 293. در برخی روایات «یلیه» و در برخی دیگر «بین یدیه» است.

[4]. فقیر، نیازمند.

[5].وسائل الشیعه، ج 24، ص 373.

امام صادق7: «چون بنيامين از کنار يعقوب7رفت، فرياد كشيد: خدايا! به من رحم نمى‌كنى؟ فرزندم را بردى و چشمم را گرفتى؟ خدا تبارك و تعالى به او وحى كرد: اگر من آنها را ميرانده باشم، زندشان مى‌كنم تا آنها را به تو رسانم ولى يادت مى‌آيد آن گوسفندى را كه سر بريدى و بريان كردى؟ خوردى و فلان و فلان در همسايه‌گى تو بودند و روزه داشتند و چيزى از آن به آنها ندادى؟».[1]

وقت گذاشتن برای غذا

امام صادق7: «نشستن بر سفره را طولانی کنید؛ زیرا این ساعتی است که از عمر شما به حساب نمی‌آید».[2]

این حدیث کنایه از این است که با صبر و بدون شتاب و عجله غذا را میل کنید. هدف از تغذیه، تنها خوردن غذا و پر کردن شکم نیست. غذا

[1]. «إِنَّ يَعْقُوبَ7لَمَّا ذَهَبَ مِنْهُ بِنْيَامِينُ نَادَى يَا رَبِّ ... وَلَكِنْ تَذْكُرُ الشَّاةَ الَّتِي‌ ذَبَحْتَهَا وَشَوَيْتَهَا وَأَكَلْتَ‌ وَفُلَانٌ‌ وَفُلَانٌ إِلَى جَانِبِكَ صَائِمٌ لَمْ تُنِلْهُ مِنْهَا شَيْئاً».الکافی، ج 2، ص 667. امام صادق7در ادامه روایت می‌فرمایند: «حضرت یعقوب7پس از آن [وحى] هميشه از منزلش در هر چاشتگاه تا سر يك فرسنگى جار ميزدند: كه هر كس چاشت خواهد به خانه يعقوب آيد و در شامگاه هم جار ميزدند: كه هر كس شام خواهد نزد يعقوب آيد» (همان).

[2]. «أَطِيلُوا الْجُلُوسَ‌ عَلَى‌ الْمَوَائِدِ فَإِنَّهَا سَاعَةٌ لَا تُحْسَبُ مِنْ أَعْمَارِكُمْ».مکارم الاخلاق، ص 141.

خوردن یک سنت الهی است و باید در مورد آن دقت بسیاری شود؛ زیرا هنگام غذا خوردن و نشستن بر سر سفره، ما در واقع میهمان خداوندیم و از نعمت‌های بی‌کران او استفاده می‌کنیم و خداوند متعال مدت زمانی را که بر سر سفره نشسته‌ایم، جزء عمر ما محسوب نمی‌کند. سر پا ایستادن و غذا خوردن جز ناراحتی و بی‌حوصلگی چیز دیگری عاید انسان نمی‌کند و او مداوم در رنج و زحمت است.[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

مراحل طبخ غذا باید به آرامی و با تأنی در مدت زمان هر چند طولانی‌تر پخته شود. در فرهنگ ایرانی «بار گذاشتن غذا» لغتی آشناست که اغلب شب تا صبح یا صبح تا غروب، غذا با یک شعلة ملایم در حال طبخ بوده است و همه می‌دانند چنین غذاهایی که بار گذاشته می‌شود به مراتب لذیذتر، خوش‌طعم‌تر، سالم‌تر و پرخاصیت‌تر هستند تا غذاهایی که به سرعت آماده می‌شوند.[2]

[1].خلاصة 15 روز تا سلامتی، ص 114.

[2].تغذیه، عزیزخانی، ص 19.

پرهيز از دميدن غذا

پیامبر خدا6‌ هنگام آب نوشیدن در ظرف آب تنفس نمی‌کرد و هنگام تنفس ظرف را از دهانش دور می‌کرد».[1]

رسول خدا6‌: «النَّفْخُ‌ فِي‌ الطَّعَامِ‌ يَذْهَبُ‌ بِالْبَرَكَةِ؛ فوت کردن به غذا باعث رفتن برکت می‌شود».[2]

امام علی7: دربارة آنچه پیامبر6‌ نهی فرموده است: «از این نهی کرده که در غذا یا نوشیدنی فوت کنید».[3]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

حکیم ارزانی در کتاب مفرح القلوب این‌گونه بیان می‌کند:" شارب آب را باید به تدریج بنوشد و با یکدم سر نکشد و وقفات در اثنای شرب همی کند و عند وقفه و دم زدن ظرف را کنار کند تا بخار نفس در آن نرسد که ضرر دارد."

[1]. «كَانَ6‌ لَا يَتَنَفَّسُ‌ فِي‌ الْإِنَاءِ إِذَا شَرِبَ ...‌».مکارم الاخلاق، ص 31.

[2].مکارم الاخلاق، ص 146.

[3]. «نَهَى أَنْ يُنْفَخَ‌ فِي‌ طَعَامٍ‌ أَوْ شَرَاب‌».کتاب من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 9، ح 4968.

همان‌طور که ذکرشده توصیه شده که آب یک‌دفعه خورده نشود و بین فاصله‌های نوشیدن لیوان را باید دورنگه داشت تا نفس به آن نرسد[1].

حال این دیدگاه را با عمل اشتباه این روزهای خیلی از افراد مقایسه کنید که قاشق غذایی را که می‌خواهند وارد دهان کودکشان بکنند فوت کرده و نفس(شاید آلوده به بیماری) و بازدم حاوی دی‌اکسید کربن را چاشنی این غذا می‌کنند؟

باقی‌مانده غذا

امام رضا7از رسول خدا6‌ می‌فرمایند: مَا سَقَطَ مِنَ‌ الْمَائِدَةِ مُهُورُ الْحُورِ الْعِينِ؛ «آنچه از سفره می‌ریزد، مهریه حورالعین است».[2]

شخصی می‌گوید: «نزد حضرت جواد7غذا مى‌خوردم چون فارغ شدم و سفره را برمى‌چيدند، پيشخدمت رفت تا آنچه در اطراف سفره است برگيرد، امام فرمود: اگر خوانى(سفره) در صحرا گسترده بود هر چه در سفره باقى مانده بگذار و براى حيوانات صحرائى رها كن اگرچه ران گوسفندی

[1]مفرح القلوب، ج 3 ص 783.

[2]. همان، ص 141.

باشد؛ و سفره‌اى كه در خانه گسترده باشد هر چه از آن ريخته برگير و دانه دانه از زمين برچين».[1]

سکوت در سفره!

امیرالمؤمنین7می‌فرمایند: أذِكْرَ اللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ عَلَى‌ الطَّعَامِ‌ وَلَا تَلْفَظُوا[2]فِيهِ فَإِنَّهُ نِعْمَةٌ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ وَرِزْقٌ مِنْ رِزْقِهِ يَجِبُ عَلَيْكُمْ شُكْرُهُ وَحَمْدُه‌؛

بر سر غذا بسيار ياد خدا كنيد و حرف نزنيد كه غذا يكى از نعمت‌ها و روزي‌هاى خداست و بر شما شكر و سپاسش لازم است‌».[3]

[1]. ْ «... فَقَالَ لَهُ مَا كَانَ فِي الصَّحْرَاءِ فَدَعْهُ وَلَوْ فَخِذَ شَاةٍ وَمَا كَانَ‌ فِي الْبَيْتِ فَتَتَبَّعْهُ وَالْقُطْهُ»کتاب من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 356.

[2]. «قيل إنه مضارع محذوف منه إحدى التاءين، والمعنى لا تتكلموا وتصوتوا بغير ذكر الله، فإنه نعمة من نعم الله ومقتضاها الشكر وعدم الغفلة عن ذكر المنعم‌»(مجمع البحرین، ج 4، ص 291، مادة «لفظ»).

[3].تحف العقول، ص 107. در برخی از نسخ واژه‌های دیگر آمده است که همگی به یک معنا اشاره دارد. «لَا تَطْغَوْا؛ طغیان، سرکشی» (الخصال، ج 2، ص 616، خصال 400 گانه)؛ «لَا تَلْغَطُوا؛ سر و صدای بسیار و نامفهوم» (الکافی، ج 6، ص 269)؛ «اللَّغَطُ: الصوت والجلبة، وأصوات مبهمة لا تفهم» (مجمع البحرین، مادة «لغظ»).

سماعةبن‌مهران گويد: من با امام صادق7در يك سفره غذا مى‌خورديم، امام فرمود: اى سماعه خوردن و شكر نمودن، نه خوردن و خاموش بودن».[1]

از سنت‌های رسول خدا6‌ نقل شده است که: «حضرت بین هر لقمه‌ای، خدا را حمد و ستایش می‌نمود».[2]

تعارف به غذا

تعارف در غذا خوردن بیش از سه مرتبه پافشاری و سماجت است.[3]

[1]. «... يَا سَمَاعَةُ أَكْلًا وَحَمْداً لَا أَكْلًا وَصَمْتاً» (کتاب من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 355). بیان علامه مجلسی «أي تأكل أكلا وتحمد حمدا أو تجمع أكلا وحمدا».بحار الانوار، ج 63، ص 375.

[2]. «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَحْمَدُ اللَّهَ‌ بَيْنَ‌ كُلِ‌ لُقْمَتَيْن‌» (إقبال الاعمال، ج 1، ص 116). بیان سیدبن‌طاووس در ذیل این حدیث «أَقول أَنا: أَيّها المسلم المصدِّق بالقرآن، الممتثل لأمر اللَّه جلَّ جلاله، إِيّاك أَن تخالف قوله تعالى في رسوله‌ «فَاتَّبِعُوهُ‌ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ» اسلك سبيل هذه الاداب، فإنَّها مطايا وعطايا يفتح لها أَنوار سعادة الدنيا ويوم الحساب» (همان).

[3].المحجة البیضاء، ج 3، ص 21.

امام باقر7: «هرگاه برادرت به تو گفت: بخور، [حتماً] بخور و او را مجبور نکن که قَسَمت بدهد؛ چرا که او [با تعارف کردنت به غذا] می‌خواهد به تو احترام بگذارد».[1]

راوی گوید: «هرگاه رسول خدا6‌ غذا می‌خورد، به فرد روبه‌روی خود لقمه تعارف می‌کرد».[2]

پرهيز از خوردن با دست چپ

«به نقل از سماعه، در گفت‌وگو با امام صادق7از ایشان درباره اینکه کسی با دست چپ بخورد یا بیاشامد، ‌پرسیدم. فرمود: مبادا کسی با دست چپ بخورد، یا بیاشامد و یا با آن چیزی را بردارد».[3]

البته روشن است این روایت برای کسانی است که توانایی خوردن و آشامیدن با دست راست برایشان مقدور است.

[1]. «إِذَا قَالَ لَكَ أَخُوكَ كُلْ فَكُلْ وَلَا تُلْجِئْهُ إِلَى أَنْ يُقْسِمَ‌ عَلَيْكَ‌ فَإِنَّهُ‌ إِنَّمَا يُرِيدُ كَرَامَتَكَ».دعائم الاسلام، ج 2، ص 108.

[2]. كَانَ النَّبِيُّ6‌ «إِذَا أَكَلَ‌ لَقَّمَ‌ مَنْ‌ بَيْنَ‌ عَيْنَيْه‌ وَإِذَا شَرِبَ سَقَى مَنْ عَلَى يَمِينِهِ».الکافی، ج 6، ص 299.

[3]. «... فَقَالَ لَا يَأْكُلْ بِشِمَالِهِ وَلَا يَشْرَبْ بِشِمَالِهِ وَلَا يَتَنَاوَلْ بِهَا شَيْئا».الکافی، ج 6، ص 272.