کتاب آداب سفره غذا

خواهی نخواهی آن را در گیاهان نفوذ دهد؛ و چون محض همین در نمو آن کافی نبود، زیرا سرمای مفرط مانع از نمو کامل آن بود، لهذا بهار و تابستان را خلق کرد تا به حرارت این دو فصل، زرع و ثمر نمو نماید.

پس این چهار سبب است که نمو دانه گندم به آنها محتاج است؛ و چون آب و زمین هر دو به حسب مزاج، سرد بودند و ضروری بود در نمو زراعت از حرارتی، پس خداوند حکیم خورشید را آفرید و آن را با وجود دوری از زمین، سبب حرارت گردانید تا به حرارت آن زراعات به سر حد کمال خود رسند؛ و در ماه خاصیت ترطیب (رطوبت) قرار داد تا به رطوبت آن، میوه‌ها از سختی و صلابتی که در ابتدا دارند نرم شوند.[1]

امام علی7می‌فرمایند: «نان را گرامی بدارید، که خداوند آن را از برکات آسمان نازل فرمود و از برکاتِ زمین خارج کرده است. سوال کردند: گرامی داشتن آن چیست؟ فرمودند: «این است که آن را زیر پا و دور نیندازید و با چاقو قطع نکنند».[2]

[1].معراج السعاده، 780، با اندکی تصرف.

[2]. «أَكْرِمُوا الْخُبْزَ...».مکارم الاخلاق، ص 154.

در برخی روایات گرامی داشتن نان را چنین بیان فرموده‌اند: إِذَا وُضِعَ لَا يُنْتَظَرُ بِهِ غَيْرُهُ؛ «هنگامی که نان را بر سر سفره گذاشتند منتظر غذای دیگر نباشید».[1]

امام صادق7: «نان را گرامی دارید که برای به وجود آوردن آن، تمام موجودات زمین و آسمان به‌کار افتاده‌اند».[2]

رسول خدا6‌ در دعایی درباره نان فرمود: اللَّهُمَ‌ بَارِكْ‌ لَنَا فِي‌ الْخُبْزِ وَلَا تُفَرِّقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ فَلَوْ لَا الْخُبْزُ مَا صُمْنَا وَلَا صَلَّيْنَا وَلَا أَدَّيْنَا فَرَائِضَ رَبِّنَا عَزَّ وَجَلَّ؛

خداوندا! در نان برای ما برکت قرار بده و بین ما و آن جدایی میفکن. اگر برای ما نان نباشد نمی‌توانیم نماز بخوانیم و روزه بگیرم و فرایض خداوند را انجام دهیم».[3]

[1]. امام صادق7«... إِذَا وُضِعَ لَا يُنْتَظَرُ بِهِ غَيْرُهُ».الکافی، ج 6، ص 303.

[2]. «أَكْرِمُوا الْخُبْزَ فَإِنَّهُ‌ عَمِلَ‌ فِيهِ‌ مَا بَيْنَ‌ الْعَرْشِ‌ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا».مکارم الاخلاق، ص 154.

[3].الکافی، ج 6، ص 287.

شخصی گوید: «نزد ابی‌الحسن7غذا می‌خوردیم، پس سینی آوردند و زیر آن نان گذاشتند. حضرت فرمود: «نان را گرامی بدارید و این‌گونه نکنید و به من فرمود به غلام بگو که نان را از زیر سینی در آورد».[1]

رَسُولُ اللَّهِ6‌‌ «بپرهیزید از اینکه مانند درندگان نان را بو کنید؛ زیرا نان با برکت است و خدا آن را از آسمان فرستاد و برای [تولیدش] خداوند مزرعه‌ها رویانیده و با آن شما می‌توانید نماز بخوانید و روزه بگیرید و حج خانه خدا را به جای آورید».[2]

جالب است که در سیره رسول خدا6‌ نقل شده است که ایشان نان بدون سپوس نمی‌خوردند.

عایشه گوید سوگند به خداوندی که حضرت محمد6‌ را به حق مبعوث فرمود، در منزل رسول خدا6‌ الک یافت نمی‌شد و آن حضرت از آن روز

[1]. عَنِ الْفَضْلِ بْنِ يُونُسَ قَالَ: «... أَكْرِمُوا الْخُبْزَ أَنْ يَكُونَ تَحْتَهَا وَقَالَ لِي مُرِ الْغُلَامَ أَنْ يُخْرِجَ الرَّغِيفَ مِنْ تَحْتِ الْقَصْعَةِ».الکافی، ج 6، ص 304.

[2]. «إِيَّاكُمْ‌ أَنْ‌ تَشَمُّوا الْخُبْزَ كَمَا تَشَمُّهُ السِّبَاعُ فَإِنَّ الْخُبْزَ مُبَارَكٌ أَرْسَلَ اللَّهُ ...».الکافی، ج 6، ص 303.

که به پیامبری برانگیخته شد تا آن‌گاه که از دار دنیا رحلت فرمود، هرگز نانی که آرد آن الک شده باشد را نخورد».[1]

نیز نقل شده که حضرت «نان سفید سپوس گرفته و الک شده را نمی‌خورد».[2]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

در مورد نوع غذاي مناسب، جالينوس می‌گوید: بهترين غذا آن است كه ميان لطيف و غليظ باشد، مثل نان گندم پاك و گوشت مرغ و كبك و ماهى؛ و درجایی ديگر مى‌گويد كه نان گندم پاك رسيده و گوشت گوسفند جوان به علت اينکه هضم آن‌ها سریع‌تر باشد، براي انسان مناسب‌تر است[3]

بهتر است در مصرف روزانه از انواع نان‌های سفید پرهیز شود بهترین نان، نان سنگک خوب برشته غیر سوخته است[4]

[1]. «... بِالْحَقِّ مَا كَانَ لَنَا مُنْخُلٌ‌[182] وَلَا أَكَلَ‌ النَّبِيُّ6‌ خُبْزاً مَنْخُولًا مُنْذُ بَعَثَهُ اللَّهُ ... مَا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ6‌ رَغِيفاً مُحَوّراًحَتَّى لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَجَل‌» (مجموعة ورام (تنبیه الخواطر و نزهة النواظر)، ج 1، ص 47) (مُحوّرا: آرد سفید).

[2]. «مَا أَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ6‌ ...مِنْ‌ خُبْزٍ مُرَقَّق‌...».مکارم الاخلاق، ص 149.

[3]شش رساله کهن پزشکی، بیگ باباپور

[4]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 37.

نان از مواردی است که برای سلامتی نیاز است ولی امروزه متأسفانه با روش‌های بد طبخ می‌شود در بین انواع نان گفته می‌شود نان گرم، گرم‌کننده بدن است و رطوبت‌های بد معده را خشک می‌کند و جویدن آن کندی دندان را برطرف می‌کند. نان سرد به بدن رطوبت می‌دهد. نان تازه چاق‌کننده و مقوی است درحالی‌که نان خشک دیرهضم است.

نان فطیر، نان مضری است که بد پخته باشند و خوب تخمیر نشده باشد، وجود جوش شیرین در نان‌ها مسبب بیماری‌های بلغمی در بدن است، نان فطیر و کلاً نان‌هایی که بدون سبوس هستند دیرهضم و نفاخ به حساب می‌آیند خصوصاً اگر با شیر و روغن و شیرینی باشد (به‌صورت نان شیرمال)[1].

خلال و مسواک

رسول خدا6‌ می‌فرمایند: «در پی غذا خوردن، خلال کنید؛ چرا که مایة سلامت دندان‌های نیش و نواجذ (آسیا) است و برای انسان جلب روزی می‌کند».[2]

[1]مروری بر کلیات طب سنتی ایران، ص 69.

[2]. «... صِحَّةٌ لِلنَّابِ وَالنَّوَاجِذِ وَيَجْلِبُ‌ عَلَى‌ الْعَبْدِ الرِّزْقَ».دعائم الاسلام، ج 1، ص 124.

امام صادق7: «آنچه زبانت را بر آن چرخاندی و از [لای دندان] بیرون کشیدی، فرو بده؛ ولی آنچه را با خلال بیرون کشیدی، بیرون افکن».[1]

امام حسین7می‌فرمایند: همواره امیر مؤمنان7به ما امر می‌کرد که پس از خلال کردن آب ننوشیم، مگر اینکه پیش از آن سه بار مضمضه کرده [و دهانمان را شسته] باشیم».[2]

رسول خدا6‌در مورد شیوه مسواک زدن می‌فرمایند: «اسْتَاكُوا عَرْضاً وَ لا تَسْتَاكُوا طُولًا؛

به عرض، مسواک }عمودی} بزنید و به سمت طولِ [دهان]،{افقی} مسواک نزنید».[3]

نیز در هنگام نبودن مسواک می‌توان از انگشتان دست کمک گرفت؛ چرا که انگشت جای‌گزین مسواک است.

امام باقر7: «أَدْنَى‌ السِّوَاكِ‌ أَنْ‌ تَدْلُكَ بِإِصْبَعِكَ؛

کمترین مسواک آن است که با انگشت خویش، مالِش دهی».

[1]. «مَا أَدَرْتَ‌ عَلَيْهِ‌ لِسَانَكَ‌ فَأَخْرَجْتَهُ فَابْلَعْهُ وَمَا أَخْرَجْتَهُ بِالْخِلَالِ فَارْمِ بِهِ».کتاب من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 357.

[2]. «كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ7يَأْمُرُنَا إِذَا تَخَلَّلْنَا أَنْ لَا نَشْرَبَ الْمَاءَ حَتَّى نَتَمَضْمَضَ ثَلَاثاً».مکارم الاخلاق، ص 153.

[3].دعائم الاسلام، ج 1، ص 119.

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

مسواك زدن از اصول توصیه شده در طب سنتی ایرانی است و گفته‌شده چنانچه مسواك‌ به‌گونه‌ای هماهنگ زده شود دندان‌ها را درخشان و نيرومند مى‌سازد و لثه را نيرو مى‌بخشد و جلوی تحلیل رفتن لثه را می‌گیرد و از پوسيدگى دندان جلوگيرى و كمك به خوشبويى دهان مى‌كند. بهتر است با چوب مسواک كه در آن سختى و تلخى ويژه‌اى است، مسواك زده شود. از طرفی دیگر زياده‌روى در مسواك زدن درخشانى دندان‌ها را کم می‌کند و لثه را سست کرده و سبب تحلیل لثه می‌شود.

برای داشتن دندان‌هایی سالم بهتر است از شكستن چيزهاى سخت و بسيار جويدن خوراكى‌هاى سفت، چسبناك، کش‌دار مانند خرما و مانند آن خوددارى شود[1].

در مکتب طب سنتی ایرانی در مورد خلال کردن نیز توصیه شده و مثل بقیه اصول طب سنتی که از افراط نهی شده در مورد خلال کردن هم توصیه شده زیاده‌روی نشود چون سبب آسیب لثه کنار دندان می‌گردد[2].

[1]المنصوری فی الطب ص 266.

[2]طب اکبری. ج 1. ص 408.

خلال كردن، نقش مهمّى در سلامت دندان‌ها دارد. مسواك به‌تنهایی نمى‌تواند غذاى مانده در لاى دندان‌ها را بيرون بياورد، بلكه عمل مسواك با خلال تكميل مى‌شود كه استفاده از نخ دندان‌، توصيه مى‌شود[1].

به پُشت دراز کشيدن پس از غذا

امام رضا7: «إِذَا أَكَلْتَ‌ شَيْئاً فَاسْتَلْقِ‌ عَلَى قَفَاكَ وَضَعْ رِجْلَكَ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى؛

هرگاه چیزی خوردی، به پشت دراز بکش و پای راست خود را روی پای چپ بگذار».[2]

نکته قابل دقت: در این دسته از روایات واژه (اسْتَلْقَى ‌ـ اسْتِلْقَاءً [سلق‌]) به‌کار رفته است که به معنای دراز کشیدن است نه خوابیدن طولانی. در حدیثی رسول خدا6‌ از خوابیدن (نوم) بلافاصله پس از غذا نهی فرمودند.

[1]دایره المعارف بزرگ طب اسلامی، ج 7. ص 104.

[2].الکافی، ج 6، ص 299. بیان علامه مجلسی: «قال في الدروس: يستحب الاستلقاء بعد الطعام على قفاه ووضع رجله اليمنى على اليسرى‌ وما رواه العامة بخلاف ذلك من الخلاف [کتاب الخلاف علامه حلی]».مرآة العقول، ج 22، ص 116.