دیدگاه طب سنتی ایرانی:
مسواك زدن از اصول توصیه شده در طب سنتی ایرانی است و گفتهشده چنانچه مسواك بهگونهای هماهنگ زده شود دندانها را درخشان و نيرومند مىسازد و لثه را نيرو مىبخشد و جلوی تحلیل رفتن لثه را میگیرد و از پوسيدگى دندان جلوگيرى و كمك به خوشبويى دهان مىكند. بهتر است با چوب مسواک كه در آن سختى و تلخى ويژهاى است، مسواك زده شود. از طرفی دیگر زيادهروى در مسواك زدن درخشانى دندانها را کم میکند و لثه را سست کرده و سبب تحلیل لثه میشود.
برای داشتن دندانهایی سالم بهتر است از شكستن چيزهاى سخت و بسيار جويدن خوراكىهاى سفت، چسبناك، کشدار مانند خرما و مانند آن خوددارى شود[1].
در مکتب طب سنتی ایرانی در مورد خلال کردن نیز توصیه شده و مثل بقیه اصول طب سنتی که از افراط نهی شده در مورد خلال کردن هم توصیه شده زیادهروی نشود چون سبب آسیب لثه کنار دندان میگردد[2].
[1]المنصوری فی الطب ص 266.
[2]طب اکبری. ج 1. ص 408.
خلال كردن، نقش مهمّى در سلامت دندانها دارد. مسواك بهتنهایی نمىتواند غذاى مانده در لاى دندانها را بيرون بياورد، بلكه عمل مسواك با خلال تكميل مىشود كه استفاده از نخ دندان، توصيه مىشود[1].
به پُشت دراز کشيدن پس از غذا
امام رضا7: «إِذَا أَكَلْتَ شَيْئاً فَاسْتَلْقِ عَلَى قَفَاكَ وَضَعْ رِجْلَكَ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى؛
هرگاه چیزی خوردی، به پشت دراز بکش و پای راست خود را روی پای چپ بگذار».[2]
نکته قابل دقت: در این دسته از روایات واژه (اسْتَلْقَى ـ اسْتِلْقَاءً [سلق]) بهکار رفته است که به معنای دراز کشیدن است نه خوابیدن طولانی. در حدیثی رسول خدا6 از خوابیدن (نوم) بلافاصله پس از غذا نهی فرمودند.
[1]دایره المعارف بزرگ طب اسلامی، ج 7. ص 104.
[2].الکافی، ج 6، ص 299. بیان علامه مجلسی: «قال في الدروس: يستحب الاستلقاء بعد الطعام على قفاه ووضع رجله اليمنى على اليسرى وما رواه العامة بخلاف ذلك من الخلاف [کتاب الخلاف علامه حلی]».مرآة العقول، ج 22، ص 116.
رسول خدا6: «غذایتان را با یاد خدا و نماز، ذوب (هضم) کنید و بر آن مخوابید؛ که دلهایتان سخت میشود».[1]
دیدگاه طب سنتی ایرانی:
خوابیدن بلافاصله بعد از غذا خوردن توصیه نمیشود، بعد از مدت زمانی که از غذا خوردن گذشت بهتر است اول برای مدتی به پهلوی راست خوابید تا غذا در محل مناسب در معده جاگیر شود سپس به پهلوی چپ خوابید تا کبد روی معده بیفتد و معده از حرارت کبد در هضم خوب سود ببرد، بعد از مدتی که غذا هضم شد پیشنهاد میشود مجدد به پهلوی راست خوابیده شود تا غذا راحتتر از معده خارج شود.
به پشت خوابیدن به دلیل تجمع ترشحات مغزی و عدم خروج این مواد در طب ایرانی خیلی پیشنهاد نمیشود[2]
ورزش و فعاليت شديد بعد غذا، از علل بدي هضم در معده است رازي يکي از علل نفخ معده را فعاليت شديد بلافاصله بعد غذا ميداند. ابنسينا حرکات سنگين بعد غذا را از موانع هضم خوب ميداند[3]
[1]. «أَذِيبُوا طَعَامَكُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ وَالصَّلَاةِ ...».الدعوات(راوندی)، ص 76.
[2]مروری بر کلیات طب سنتی ایران، ص 160 و 161.
[3]. مروری بر توصیه های حفظ سلامت معده در پزشکی ایرانی، مجله طب سنتی اسلام و ایران.
یک ورزش سبک و خفیف در حد چند قدم راه رفتن جهت قرارگیری مواد غذایی در جای مناسب در معده و لوله گوارشی جهت کمک به هضم، مناسب میباشد شاید بتوان گفت سفره انداختن و جمع کردن سفره درصورتیکه همه اعضای خانواده در این امر کمک کنند خودش به نوعی ورزش سبک در جهت کمک به هضم غذا باشد.
آروغ زدن
رسول خدا6: «إِذَا تَجَشَّأْتُمْ، فَلَا تَرْفَعُوا جُشَاءَكُمْ إلَى السَّمَاء؛
هر زمان آروغ میزنید، صدایش را به آسمان بلند نکنید».[1]در برخی احادیث چنین آمده است: رسول خدا6«آروغ نعمتی است از طرف خداوند، اگر کسی از شما آروغ زد حمد خدا را بر آن گوید.[2](بگوید "الحمد لله").
[1].الکافی، ج 12، ص 291.
[2]. «... فَإِذَا تَجَشَّأَ أَحَدُكُمْ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ». ُقرب الاسناد، ص 47.
دیدگاه طب سنتی ایرانی:
پرهيز از نگهداشتن مدفوع و باد در گوارش از توصیههای مهم طب سنتی ایرانی است دفع به موقع آروغ یا باد گلو توصیه میشود (بهصورت کاملاً مؤدبانه و آرام) در مواردی که باد گلو بیش از حد ایجاد میگردد، استفاده از موادي که باد معده را از بین میبرد مثل زنجبيل نيز در پيشگيري از این مشکلات پیشنهاد شده است[1]
سایر توصیههای طب سنتی ایرانی
نزدیکی جنسی بلافاصله بعد از غذا خوردن در طب سنتی ایرانی نهی شده است، در واقع برای یک هضم خوب، نیاز است خون و حرارت در زمان هضم به سیستم گوارش اختصاص داده شود، هر اتفاقی مثل نزدیکی جنسی سبب شود خون و حرارت بدن معطوف به جای دیگری شود و اختلال هضم و جذب غذا اتفاق افتد[2].
[1]. مروری بر توصیه های حفظ سلامت معده در پزشکی ایرانی، مجله طب سنتی اسلام و ایران.
[2]مروری بر کلیات طب سنتی ایران، ص 139.
اگر بعد از غذا خوردن با فاصله کمی فرد استحمام کند سبب میشود غذا کامل هضم نشده و به صورت مواد ناصالح و ناسالم در بدن پخش گردد[1]. همانطور که قبل ذکر شد استحمام و ورزش سنگین بعد غذا مضر است گرم بودن فضای غذا خوردن اثراتی شبیه استحمام و ورزش بعد از غذا دارد، در این صورت حرارت مورد نیاز سیستم گوارش به آن نمیرسد بلکه در همه بدن پراکنده میشود، علاوه بر هضم بد، اختلال در خواب نیز ایجاد میگردد خواب بد نیز مسبب سوء هضم میشود. ضرر گرم بودن هوای محل غذا خوردن بعد از اتمام غذا بهمراتب بیشتر از گرم بودن فضا قبل از غذاست[2].
مستحبات و مکروهات خوردن و آشامیدن
در کتابهای توضیح المسائل مستحبات و مکروهاتی در زمینه خوردن و آشامیدن اشاره شده است، از جمله:[3]
[1]. همان.، ص 139.
[2]همان.، ص 141.
[3]. توضیح المسائل، احکام خوردن و آشامیدن.
مستحبات
با سه انگشت یا بیشتر غذا بخورد و با دو انگشت نخورد؛
اگر چند نفرسر یک سفره نشستهاند، هر کسی از غذای جلوی خودش بخورد؛
بعد از غذا خوردن خداوند عالم را حمد کند؛
انگشتها را بلیسد؛
بعد از غذا خوردن خلال نماید، ولی با چوب انار و ریحان و نِی و برگ درخت خرما خلال نکند؛
آنچه بیرون سفره میریزد جمع کند و بخورد، ولی اگر در بیابان غذا بخورد مستحب است آنچه میریزد برای پرندگان و حیوانات بگذارد؛
در اول روز و در اول شب غذا بخورد و در بین روز و بین شب غذا نخورد.
بعد از خوردن غذا به پشت بخوابد و پای راست را روی پای چپ بیندازد؛
در اول غذا و آخر آن نمک بخورد؛
میوه را پیش از خوردن با آب بشوید؛
با دست راست غذا بخورد؛
در اول غذا خوردن «بسم الله» بگوید، ولی اگر سر یک سفره چند جور غذا باشد، در وقت خوردن هر کدام آنها گفتن «بسم الله» مستحب است.
مکروهات
خوردن غذای داغ؛
دیدگاه طب سنتی ایرانی:
اگر غذا داغ باشد هرچند مواد خوبی برای بدن تولید کند معده را سست میکند و هضم را خراب میکند و سبب میشود فرد احساس سنگینی در سر داشته باشد[1].
فوت کردن چیزی که میخورد یا میآشامد؛
بعد از گذاشتن نان در سفره منتظر چیز دیگر شدن؛
پاره کردن نان با کارد؛
گذاشتن نان در زیر ظرف غذا؛
پوست کردن میوه؛
دور انداختن میوه پیش از آنکه کاملاً آن را بخورد؛
پاک کردن گوشتی که به استخوان چسبیده بهطوری که چیزی در آن نماند؛
در آشامیدن چند چیز مستحب است:
آب را بهطور مکیدن بیاشامد؛
[1]مروری بر کلیات طب سنتی ایران، ص 141.