کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

و اقوال بزرگان دين استشهاد ميفرمايد نخست اسم ذات يا اسم اعظم را كه اللّه (جل جلاله) است شرح ميدهد كه:

«اللّه: الذى له القدرة و الاختراع و الخلق و الامر.الجامع للذات و الصفات و الافعال. اعلم ان شأن هذا الاسم عظيم و امره جليل. ليس العيون و الافهام و العقول قادر الى مشاهدة ...»

رساله با اين دعاى مذكور در قرآن مجيد پايان مى‌يابد:

«ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هديتنا و هب لنا من لدنك رحمة. انك انت الوهاب‌[1]»

2- اسرار النقطة

(ترجمه شده بفارسى)

نسخ خطى: 4250، 4274 (ملى ملك) 3871 (مجلس بنام اسرار التوحيد) نسخه‌اى در كتابخانه خديويه مصر در قاهره و ديگرى در كتابخانه بمبئى (هند).

اين رساله به ضميمه رسائل عرفانى بعنوان «انهار در جاريه»[2]بصورت بسيار زيبا در شيراز چاپ گرديده است.

قبلا هم در حاشيه مبداء و معاد[3]صدر المتالهين (ملا صدر الدين يا ملا صدرا شيرازى 979- 1050 ه) بچاپ رسيده و از روى اشتباه، اثر صدر المتالهين پنداشته شده است.

اين رساله والا در بيان توحيد حضرت بارى و حاوى مطالب عرفانى درباره ذات و صفات و هم آهنگى رموز نقطه با تجليات ازلى نور وحدت در ممكنات وجود و كيفيت ظهور ممكنات از ذات بارى تعالى ميباشد. آغاز رساله با اين عبارت است: «الحمد للّه الذى ظهر بما شاء بمشيته الازلية و استتر ممن شاء عزته الرصديه و جعل خصائص النقطة بقدرته آية دلت على حقائق احديته الغيبية و اطلع طوالع حقائقها

[1]- آيه 8، آل عمران.

[2]- مجموعه انهار جاريه احمديه شيراز، 1341 ش« اسرار نقطه» بعد از ص 84( ص 1، 6).

[3]- باهتمام ابراهيم طباطبائى بن محمد حسين يزدى، ص 153 تا 183.

فى عالم الرقم عكسوا بشئون تجلياته الذاتيه و تنزلات آياته القدسية ...»

چنانكه ملاحظه ميگردد رساله از لحاظ موضوع دقيق است و زبان آن هم به آسانى قابل استفاده نيست. آقاى احمد خوشنويس عماد اين رساله را براى مزيد فائده بفارسى ساده و روان ترجمه كرده و در جزو كتاب سه گنجينه توحيد[1]به چاپ رسانده است محتويات رساله را با نقل عباراتى از ترجمه فارسى مورد بررسى قرار ميدهيم:

«سپاس خداوندى را كه هستى بى‌پايانش با اراده و خواست ازليش از نهاد سلسله موجودات كه با خواست خود آنها را آفريده بود، بواسطه مشيت لا يزالش هويدا و پايدار است و به سبب استار و موانع عزت سرمدى خود از انظار كوتاه و قاصر ممكنات مستور و پنهانست. خصائص و امتياز نقطه را از قدرت كامله‌اش نشانه و دليل حقائق احديت غيبيه خود ساخت و تجليات آثار حقائق نقطه را در عرصه پهناور عالم ارقام نمايد و مظهر شئون تجليات ذاتيه و نشان تنزلات آيات قدسيه خود از تعينات امكانيه گردانيد ...»[2]

... «بر دانشوران آگاه پوشيده نيست كه بالاتر و ارجمندترين دانشها علم توحيد است، براى اينكه موضوع آن بر تمام علوم شرافت دارد و دانش آن از تمام دانشها برتر و بزرگ‌تر است. اگرچه در علم كلام نظرى و حكمت فلسفى نيز غالبا از موضوع خداشناسى بحث ميشود ولى نظر در علم مزبور صرفا فهميدن دليل و چيدن صغرى و كبرى براى رسيدن به نتيجه لفظى است و بعبارت اخرى در علم كلام و حكمت با دليل كمى و برهان بروجود حضرت احديت استدلال ميشود ولى در علم توحيد بحث ميشود از رسيدن سالك بحضرت ربوبيت و نزديك شدن او به پيشگاه الوهيت كه نهايت آرمان و هدف بندگان اوست و شناختن اسرار اسماء و صفات الهى و مظاهر آيات او در عوالم علوى و سفلى و كيفيت پيدايش موجودات در درجات كثرت از حضرت الوهيت از طرف مبداء و رجوع و بازگشت موجودات بسوى حضرت حق با دقائق و نكات‌

[1]- سه گنجينه توحيد، تهران، 1337 ش.

[2]- سه گنجينه توحيد، ص 1 قسمت دوم، ترجمه عبارت عربى كه در فوق نقل گرديده است.

انواع سلوك و تحمل در مقام اقسام مجاهدات و تهذيب نفس با رياضات مختلفه و پاك كردن روان از آلايش و قيود جزئيات و چگونگى اتصاف حضرت الوهيت به صفت اطلاق و كليت است و اينها هيچكدام جزء مسائل مورد بحث حكيم و متكلم نيست».[1]

و چون شناختن اسرار حروف مرتبط باصول اين علم شريفه بوده و حقائق اسرار نقطه يكى از مداراتى است كه دقائق علم توحيد دور آن سير ميكند.

خواستم به برخى از اسرار علم نقطه و خواص تجليات آن در صور اعيان حروفى و تصرفاتى كه در تعينات حروف مينمايد (كه اشاره به شئون تجليات الهى است) بهمان طريق كه برنهاد من رسيده بازگوئى كنم و آشكار سازم و در نوشتن اين اوراق با لسان ذوق و اشاره آغاز كردم نه با روش دانشمندان علوم رسمى كه در نوشتهاى خود مسائل را با ثبات دلائل بيان مينمايند».[2]

«... شناساندن كنه ذات حق با اقسام عبارات و لغات مختلف ممتنع و ناشدنى است و سرادقات جلال و انوار جمال او در كمال عزت و مناعت است زيرا اشارات كوتاه و قاصر عقول و افهام در نزد معرفت او ناتوان و متلاشى گردند و رسوم و اوهام در پرتو تجليات عظمت و بزرگى او مضمحل و نابود ميشوند و پاكى صفت او را وجه و سوى معين نباشد:فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ‌[3]يعنى هرجا رو كنيد همانجا روى خداست و تجلى الهى است.»[4]

آقاى احمد خوشنويس عماد در حاشيه توحيد عارفان مينويسد كه «اسرار النقطة» منسوب به افضل المتاخرين خواجه صاين الدين على تركه اصفهانى (م 835 ه) شايد همين «اسرار النقطة» (اثر مير سيد على همدانى) باشد ولى چنانكه از «سبك‌شناسى» پيداست، آن رساله «در معنى انا النقطة التى تحت الباء» است كه اثر تركه اصفهانى است‌[5]و غير از اسرار النقطه مورد بحث است.

3- المودة فى القربى و اهل العبا

(به عربى شرح و بفارسى و اردو ترجمه شده است)

[1]( 1 و 2 و 4)- سه گنجينه توحيد قسمت دوم توحيد عارفان بترتيب ص 2، 3، 12.

[2]( 1 و 2 و 4)- سه گنجينه توحيد قسمت دوم توحيد عارفان بترتيب ص 2، 3، 12.

[3]- آيه 110 سوره البقرة.

[4]- ص« ز» مقدمه.

[5]- سبك‌شناسى ج 3، چاپ دوم، ص 237.

نسخ خطى: كتابخانه آصفيه حيدرآباد دكن و ديگرى در كتابخانه رايل ايشياتك سوسائتى بنگاله در كلكته بشماره 292 و نسخه ديگر در مكتبة الامام امير المؤمنين العامة در نجف. دو نسخه اول هردو نوشته اواخر قرن سيزدهم هجرى (مقارن با تأليف «ينابيع المودة» شيخ قندوزى) ميباشد و اولى دو باب آخر را فاقد ميباشد. و ترجمه فارسى آن با ترجمه ينابيع كه مفاتيح المحبة نام دارد در تهران چاپ سنگى شده است. (س ن).

اين رساله در سال 1310 ه ق در بمبئى بطور سنگى چاپ شده كه اينك كمياب است. سيد ابو القاسم بن حسين رضوى قمى لاهورى اين رساله را در سال 1295 ق بزبان عربى شرح كرده و بچاپ رسانده كه در سال 1317 ق دوباره در لاهور بچاپ رسيده است (سنگى وزيرى بنام البشرى بالحسنى).

در سال 1961 م آقاى سيد شريف حسين سبزوارى رساله را بزبان اردو ترجمه كرده و در لاهور منتشر ساخته است (بنام زاد العقبى).

اين رساله عينا در «ينابيع المودة» تأليف شيخ سليمان كلان بلخى الحنفى (1220- 1294 ه) نقل گرديده است‌[1]و مؤلف در مقدمه كتاب خود هم به اين كتاب اشارت ميكند ولى معلوم نيست كه صاحب «ينابيع المودة» آنچه را در وسعه ابواب 56 و 57 بنام اين رساله نقل كرده جزوى از همين است يا چيزى ديگر از خود وى‌[2]. اسم و مضمون اين رساله از آيه قرآن مجيد اقتباس گرديده است:

قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى‌[3]اين آيه را مير سيد محمد نوربخش و شيخ سليمان قندوزى هم شرح كرده‌اند و شرح آنان هم داراى آن معانى است كه در اين رساله آمده، و همه مى‌گويند كه مقصود از مودت ذوى القربى‌

[1]- چاپ اسلامبول 1301 ه ق( ج 1)، ص 242 تا 266 و چاپ بيروت جلد دوم سال طبع ندارد، ص 66- 90- عين عبارت« ينابيع المودة» بدين قرار است: هذا الكتاب المولى الكامل و صاحب الكشف و الكرامات زبدة السادات و قدوة العارفين مولانا و مقتدانا مير سيد على بن شهاب الهمدانى قدس اللّه اسراره و وهب لنا بركاته و انواره المودة فى القربى و اهل العباء.

[2]- آيه 23 سوره الشورى.

[3]- اوريئنثل كالج ميگزين، لاهور جلد 1 شماره 4 ماه مه 1975 م مقاله شادروان دكتر محمد شفيع( م 1963).

محبت اهل بيت رسول6است. درين رساله مؤلف بشرح همين معنى پرداخته و محبت چهارده معصوم را بيان نموده و اگر اين رساله واقعا تأليف على همدانى باشد تنها رساله‌ايست كه سيد در آنجا بذكر محبت همه ائمه اثنا عشر پرداخته است. آغاز رساله با اين عبارت است:

الحمد للّه على ما انعمنى اولى النعم و الهمنى الى مودة حبيبه جامع الفضائل و الكرم الذى بعثه اللّه رسولا الى كافة الامم: محمد الامى العربى صلى اللّه عليه و سلم و اما بعد فقد قال اللّه تعالى:... قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى‌و قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم: احبوا اللّه كما ارفدكم من نعمه و احبونى لحب اللّه و احبوا اهل بيتى لحبى».

مضمون رساله بيان محبت 14 معصوم است و محبت هريك از معصومين در بابى و احيانا در ابواب مختلف ذكر گرديده است بقرار ذيل:

بخش اول: 35 حديث در بيان فضائل حضرت رسول6.

بخش دوم: 35 حديث در بيان فضائل اهل بيت رسول6بطور كلى.

بخش سوم: 19 حديث در بيان فضائل امير المؤمنين حضرت على (ع).

بخش چهارم: 12 حديث در ذكر اهميت مودت حضرت على (ع).

بخش پنجم: در شرح اين حديث كه من كنت مولاه فعلى مولاه. اين مطلب را مؤلف از 16 حديث رسول استشهاد نموده و روشن ساخته است.

بخش ششم: در توضيح اين حديث كه على برادر و وزير من است و اطاعت على به مثل اطاعت خداوندى است و اين مطلب را با ذكر اسناد و احاديث بيان كرده است.

بخش هفتم: در شرح اين معنى كه على بعد از رسول بزرگترين مردمان جهان است و ايمان على بر ايمان همه مومنان رجحان و فضل دارد.

بخش هشتم: در بيان اينكه حضرت رسول و حضرت على از نور واحد هستند و فضائل حضرت على را در تتبع فضائل رسول6نهايت نيست.

بخش نهم: در بيان اين معنى كه كليدهاى جنت و جهنم به ترتيب به حب يا به بغض على منوط مى‌باشد.

بخش دهم: در فضائل ائمه كرام و در بيان اين معنى كه 12 امام مانند 12 تن نقباى بنى اسرائيل ميباشند.

بخش يازدهم در بيان فضائل حضرت فاطمة الزهراء كه سيدة نساء العالمين هستند. در فضائل سيده عالم 19 حديث از رسول نقل گرديده است.

بخش دوازدهم: فضائل مختلف اهل بيت رسول6.

بخش سيزدهم: در فضائل حضرت خديجه و حضرت فاطمة الزهراء و بعضى از اهل بيت.

بخش چهاردهم: بحث اختتامى درباره فضائل اهل بيت رسول6.

محتويات و شواهد رساله را در ينابيع المودة (عربى) و ترجمه فارسى آن ميتوان مشاهده كرد.

4- روضة الفردوس‌

نسخه عكسى از كتابخانه موزه بريتانيا (ريو 2) كه بظاهر نسخه منحصر به فرد ميباشد.

رساله‌ايست مفصل كه مير سيد على همدانى در آن احاديث رسول درباره مكارم اخلاق را جمع‌آورى نموده است. در مقدمه كتاب ميفرمايد كه اين احاديث را از «كتاب فردوس الاخبار[1]اثر ابو المحامد شيرويه همدانى (445- 559 ه) خلاصه كرده است: «... اما بعد يقول اضعف عباد اللّه و احقرهم الفقير الى رحمة اللّه الكبير على بن شهاب الهمدانى عفا اللّه عنه بكرمه و وقفه بشكر نعمه هذا مما ورد فى كتاب الفردوس من مصنفات الشيخ العلامة، قدوة المحققين شجاع الملة و الدين ناصر السنة ابو المحامد شيرويه بن شهردار الديلمى الهمدانى ...»

درين مجموعه متجاوز از 1500 حديث رسول از كتاب فردوس الاخبار انتخاب گرديده و مؤلف در مقدمه ميفرمايد كه مقصود از تلخيص احاديث آن است كه مردم احكام خدا و رسول6را بخوانند و به كتاب و سنت تمسك‌

[1]- فردوس الاخبار بماثور الخطاب شامل ده هزار حديث در چهار مجلد است و بنام« مسند الفردوس» نيز معروف است. ر- ك بزرگان و سخن سرايان همدان ج 1، ص 173.

بيشترى بجويند و اقوال رسول6را بر علوم مزخرف دنيوى رجحان و برترى بدهند و طبق آنها به اوامر و نواهى عمل كنند. او از علماى عصر خود شكايت ميكند كه در اصلاح احوال خودشان نمى‌كوشند تا بمردم چه رسد.

آغازش بدين‌گونه است: «الحمد للّه الذى انزل جواهر الحكم بجلاء قلوب العارفين.»

كتاب به 20 باب منقسم است و در هر باب احاديث رسول را در يك موضوع و به روايت يكى از راويان معروف بيان نموده است بدين ترتيب:

1- بروايت على بن ابى طالب 131 حديث. 2- بروايت حسين بن على 40. 3- بروايت عائشه صديقه زوجه رسول 51. 4- بروايت ام سلمه زوجه رسول 378. 5- بروايت عمر بن خطاب 12. 6- بروايت عبد اللّه بن عباس 537. 7- بروايت عبد اللّه بن عمر 72. 8- بروايت انس بن مالك 195.

بروايت ابن مسعود 38. 10- بروايت ابو ذر غفارى 16. 11- بروايت جابر بن عبد اللّه انصارى 50. 12- بروايت ابو سعيد خدرى 67. 12- بروايت سلمان فارسى 19. 14- بروايت ابو حذيفه 19. 15- بروايت ابو الدرداء 30. 16- بروايت ابو امامه 26. 17- بروايت معاذ بن جبل 34. 18- بروايت ابو موسى اشعرى 13. 19- بروايت ابو هريره 143. 20- بروايت ابو بكر صديق 167.

5- منازل السالكين‌

نسخ خطى: شماره 2388 (تاشكند، ج 3) و ديگرى در كتابخانه موزه بريتانيا (ج 2).

نسخه عكسى: 24/ 1666 (كتابخانه مركزى) درين وجيزه على همدانى احوال و مقامات و مصطلحات سالكان را در ده باب و صد مقام ذكر نموده است:

باب الاول البدايات و هى اليقظة و التوبة و الانابة و المحاسبة و التفكر و التذكر و القرار و السماع و الرياضة و الاعتصام. باب الثانى المقامات و هى الحزن و الخوف و الاشفاق و الخشو و الاحسان و الزهد و الورع و التمثيل و الرجاء و الرتبة. باب الثالث: اللمحات و هى الرعاية و المراقبة و الحرقة و

الاخلاص و التهذيب و الاستقامة و التوكل و التفويض و الثقة و التسليم باب الرابع: الاخلاق و هى الصبر و الرضا و الشكر و الحياء و الصدق و الايثار و اللين و التواضع و الفتوة و الانبساط- باب الخمس الاصول و هى القصد و العزم و الالوف و اليقين و الانس و الذكر و الفقر و الغناء باب السدس الادوية و هى الاحسان و العلم و الحكمة و البصيرة و الفراسة و التعظيم و الالهام و السكينة و الحماية و الهمة ... باب السبع الاصول و هى المحنة و الشوق و الوجد و الدهش و الهيمان و الرق و الذوق ... باب الثمن الولايات و هى اللحظة و الوقه و الصفا و السرور و النفس و المزلة و الفرق و الغيب و التمكين باب التسع الحقائق و هى المكاشفة و المشاهدة و المعاينة و الحيوة و القلب و البسط و السكر و الصحو و الاتصال و الانفصال «باب العشر النهايات و هى المعرفة و الفناء و البقاء و التحقيق و التلبيس و الوجود و التجريد و التفريد و الجمع و التوحيد ...»[1]مؤلف سپس بتوضيح مختصر اين اصطلاحات پرداخته است.

اين وجيزه به پيروى از منازل السائرين خواجه عبد اللّه انصارى نوشته شده و در آخر رساله مؤلف مى‌نويسد:

«و هذا مختصر فى الكشف عن الاقسام العشرة المشتمل كل قسم منها على المنازل العشرة التى لها السائرون الى اللّه ...»

6- فى علماء الدين‌

نسخه خطى شماره 4250 (كتابخانه ملى ملك) كه بظاهر نسخه منحصر به فرد است.

اين رساله مختصر در 7 برگ و درباره فضائل علماى دين است در مقابل علماى سوء. ميگويد عالمان واقعى آنها هستند كه ظاهر و باطنشان يكى است نه آن گروه. از اطلاعات جزئى كمى آگاهى پيدا كرده و در دنياطلبى و دسيسه كارى‌ها محو و غرق مى‌باشند.

آغاز رساله بحمد خدا و صلوات بر رسول و منقبت اهل بيت رسول و

[1]- در قسمت دوم اصطلاحات صوفيه( عربى) تأليف عبد الرزاق كاشانى م 736 ه هم تقريبا همين عناوين و مضامين بيان گرديده است. نسخه خطى بشماره 1880 برگ 200، 231 كتابخانه مركزى دانشگاه تهران.