کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

درين رساله در فضليت فقر و مذمت غناء اين حديث رسول را بروايت ابن عباس از صحيح ابو داوود نقل ميكند كه: لعن اللّه من اكرم غنيا لغناه و اهان فقيرا لفقره- لا يفعل هذا الا منافق. فمن اكرم غنيا لغناه و اهان فقيرا لفقره يسمى فى السموات عدو اللّه و عدو الانبياء».

به عنوان نمونه‌اى از نثر على همدانى به عربى، عباراتى ازين رساله را در زير ميآوريم:

«فقد سألتنى ايها الاخ العزيز جعلك اللّه ممن فاز بمحبته ان اكتب لك ما ينبهك من سنة الغفلة و يحذرك الوقوع فى تيه الحيرة و ينبئك احوال العارفين اوليائه و يرغبك الاقتداء بالمستخلفين من احبائه الذين اسرارهم الى اللّه و ورود هم من اللّه و علمهم باللّه و ذابت قلوبهم من حب اللّه فذكرهم اللّه فى معرض التمدح قال اللّه تعالى:رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ‌[1]..

و امر نبيه بالصبر معهم تكريما و تشريفا لهم. فقال تعالى:وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ...»[2]

13- الناسخ و المنسوخ فى القرآن المجيد

نسخ خطى: 2830، 3916 (كتابخانه مركزى) 1297 ط (مجلس)، 12/ 2015 (فهرست گيرت) رساله بعنوان نسخ القرآن و المنشورات هم شهرت دارد.

درين رساله مير سيد على همدانى طبق آيه: ما ننسخ من آيةأَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها»[3]مسأله نسخ آيات قرآن مجيد را مطرح ساخته و چند آيت ناسخ و منسوخ را بيان نموده است. وجود بيشتر آيات مربوط به جهاد و قتال و اوامر و نواهى درين مجموعه علاقه على همدانى را نسبت به امور مزبور نشان ميدهد- كه ما براى رعايت اختصار فقط قسمتى از هر آيه را ذيلا نقل مى‌كنيم (علامت «من» را براى «آيه منسوخ» و «نا» را براى ناسخ بكار برده‌ايم).

1- آيه كتب عليكم القصاص‌[4](من)النَّفْسَ بِالنَّفْسِ‌[5](نا) 2- آيه‌وَ يَسْتَفْتُونَكَ‌

[1]- آيه 37، النور.

[2]- آيه 28، الكهف.

[3]- 106، البقرة.

[4]- 178، البقرة.

[5]- 45، المائدة.

عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ‌[1](من)فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ‌[2](نا) 3- آيه‌وَ لا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَ‌[3](من)وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ ...[4](نا) 4- آيه‌لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ‌[5](من)جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ‌[6](نا) 5- آيه‌وَ اللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ‌[7](من) آيه‌فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما.[8](نا) 6- آيه ولا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُكارى‌[9](من)إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ‌(نا).[10]7- آيه‌وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ[11](من)إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ(نا).[12]8- آيه‌انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ جاهِدُوا[13](من)لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى‌ ...(نا)[14]9- آيه‌وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها[15](من)ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً[16](نا) 10- آيه‌الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً[17](من)وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى‌ مِنْكُمْ.[18](نا) 11- آيه‌وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ‌[19](من) آيه‌يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً[20](نا) 12- آيه‌وَ الَّذِينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا[21](من) آيه‌وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى‌ بِبَعْضٍ.[22](نا) 13- آيه‌هاى 2 الى 4 از سوره مزمل (من) آيه آخر اين سوره (نا)- على همدانى تواتر تنزيل احكام را ناسخ و منسوخ شمرده است، ولى در اين مسأله اختلافى، فقط بعضى از علما و مفسرين هم عقيده وى بوده و هستند.

14- تفسير حروف المعجم‌

نسخه خطى: 3871، كتابخانه مجلس برگ 9 الى 10 اين وجيزه كوچك كه دو

[1]- 217، البقرة.

[2]- 5، التوبة.

[3]- 221، البقرة.

[4]- 8، المائدة.

[5]- 256، البقرة.

[6]- 73، التوبة و 9، التحريم.

[7]- 15، النساء.

[8]- 2، النور.

[9]- 43، النساء.

[10]- 90، المائدة.

[11]- 34، التوبة.

[12]- 60، التوبة.

[13]- 41، التوبة.

[14]- 91، التوبة.

[15]- 110، الاسراء.

[16]- 55، الاعراف.

[17]- 3، النور.

[18]- ايضا، آيه 32.

[19]- 240، البقرة.

[20]- البقرة، آيه 234.

[21]- 74، الانفال.

[22]- 75، الانفال.

برگ دارد در تفسير حروف معجم است. رساله در مجموعه‌اى به شماره مذكور و در وسط رسائل مير سيد على همدانى و مير سيد محمد نوربخش قرار دارد. اين وجيزه در بيان معانى حروف عربى است از الف تا ى و آغاز آن:

«الالف الواحد من كل شئ و اسم الرجل من العرب» پايان آن نيز:

«الياء ما بقى فى ضرع الشاة من اللبن و اللّه اعلم» براى نمونه معنى حروف ب و ت را هم ملاحظه نمائيد:

«الباء: الرجل كثير الجماع. التاء: التراب الذى تشير الناقة بيديها و رجليها: (برك 10) بگمان من بيان اينگونه معانى از على همدانى بعيد ميباشد، و انتساب اين كتاب به وى اشتباهى بيش نباشد.

15- فى خواص اهل الباطن‌

نسخه خطى: موزه بريتانيا (عكس در كتابخانه مركزى) شماره 2387 در تاشكند (ر ك فهرست ج 3 بنام طبقات باطنيه).

رساله دو برگ دارد و سيد آن را براى پند و اندرز بيكى از مريدان خود نوشته و خواص اهل باطن و اولياء اللّه را براى او عرضه نموده و باو توصيه نموده است كه اين خواص را شعار و دثار خود سازد.

ميفرمايد كه اوصاف اهل الباطن زياد است اما آنكس كه از اهل باطن است بايد لا اقل اين سه وصف را داشته باشد:

«ان لا يفرح بموجود و لا يحزن بمفقود، ان ليس عنده من ذاته، و ان يؤصل باللّه و ترك محبة الدنيا»

16- رساله التوبة (عربى)

نسخه خطى: 3871 مجلس (بنام «رسالة فى التصوف) نسخه‌اى در كتابخانه موزه بريتانيا (ج 2).

درين رساله مختصر مؤلف درباره توبه و انابت الى اللّه و اذكار خفى و جلى مطالبى بيان نموده كه خلاصه كتاب ديگر او (مرآت التائبين)

است. اين رساله ظاهرا قبل از «مرآت التائبين» تأليف گرديده و سپس به التماس سلطان بهرام شاه حاكم بلخ و بدخشان، آن رساله بزرگ فارسى تدوين گرديده است.

آغاز رساله بدين قرار است: «الحمد للّه و سلام على عباده الذين اصطفى اما بعد فاعلم ايها الطالب جعلك اللّه ممن صقل دائرة قلبه عن كدورات الهوا و ازاح عنه الشوائب المانعة من الطريق الى الذروة العليا ...»

در وصف توبه ميفرمايد: فالتوبة هى الرجوع من المخالفة الى الموافقة و شرائطه ثلث اشياء: الندم و الاعتذار و الاقلاع. الاول وظيفة الجنان. و الثانى ورد اللسان و الثالث كف الجوارح عن العصيان ...»

خلاصه رساله اين است كه براى درك معرفت خداوندى تزكيه و تنزيه نفس و مجاهدات و عبادات و رياضت لازم است- سالك در اول كار بايد كه قلب خود را از گناه‌هاى صغيره و كبيره پاك نگاهدارد و براى اين كار توبة النصوح و توبه صادقانه به درگاه خداوند متعال بسيار ضرورى است- در ميان اذكار، «لا اله الا اللّه» و «سبحان اللّه» و «الحمد اللّه» را بر ديگر اوراد فضل مى‌نهد و.

ميفرمايد كه ذكر خفى چون عملى مؤثر در احوال است و بدون شائبه ريا، پس برتر از ذكر جلى است.

17- اربعين اميريه (چهل حديث جواهر عقود ايمان)

نسخه خطى: 4250، 4274 (ملى ملك) نسخه‌اى در كتابخانه عمومى پنجاب در لاهور، نسخه‌اى در موزه بريتانيا، شماره 2381 (تاشكند فهرست ج 3) شماره 1761 (تاجيكستان).

عكسى: 1666 (كتابخانه مركزى).

مير سيد على همدانى، مانند بسيارى از نويسندگان ديگر درين رساله 40

حديث‌[1]رسول6را به سند شيخ فتوت خود نجم الدين محمد بن محمد الاذكانى بيان نموده و سند آن را تا راويان معروف مانند انس بن مالك و ابو بكر صديق، ابو ذر غفارى و ام سلمه زوجه رسول6و بحضرت رسول6رسانده است.

احاديث، مربوط به اوامر و نواهى دين اسلام‌اند. مثلا:

1- آمر بالمعروف و ناهى عن المنكر بمنزله خليفه رسول و متمسك به كتاب خدا است. 2- دنيا از هاروت و ماروت جادوگرتر است. 3- دنيا ايمان را همانطور نابود ميكند كه آتش هيزم را. 4- كسانى كه دير غضبناك ميشوند و زود از خشم برميگردند بهترين امت رسول6هستند. 5- بخيل وارد جنت نميشود. 6- بهشت بر حكمران ظالم حرام است. 7- لعنت خدا بر فقيرى كه توانگرى را براى مال دوست دارد و لعنت خدا بر توانگرى كه بعلت فقر درويشى را دوست ندارد كه چنين كار از منافق سزد. 8- براى مؤمن چيزى خوبتر از حسن اخلاق موجود نيست. 9- هركه جدال و دروغ ترك نكرد، وارد جنت نميشود. 10- حاجات خود را از رحماى امت طلبيد نه از كمينگان.

11- نشان منافق سه چيز است: دروغگوئى و خيانت در امانت و خلاف عهد.

12- زمانى فراخواهد رسيد كه مردارى را بر عالم با عمل ترجيح خواهند داد (ترجمه از متن عربى به فارسى).

[1]- معمولا باستناد حديثى منسوب بحضرت رسول، بسيارى از علماء رساله‌اى مشتمل بر چهل حديث نوشته‌اند آقاى پرفسور دكتر عبد القادر قره خان استاد ادبيات تركى در دانشگاه استانبول در مقاله خود به نام« چهل حديث نويسى در ادبيات فارسى و تاثير آن در ادبيات ترك از طريق ترجمه اين آثار» چندين چهل حديث را با اسم و عنوان ذكر كرده است: 46 به فارسى، بيش از 80 به تركى بيش از 260 به عربى و زياده از 30 به اردو. او درباره چهل حديث نويسى در اندونزى هم صحبتى كرده است. ميگويند اولين مجموعه چهل حديث را عبد اللّه بن مبارك( م 85: ه) جمع كرده بود شاه عبد العزيز محدث دهلوى در رساله عجاله نافعه مى‌نويسد:

« اقسام تصنيف احاديث كه آن را اربعين نامند يعنى چهل حديث در يك باب يا ابواب متفرقه بيك سند يا اسناد متعدده جمع نمايند» حاج خليفه( م 1067 ه) در ج 1 كشف الظنون درباره مفاد اين‌گونه احاديث و اسامى مؤلفان آنها صحبتى دارد. ر- ك مجله دانشكده ادبيات تهران مهرماه 1346 ش، 97، 108 و مجله الرحيم( اردو) شماره مه ماه 1967 چاپ حيدرآباد( پاكستان).

18- اربعين فى فضائل امير المؤمنين على (ع) (و اهل بيت رسول- ص-)

خطى در: كتابخانه ملى پاريس فهرست، بلوشه (ص 155، ج 1) موزه بريطانيا (ج 2 بنام سادات نامه) شماره 996، تاشكند (ج 4 بنام مناقب السادات).

محتويات اين رساله چهل حديث پيغمبر اكرم است كه متضمن فضائل حضرت على و اهل بيت رسول ميباشد. سلسله سند اين احاديث را مؤلف از امام على بن موسى الرضا شروع كرده و تا حضرت رسول رسانده است.

«روى هذه الا حاديث قدوة الاولياء على بن موسى الرضا7عن ابيه موسى الكاظم7عن ابيه جعفر الصادق7عن ابيه محمد بن على الباقر (ع) عن ابيه زين العابدين (ع) عن ابيه امير المؤمنين الحسين (ع) عن ابيه امير المؤمنين على (ع) عن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم ...»

ترجمه فارسى بعضى از احاديث را در زير مى‌بينيد:

1- اولاد من مانند كشتى نوح است كه هركه بدان تمسك جست رستگارى يافت و كسى كه از آن تخلف كرد در آتش دوزخ غرق شد. 2- كسى كه اولاد مرا تكريم كرد خداوند روز حشر او را ميان ايشان مبعوث و محشور ميفرمايد.

3- كسى كه باولاد من با ملاطفت و نرمى صحبت كرد خداوند روز قيامت او را در ميان آنان محشور ميكند و چهره او مانند بدر كامل ميدرخشد. 4- اولادم را بزرگ داريد اولاد من بى‌شك با من خواهند بود. 5- اولاد من روز قيامت در جوار من ميباشند. 6- اولاد من درين امت امانت دين است و روز قيامت خواهش‌گر جميع مسلمانان. 7- كسى كه با اولاد من طعام خورد خداوند بر بدن او آتش را حرام ميكند. 8- نيكان اولاد من را تكريم كنيد و بدان آنان براى من هستند.

9- كسيكه اولادم را تحقير كرد گوئى مرا تحقير كرد.

19- خطبة الاميرية

نسخه خطى: تاشكند (ر ك ج 3، شماره 2384) موزه بريتانيا (ر ك ج 2).

اين رساله مختصر داراى دو برگ و متضمن دو خطبه مير سيد على همدانى‌

است. آغاز خطبه اول چنين است: «الحمد للّه‌الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَان يكون‌شُكُوراًو تستر موائد نعيم الاذكار على احاحين الليل و النهار جزاء و ذكرا لاجل لشكر فابى الظالمون الا كفورا[1]و اخذ بجامع قلوب المحبين عن ظلمات الغفلة و الاحتجاب الى فضاء مشاهداة الاسرار الاوراد بالاذكار فقد فاز فوزا عظيما[2]و نالوا ملكا كبيرا و اعمى ابصار الغافلين كى لا يهتدوا الى سرادقات عزه بنور الطاعات‌وَ ما- يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً[3]و الصلوة على من ارسله بالحق بشيرا و نذيرا فقام داعيا الى اللّه باذنه و سراجا منيرا[4]و على اله الطيبين و الطاهرين و ائمه المهتدين و سلم تسليما كثيرا كثيرا اما بعد ...»

و در آغاز خطبه ثانى آيات متعدد قرآن مجيد را در اهميت ذكر خداوندى نقل ميكند مانند:وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَ أَصِيلًا[5]و 2-وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ‌[6]موضوع هردو خطبه تقريبا يكى است- در خطبه اول سامعين و خوانندگان را از نتائج غفلت قلب و گمراهى ميترساند و براى ادامه عبادت و ذكر دعوت به جلاء و بيدارى قلب مى‌نمايد.

در خطبه دوم نيز همين مطلب را ابراز ميدارد منتهى از وساوس نفس و شيطان مردم را برحذر ميدارد و معنى اخلاص و تقوى را توضيح ميدهد.

20- خواطرية

نسخه‌هاى خطى: تاشكند شماره 2385 (ر ك ج 2) نسخه كتابخانه موزه بريتانيا (عكس اين نسخه در كتابخانه مركزى).

آغاز اين رساله چنين است: و اللّه يقول الحق و هو يهدى السبيل.

[1]- آيه 99، الاسراء.

[2]- آيه 1، سوره الاحزاب.

[3]- 41، الاسراء.

[4]- 45، الاحزاب.

[5]- آيه 25، الدهر.

[6]- 28 الكهف.

قال اللّه تعالى:أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ‌[1]- و قال اللّه تعالى:يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَ قَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ‌[2]- و قال اللّه تعالى‌لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ‌[3]- و قال اللّه تعالى:اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ‌[4]- و قال اللّه تعالى:إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى‌ أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ‌[5]- و قال اللّه تعالى:الْخَنَّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ‌-[6]و قال رسول اللّه صلعم: ان الشيطان ليجرى آدم مجرى الدم و قال7: لولا ان الشيطين يجرون على قلوب بنى آدم لنظروا الى ملكوت السماء ...»

از آيات قرآنى و احاديث ماثوره‌اى كه در فوق نقل گرديد. مفاد اين رساله آشكار مى‌شود. درين رساله سيد راجع به شرور نفسانى و شيطانى صحبت كرده و سالكان راه حق را از اين شرور برحذر داشته است. لب مباحث اين رساله انواع خواطر و اعمال برضد شرور غولهاى شيطانى است.

موضوع نفس و شيطان يكى از موضوعاتى است كه على همدانى بآنها علاقه مخصوصى نشان داده است. در كتاب خلاصة المناقب و مستورات پاره‌اى از اقوال سيد را در اينمورد نقل كرده‌اند.

درين رساله على همدانى شيطان‌ها را (بفحواى سوره الناس كه بعضى از آيات آن درين رساله منقول است) به دو گروه مشخص تقسيم كرده است:

شيطان انسى و شيطان جنى. خلاصه مطالب رساله در زير ميآوريم.

شياطين بردو قسم معنوى و حسى تقسيم مى‌شوند. قسم حسى آنان يا انسى است يا جنى. قسم معنوى شياطين هم يا انسى است يا جنى و در كار گمراهى‌

[1]- 61 يسين 26.

[2]- آيه 27، سوره الاعراف.

[3]- ايضا الاعراف آيه 19.

[4]- آيه 20، سوره المجادلة.

[5]- آيه 121، سوره الانعام.

[6]- آيات 4 تا 6 سوره الناس.