کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

دانشگاه بنام شيخ ابو محمد على بلخى، ص 157 فهرست. اسرار وحى اخيرا در تهران چاپ گرديده است.

اين رساله مفصل درباره احاديث معراج رسول6است و روايات آن با استناد به حضرت امام جعفر صادق (ع) بيان گرديده و مشتمل بر گفتگوى حضرت رسول6با خداوند متعال در حين معراج مى‌باشد. رساله داراى 100 برگ است. چنانكه مى‌بينيم انتساب اين رساله به مير سيد على. همدانى اشتباه است- كاتب مجموعه خطى شماره 4250 (بنام على اصغر ابراهيم) اين رساله را جزو رسائل على همدانى شمرده است. همينطور كاتب نسخه خطى شماره 2108 (تاشكند، ج 3) مينويسد كه شخصى به نام «ابو الليث نصر بن محمد بن احمد بن ابراهيم سمرقندى» فكر ميكند اين رساله از آثار مير سيد على همدانى است. نويسندگان بعدى، به اين نسخ استناد كرده و رساله را از آن على همدانى پنداشته‌اند مثلا مرحوم استاد سعيد نفيسى مينويسد كه «مير سيد على همدانى در اسرار وحى اين رباعى را كه ذيلا ميآوريم به فضيل عياض نسبت داده و حال آنكه نسبت آن به ابو سعيد ابو الخير قرين صواب است:

با فاقه و فقر هم‌نشينم كردى‌

بى‌خويش و تبار و بى‌قرينم كردى‌

اين مرتبه مقربان در تست‌

آخر بچه خدمت اين چنينم كردى‌[1]

خوشبختانه نسخه خطى نفيس متعلق به كتابخانه سلطنتى صفويه اينك بشماره 2398 در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران موجود و ثابت مى‌كند كه اين رساله اثر شيخ نسفى مى‌باشد، و به نام همو انتشار يافته است.

2- «رساله سلسله نامه»

نسخه خطى: شماره 2376 تاشكند (ج 3) نسخه عكسى: 1666 در كتابخانه مركزى.

انتساب اين رساله به مير سيد على همدانى چنانچه مى‌بينيم بنابر اشتباهى فاحش است چون نويسنده آن يكى از مريدان امير سيد محمد طالقانى است بنام‌

[1]- تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى، ج 1، ص 1.

سيد على. و امير سيد محمد طالقانى يكى از همدرسان امير سيد محمد نوربخش است.

مولف چون سيد است و على نام دارد، بهمين علت اين رساله را به مير سيد على همدانى منسوب كرده‌اند و لو مؤلف در ذكر سلسله خود آورده است:

بود مير سيد على پير او[1]

كه تن دل و جان از اكسير او

ز من دان كه آن سيد همدان‌

ز اقطاب فرد است اندر جهان‌

اين رساله را اثر مير سيد نوربخش هم دانسته‌اند.

2- رساله «انوار» يا «نوريه»

نسخ خطى: شماره 3258 و 3654 (كتابخانه مركزى).

اين رساله داراى 25 برگ است و بحث‌هاى جالب و خواندنى دارد مؤلف در مقدمه آن مينويسد كه «رساله انوار و تفاصيل آن را در جواب شيخ شهاب الدين سهروردى» تاليف نموده و سپس تصريح ميكند كه «رساله نور سهروردى را جواب گفته و آن مباحث را پيش برده است. رساله در سه باب است: باب اول مراتب انوار (نور مطلق و نور عرفان) باب دوم در نور و نور علم (و نيز در شرح اول ما خلق اللّه العلم) باب سوم مراتب انوار حيات.

اين رساله از آثار مير سيد على همدانى نيست بلكه جزو رسائل مير سيد محمد نوربخش ميباشد- اين امر از سبك رساله و از نسخه خطى شماره 3654 (كتابخانه مركزى) بثبوت ميرسد.

اين رساله اخيرا در جزو تعدادى رسائل عرفانى بعنوان سبع المثانى‌[2]در شيراز چاپ و منتشر شده و جزو آثار مير سيد محمد نوربخش ذكر گرديده است.

4- رساله كشف الحقايق‌

(از شيخ محمد بن عبد اللّه)

نسخه عكسى: 1666 (كتابخانه مركزى) خطى: موزه بريتانيا (ج 2:

ص 836) شماره 2382 (ج 3 تاشكند) شماره 1844 (تاجيكستان).

[1]- يعنى پير خواجه اسحق ختلانى.

[2]- چاپ شيراز( ص 152 به بعد) سال 1342 ش.

درين رساله مؤلف آن درباره معرفت خداوندى و سير و سلوك عارفان صحبت كرده و ضمنا سلسله خود را در گروه «كبرويه» بيان داشته است.

مؤلف اين رساله شيخ محمد الخوصى يا طبق نسخه شماره 1666 محمد بن عبد اللّه الحموى است.

او خود را از مريدان خواجه اسحاق ختلانى و همدرسان امير سيد محمد نوربخش مى‌شمارد و مى‌نويسد: «نسبت سلسله اين ضعيف نحيف الفقير الى اللّه الهدى محمد بن عبد اللّه الخوصى بحضرت خواجه اسحق ختلانى و از آن بحضرت مير سيد على همدانى و از آن حضرت به شيخ محمود مزدقانى و از آن بحضرت علاء الدوله سمنانى ...»

5- مكارم اخلاق‌

(كه اصلا اثر مير سيد محمد نوربخش است)

نسخ خطى: 224 (كتابخانه مركزى) موزه بريتانيا (ج 2، ص 836) تاشكند 2026 (ج 3) تاجيكستان (شماره 2048) و در نسخه شماره 3654 كتابخانه مركزى بنام سيد محمد نوربخش.

نسخه عكسى: 1666 (كتابخانه مركزى).

رساله 3 برگ دارد و موضوع آن اخلاق سالكان است. مؤلف سالكان راه خدا را توصيه ميكند كه از امراض هفت‌گانه روحانى، بخل و خشم و آز و حقد و شهوت و ناز و كبر و حسد برحذر باشند.

در آغاز رساله مؤلف ميفرمايد: «خصوصا سلام بر صاحب وقت كه مسمى به اسحاق است». بنابراين چنانكه در نسخه شماره 3654 نيز صراحت دارد اين رساله نوشته مير سيد محمد نوربخش است كه با اين عبارت به پير طريقت خود، خواجه اسحق على شاهى ختلانى احترام مى‌گزارد و انتساب آن به على همدانى اشتباه صريح است.[1]

[1]- نزهة الخواطر.

6- غاية المكان فى دراية الزمان‌

(اثر تاج الدين محمود اشنهى است)

ميكروفيلم شماره 3260 كتابخانه مركزى از روى مجموعه شماره 787 كتابخانه رضا رامپور (هند).

در آخر رساله آمده است: «تمت الرسالة المسماة ... من مصنفات ...

عين القضاة سيد على همدانى عطر اللّه مضجعه ...»

رساله از تاج الدين محمود اشنهى ميباشد و در پاكستان چاپ هم شده و ترجمه انگليسى آن هم بوسيله آقاى عبد الحميد كمالى در كراچى (پاكستان) چاپ گرديده، و انتساب آن به مير سيد على همدانى اشتباه محض ميباشد.

كتب و رسائل على همدانى كه نگارنده بآنها دسترسى پيدا نكرده‌ام ولى اسم يا مشخصات آنها را در فهرست‌هاى كتابخانه‌هاى مختلف مى‌توان يافت:

1- فراست نامه (ر ك فهرست بر اكلمان مجلد اول، ص 106، فهرست بلوشه پاريس، جلد 4، ص 101).

آغاز رساله: «بدان ... اسعدك اللّه تعالى فى الدارين كه اين رساله ايست مفيد».

2- رساله در بيان روح و نفس (ر ك فهرست فرهنگستان تاشكند، ج 2، شماره 2361 و نيز فهرست نسخ دفتر هند در لندن، مجلد 1، ص 432 و در آن‌جا مذكور است كه رساله «نفسيه» از على همدانى باهتمام قاضى حميد الدين ناگورى در سال 1332 هجرى قمرى در دهلى چاپ شده است ولى بنده نتوانستم آن را بدست بيآورم. در فهرست نسخ خطى تاجيكستان زير شماره 2339 هم رساله «نفسيه» مذكور است و از قرائن معلوم ميشود كه همان «روح و نفس» ميباشد.

3- رساله صفريه: آقاى محمد ايوب قادرى به نقل از مكتوبات پير جماعت على شاه پورى (چاپ انجمن خدام الصوفيه كراچى 1958 ميلادى) اثبات كرده كه نسخه خطى اين رساله در دست صاحب مكتوبات بوده است (ترجمه اردو تذكره علماى هند، ص 252 كراچى 1961 م).

4- معرفة النفس: مذكور در نزهة الخواطر ... جلد دوم، ص 90 آغاز رساله: «شكر و ثنا آن خداى را.»

5- رساله شريفه در بحث وجود: فهرست نسخ خطى كتابخانه ملى پاريس جلد 4 تأليف بلوشه، ص 198.

آغاز رساله: «بدان وفقك اللّه تعالى .. كه اصحاب بحث و نظر از» 6- رساله آداب المشائخ: فهرست نسخ خطى دانشگاه بمبئى تأليف سرفراز خان، ص 35 و نزهة الخواطر، جلد 6، ص 90 و فهرست نسخ خطى فرهنگستان تاجيكستان، جلد 1، شماره 1720 و فهرست تاشكند مجلد 3 شماره 2389- در نزهة الخواطر بنام «فى آداب المشيخة» ذكر شده و داراى پند و اندرزها است درين مورد كه مشائخ چطور با مريدان خود رفتار كنند.

7- فرهنگ مير سيد على (در الفاظ قرآن مجيد): فهرست نسخ خطى بادليان جلد 1، ص 985 و ستورى هم در جلد اول (ص 36) فهرست خود بآن اشاره كرده است. از فهرست معلوم ميگردد كه اين كتاب بر 28 باب مشتمل و داراى 6 فصل بوده ولى درين نسخه فقط سه فصل آن موجود است بدين قرار.

1- در باب ادات. 2- در بيان اسما و ضماير. 3- در بيان اسماى اشاره و موصولات. اينجانب فعلا ميكروفيلم آن را در اختيار ندارم.

8- فى آيات الاحكام من القرآن الحكيم (عربى) مذكور در نزهة الخواطر جلد 2 ص 79، آغاز: «سلام اللّه على فلان و رحمة اللّه و بركاته ...»

9- الرسالة الشريفة: فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه ليدن چاپ 1962 ص 49. ممكن است كه اين همان رساله شريفه در بحث وجود باشد.

10- انوار الاذكار: فهرست كتابخانه تاشكند جلد 2 شماره 2365.

به ظاهر همان رساله «ذكريه» (عربى) است يا «رسالة الاوراد» و شايد هم رساله جداگانه‌اى باشد.

11- مقالات اميريه شماره 2369 ر ك: فهرست تاشكند، ج 2.

12- رساله غيبيه: مذكور در نزهة الخواطر ... ج 2، ص 89 (ظاهرا رساله واردات است).

13- فوائد العرفانيه: در «بزرگان و سخن‌سرايان همدان» ج 1، ص 88 مذكور است و از اشاره‌اى كه نزهة الخواطر ... ج 2، ص 88 مى‌كند برميآيد كه همان رساله سير الطالبين است.

14- دستور العمل: شماره 1325 فهرست نسخ خطى تاجيكستان، جلد 1.

15- معرفة الزاهد ايضا، شماره 2190. اين رساله هم در مكتوبات پير جماعت على شاه على پورى مذكور است. تذكره علماى هند (ترجمه اردو) صفحه 352.

16- فى ذوى القلوب: ايضا، شماره 3874 فهرست تاجيكستان، جلد 1.

17- كيفيت خواب: ايضا، شماره 1967.

18- اربعون لئالى: شماره 2380 فهرست فرهنگستان تاشكند، جلد 3 و ظاهرا چهل حديث پيغامبر6است.

19- مجمع الاحاديث: ايضا، در فهرست فرهنگستان تاشكند ج 3.

20- روح القدس: ايضا.

21- اخلاق محترم يا محترم: مذكور در «بزرگان و سخن‌سرايان» ج 1، ص 89. و در نزهة الخواطر، ج 2، ص 88 بعنوان رساله اخلاقيه ذكر شده است.

22- اسرار القلبية: ايضا، ص 88 «بزرگان ...» نيز در ريحانة الادب، ج 2، ص 498.

23- الذاتية: رساله‌اى در تحقيق ذات و در كتاب بزرگان و سخن سرايان همدان، جلد 1، ص 88 مذكور افتاده است.

24- سبع المثانى مذكور در بزرگان و سخن‌سرايان همدان، ج 1.

25- فتوحيه: موزه بريتانيا (فهرست ريو) ج 2، ص 836. شايد فتوتيه است؟

26- رساله تأويل: فهرست تاشكند، ج 2، شماره 2378.

27- طبقات باطنيه، ايضا، شماره 2387.

28- اربعون الاحاديث فى فضل الفقراء و الصادقين: ايضا جلد 3، تاشكند.

29- نزهة الارواح مذكور در سه گنجينه توحيد (قسمت دوم) ص ج بدون ذكر ماخذى.

30- انباى زمان و مكان: فهرست نسخ خطى برلين تأليف يرچ ص 279. آغاز: «حمد بى‌حد احدى را سزاست كه رياض موجودات را ...»

31- رسالة المكانية و الزمانية: مذكور در فهرست نسخ خطى كتب شرقى در كتابخانه گوته (برلين) ج 1، ص 222، آغاز رساله: «پرواز نكند شكار او جز ...

32- ادعيه فارسى: فهرست نسخ كتابخانه آصفيه حيدرآباد دكن تأليف سيد تصدق حسين كاظمى، ص 58، ج 1.

33- مقامات السالكين: مذكور در نزهة الخواطر، ج 2، ص 88.

34- شرح قصيده خمريه تأئيه اين فارض مصرى: مذكور در سه گنجينه توحيد بخش دوم، ص ج به نقل از رياض العلماء و حياض الفضلا از افندى م 1130 ه ولى بظاهر شرح قصيده خمريه ميميه را با تائيه مخلوط كرده است.

35- كتاب اخبار المهدى مذكور در «اصول تصوف» از دكتر احسان اللّه استخرى ص 291.

[ج‌] بعضى از رسائل كه بدون اسم در فهرست‌ها بنام على همدانى مذكور است:

در فهرست نسخ خطى كه در ليدن بسال 1962 م بچاپ رسيده، هفت رساله بدون عنوان و اسم به امير سيد على همدانى منسوب است- براى شناختن آن رسائل عبارتى از آغاز هريك را در فهرست مذكور نقل كرده‌اند كه بصورت زير ميباشد:

1- الحمد للّه. 2- الحمد للّه الذى بحمده يفتح ... 3- الحمد للّه العزيز طلاع البليغ. 4- الحمد للّه حق حمده و الصلوة على خير خلقه محمد و آله اما بعد يقول العبد الحقير الفقر- الى اللّه الغنى الكبير على بن شهاب الهمدانى».

5- «فقال النبى العربى الامى: انا من اللّه و المومنين منى ...» 6- «الحمد للّه رب العالمين و الصلوة على عباده المصطفين الذين ... 7- «الحمد للّه حق‌

حمده اما بعد قال اللّه تعالى فى القرآن المجيد ...»- ما جمعا بذكر 115 كتاب و رساله سيد على همدانى پرداخته و در آنجمله در رد انتساب 6 رساله بوى مبادرت ورزيده‌ايم ولى از كيفيت 41 رساله و كتاب وى هنوز اطلاعات كافى نداريم.

[د] شعرگويى مير سيد على همدانى و آثار شعرى او

مقدمه:

مير سيد على همدانى شاعر هم بوده و در اشعار خود على و گاهى علايى تخلص مى‌كرده است. از انواع شعر او تعدادى غزل و چند قطعه و رباعى عرفانى بما رسيده است. تعداد ابياتى كه جمعا باو منسوب است در حدود 500 ميباشد.

چنانكه خواهيم ديد كميت و كيفيت اشعار او نشان مى‌دهد كه بايد على همدانى را در زمره شعراى متوسط عرفانى بشماريم.

در آثار نثر او (فارسى و عربى) اشعار فراوان موجود است. و اگرچه او آثار خود را با اشعار شعراى نامدار متعدد (و مخصوصا از شعراى عرفانى) زينت مى‌بخشيده ولى بنظر ميرسد كه بعضى از اشعارى كه آورده است سروده خود او ميباشد.

اشعار جداگانه‌

مجموعه جداگانه شعر على همدانى مشتمل است بر چهل و يك غزل و نه قطعه و رباعى. مجموعه غزليات او بنام «چهل اسرار» يا «گلشن اسرار»[1]معروف است.

هفت غزل او را جعفر بدخشى در «خلاصة المناقب» هم نقل كرده و خود على همدانى نيز در بعضى از كتب و رسائل به اشعار خود استشهاد كرده است.

نسخ خطى و عكسى و چاپى از مجموعه اشعار على همدانى در زير معرفى ميگردد:

(الف) نسخه عكسى (از نسخه متعلق به كتابخانه موزه بريتانيا با 39 غزل) در كتابخانه مركزى.

(ب) نسخه چاپى «چهل اسرار» (چاپ دوم: 1333 ه باهتمام نياز على خان‌

[1]- فهرست مشروح بعضى كتب نفيسه قلميه ... حيدرآباد دكن، ج 1 ص، 464.