کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

6- غاية المكان فى دراية الزمان‌

(اثر تاج الدين محمود اشنهى است)

ميكروفيلم شماره 3260 كتابخانه مركزى از روى مجموعه شماره 787 كتابخانه رضا رامپور (هند).

در آخر رساله آمده است: «تمت الرسالة المسماة ... من مصنفات ...

عين القضاة سيد على همدانى عطر اللّه مضجعه ...»

رساله از تاج الدين محمود اشنهى ميباشد و در پاكستان چاپ هم شده و ترجمه انگليسى آن هم بوسيله آقاى عبد الحميد كمالى در كراچى (پاكستان) چاپ گرديده، و انتساب آن به مير سيد على همدانى اشتباه محض ميباشد.

كتب و رسائل على همدانى كه نگارنده بآنها دسترسى پيدا نكرده‌ام ولى اسم يا مشخصات آنها را در فهرست‌هاى كتابخانه‌هاى مختلف مى‌توان يافت:

1- فراست نامه (ر ك فهرست بر اكلمان مجلد اول، ص 106، فهرست بلوشه پاريس، جلد 4، ص 101).

آغاز رساله: «بدان ... اسعدك اللّه تعالى فى الدارين كه اين رساله ايست مفيد».

2- رساله در بيان روح و نفس (ر ك فهرست فرهنگستان تاشكند، ج 2، شماره 2361 و نيز فهرست نسخ دفتر هند در لندن، مجلد 1، ص 432 و در آن‌جا مذكور است كه رساله «نفسيه» از على همدانى باهتمام قاضى حميد الدين ناگورى در سال 1332 هجرى قمرى در دهلى چاپ شده است ولى بنده نتوانستم آن را بدست بيآورم. در فهرست نسخ خطى تاجيكستان زير شماره 2339 هم رساله «نفسيه» مذكور است و از قرائن معلوم ميشود كه همان «روح و نفس» ميباشد.

3- رساله صفريه: آقاى محمد ايوب قادرى به نقل از مكتوبات پير جماعت على شاه پورى (چاپ انجمن خدام الصوفيه كراچى 1958 ميلادى) اثبات كرده كه نسخه خطى اين رساله در دست صاحب مكتوبات بوده است (ترجمه اردو تذكره علماى هند، ص 252 كراچى 1961 م).

4- معرفة النفس: مذكور در نزهة الخواطر ... جلد دوم، ص 90 آغاز رساله: «شكر و ثنا آن خداى را.»

5- رساله شريفه در بحث وجود: فهرست نسخ خطى كتابخانه ملى پاريس جلد 4 تأليف بلوشه، ص 198.

آغاز رساله: «بدان وفقك اللّه تعالى .. كه اصحاب بحث و نظر از» 6- رساله آداب المشائخ: فهرست نسخ خطى دانشگاه بمبئى تأليف سرفراز خان، ص 35 و نزهة الخواطر، جلد 6، ص 90 و فهرست نسخ خطى فرهنگستان تاجيكستان، جلد 1، شماره 1720 و فهرست تاشكند مجلد 3 شماره 2389- در نزهة الخواطر بنام «فى آداب المشيخة» ذكر شده و داراى پند و اندرزها است درين مورد كه مشائخ چطور با مريدان خود رفتار كنند.

7- فرهنگ مير سيد على (در الفاظ قرآن مجيد): فهرست نسخ خطى بادليان جلد 1، ص 985 و ستورى هم در جلد اول (ص 36) فهرست خود بآن اشاره كرده است. از فهرست معلوم ميگردد كه اين كتاب بر 28 باب مشتمل و داراى 6 فصل بوده ولى درين نسخه فقط سه فصل آن موجود است بدين قرار.

1- در باب ادات. 2- در بيان اسما و ضماير. 3- در بيان اسماى اشاره و موصولات. اينجانب فعلا ميكروفيلم آن را در اختيار ندارم.

8- فى آيات الاحكام من القرآن الحكيم (عربى) مذكور در نزهة الخواطر جلد 2 ص 79، آغاز: «سلام اللّه على فلان و رحمة اللّه و بركاته ...»

9- الرسالة الشريفة: فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه ليدن چاپ 1962 ص 49. ممكن است كه اين همان رساله شريفه در بحث وجود باشد.

10- انوار الاذكار: فهرست كتابخانه تاشكند جلد 2 شماره 2365.

به ظاهر همان رساله «ذكريه» (عربى) است يا «رسالة الاوراد» و شايد هم رساله جداگانه‌اى باشد.

11- مقالات اميريه شماره 2369 ر ك: فهرست تاشكند، ج 2.

12- رساله غيبيه: مذكور در نزهة الخواطر ... ج 2، ص 89 (ظاهرا رساله واردات است).

13- فوائد العرفانيه: در «بزرگان و سخن‌سرايان همدان» ج 1، ص 88 مذكور است و از اشاره‌اى كه نزهة الخواطر ... ج 2، ص 88 مى‌كند برميآيد كه همان رساله سير الطالبين است.

14- دستور العمل: شماره 1325 فهرست نسخ خطى تاجيكستان، جلد 1.

15- معرفة الزاهد ايضا، شماره 2190. اين رساله هم در مكتوبات پير جماعت على شاه على پورى مذكور است. تذكره علماى هند (ترجمه اردو) صفحه 352.

16- فى ذوى القلوب: ايضا، شماره 3874 فهرست تاجيكستان، جلد 1.

17- كيفيت خواب: ايضا، شماره 1967.

18- اربعون لئالى: شماره 2380 فهرست فرهنگستان تاشكند، جلد 3 و ظاهرا چهل حديث پيغامبر6است.

19- مجمع الاحاديث: ايضا، در فهرست فرهنگستان تاشكند ج 3.

20- روح القدس: ايضا.

21- اخلاق محترم يا محترم: مذكور در «بزرگان و سخن‌سرايان» ج 1، ص 89. و در نزهة الخواطر، ج 2، ص 88 بعنوان رساله اخلاقيه ذكر شده است.

22- اسرار القلبية: ايضا، ص 88 «بزرگان ...» نيز در ريحانة الادب، ج 2، ص 498.

23- الذاتية: رساله‌اى در تحقيق ذات و در كتاب بزرگان و سخن سرايان همدان، جلد 1، ص 88 مذكور افتاده است.

24- سبع المثانى مذكور در بزرگان و سخن‌سرايان همدان، ج 1.

25- فتوحيه: موزه بريتانيا (فهرست ريو) ج 2، ص 836. شايد فتوتيه است؟

26- رساله تأويل: فهرست تاشكند، ج 2، شماره 2378.

27- طبقات باطنيه، ايضا، شماره 2387.

28- اربعون الاحاديث فى فضل الفقراء و الصادقين: ايضا جلد 3، تاشكند.

29- نزهة الارواح مذكور در سه گنجينه توحيد (قسمت دوم) ص ج بدون ذكر ماخذى.

30- انباى زمان و مكان: فهرست نسخ خطى برلين تأليف يرچ ص 279. آغاز: «حمد بى‌حد احدى را سزاست كه رياض موجودات را ...»

31- رسالة المكانية و الزمانية: مذكور در فهرست نسخ خطى كتب شرقى در كتابخانه گوته (برلين) ج 1، ص 222، آغاز رساله: «پرواز نكند شكار او جز ...

32- ادعيه فارسى: فهرست نسخ كتابخانه آصفيه حيدرآباد دكن تأليف سيد تصدق حسين كاظمى، ص 58، ج 1.

33- مقامات السالكين: مذكور در نزهة الخواطر، ج 2، ص 88.

34- شرح قصيده خمريه تأئيه اين فارض مصرى: مذكور در سه گنجينه توحيد بخش دوم، ص ج به نقل از رياض العلماء و حياض الفضلا از افندى م 1130 ه ولى بظاهر شرح قصيده خمريه ميميه را با تائيه مخلوط كرده است.

35- كتاب اخبار المهدى مذكور در «اصول تصوف» از دكتر احسان اللّه استخرى ص 291.

[ج‌] بعضى از رسائل كه بدون اسم در فهرست‌ها بنام على همدانى مذكور است:

در فهرست نسخ خطى كه در ليدن بسال 1962 م بچاپ رسيده، هفت رساله بدون عنوان و اسم به امير سيد على همدانى منسوب است- براى شناختن آن رسائل عبارتى از آغاز هريك را در فهرست مذكور نقل كرده‌اند كه بصورت زير ميباشد:

1- الحمد للّه. 2- الحمد للّه الذى بحمده يفتح ... 3- الحمد للّه العزيز طلاع البليغ. 4- الحمد للّه حق حمده و الصلوة على خير خلقه محمد و آله اما بعد يقول العبد الحقير الفقر- الى اللّه الغنى الكبير على بن شهاب الهمدانى».

5- «فقال النبى العربى الامى: انا من اللّه و المومنين منى ...» 6- «الحمد للّه رب العالمين و الصلوة على عباده المصطفين الذين ... 7- «الحمد للّه حق‌

حمده اما بعد قال اللّه تعالى فى القرآن المجيد ...»- ما جمعا بذكر 115 كتاب و رساله سيد على همدانى پرداخته و در آنجمله در رد انتساب 6 رساله بوى مبادرت ورزيده‌ايم ولى از كيفيت 41 رساله و كتاب وى هنوز اطلاعات كافى نداريم.

[د] شعرگويى مير سيد على همدانى و آثار شعرى او

مقدمه:

مير سيد على همدانى شاعر هم بوده و در اشعار خود على و گاهى علايى تخلص مى‌كرده است. از انواع شعر او تعدادى غزل و چند قطعه و رباعى عرفانى بما رسيده است. تعداد ابياتى كه جمعا باو منسوب است در حدود 500 ميباشد.

چنانكه خواهيم ديد كميت و كيفيت اشعار او نشان مى‌دهد كه بايد على همدانى را در زمره شعراى متوسط عرفانى بشماريم.

در آثار نثر او (فارسى و عربى) اشعار فراوان موجود است. و اگرچه او آثار خود را با اشعار شعراى نامدار متعدد (و مخصوصا از شعراى عرفانى) زينت مى‌بخشيده ولى بنظر ميرسد كه بعضى از اشعارى كه آورده است سروده خود او ميباشد.

اشعار جداگانه‌

مجموعه جداگانه شعر على همدانى مشتمل است بر چهل و يك غزل و نه قطعه و رباعى. مجموعه غزليات او بنام «چهل اسرار» يا «گلشن اسرار»[1]معروف است.

هفت غزل او را جعفر بدخشى در «خلاصة المناقب» هم نقل كرده و خود على همدانى نيز در بعضى از كتب و رسائل به اشعار خود استشهاد كرده است.

نسخ خطى و عكسى و چاپى از مجموعه اشعار على همدانى در زير معرفى ميگردد:

(الف) نسخه عكسى (از نسخه متعلق به كتابخانه موزه بريتانيا با 39 غزل) در كتابخانه مركزى.

(ب) نسخه چاپى «چهل اسرار» (چاپ دوم: 1333 ه باهتمام نياز على خان‌

[1]- فهرست مشروح بعضى كتب نفيسه قلميه ... حيدرآباد دكن، ج 1 ص، 464.

كه در امرتسر هند چاپ شده و داراى 41 غزل است با اغلاط زياد.

(ج) نسخه چاپى بنام «شرح چهل اسرار» (لاهور 1888 م با تضمين و شرح مستانشاه كابلى). درين مجموعه 41 غزل على همدانى را جامع كتاب تخميس كرده و «مخمسات» ترتيب داده است. اين مجموعه چندى بعد با «ديوان مستانشاه كابلى»- آتشكده وحدت- چاپ شده است (لاهور 1315 ه. ق.)

(د) مجموعه خطى نفيس و مورخ سال 866 ه. ق. كه در اختيار آقاى ميرزا جعفر سلطان القرائى قرار دارد و در آن 13 غزل على همدانى موجود است.

(ه) نسخه خطى شماره 3036 بنام «تذكره علائى» در كتابخانه مركزى با 26 غزل على همدانى.

(و) نسخه خطى شماره 28/ 4250 كتابخانه ملى ملك تهران كه محتوى ده غزل و دو رباعى على همدانى است.

از مجموعه‌هاى ديگر شعر على همدانى سه نسخه خطى زير متعلق به كتابخانه فرهنگستان تاشكند قابل ذكر است: شماره 1083 تا 1085.

در مجموعه (جنگ) شماره 2424 كتابخانه مركزى هم چند شعر على همدانى ثبت شده است.

چاپ اشتباهى نه غزل على همدانى بنام علاء الدوله سمنانى‌

مرحوم استاد سعيد نفيسى در يكى از مقالات خود درباره احوال و آثار و شعرگويى شيخ علاء الدوله سمنانى (م 736 ه) صحبتى كرده و در آن‌جا نه غزل على همدانى را به آن شيخ منسوب و چاپ كرده است. استاد فقيد مأخذ گفتارش را ذكر نكرده ولى علت تسامح او اين بوده كه علا و علايى را تخلص علاء الدوله سمنانى گمان برده و نوشته كه شاعر ديگرى را كه متخلص به «علايى» باشد نميشناسد[1]غزلى هم با تخلص «علا» نقل كرده كه در همه نسخه‌هاى ما بتخلص «على» آمده و ظاهر است كه آنهم يكى از دو تخلص على همدانى است.

[1]- مجله ماهنامه يغما شماره 8 و شماره 10 سال 1333 ش، ص 449- 452.

استاد شادروان بعدا متوجه تسامح خود شده و در جلد اول «تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى» در ذكر مير سيد على همدانى نوشته است: «... در شعر علايى تخلص ميكرد» (ص 4).

مقاله مذكور استاد سعيد نفيسى‌[1]براى بار دوم عينا به ضميمه تذكره شعراى سمنان چاپ شده و در «شرح احوال و آثار و افكار شيخ علاء الدوله سمنانى تأليف سيد مظفر صدر[2]بعضى از غزليات مذكور به استناد مقاله استاد فقيد بنام شيخ علاء الدوله نقل و ثبت و بچاپ رسيده و همينطور دو غزل در غزليات جاودان فارسى. و غزلى در بخش نخست آتشكده آذر بتعليقات آقاى دكتر سيد حسن سادات ناصرى.[3]و ديگرى در پايان‌نامه دكتر اسد اللّه خاورى‌[4]هم باستناد مقاله مذكور نقل گرديده است.

چهل و يك غزل در يك شب (چهل اسرار)

چنانچه اشارتى رفت در مجموعه‌هاى خطى و چاپى تعداد غزليات على همدانى 39 تا 41 است- در نسخه خطى موزه بريتانيا- از روى اشتباه كاتب- تعداد غزل‌ها بجاى 39- 40 ثبت شده زيرا غزل شماره 16 را در ذيل شماره 36 تكرار كرده است. در سائر نسخ تعداد غزلها 41 ميباشد و طبق رواياتى كه نقل ميگردد همين تعداد صحيح است ولى بنابر اهميت عدد «چهل» بنام «چهل اسرار» معروفست.

غزل شماره 5 و 6 از روى الفباء بظاهر تجديد مطلع دارد يا اينكه غزلى بوده است با دو مطلع زيرا اشعار آنها در نسخ رايج بسيار مخلوط و در صورت پس و پيش قرار دارد.

روايت كرده‌اند كه سرودن تمام اين غزليات در يك شب انجام يافته و ميگويند اين عمل با تحقق يكى از كرامات و خوارق العادات على همدانى صورت‌

[1]- تأليف نوح با مقدمه سعيد نفيسى و حبيب يغمائى تهران، 1337 ش.

[2]- تهران 1334 ش، ص 111- 112.

[3]- تهران 1336 ش، ص 416- 417.

[4]- تحقيق در نظم و نثر فرقه ذهبيه ... سال 1336 شمسى، ص 264.

پذيرفته است. كيفيت اين كرامت در «خلاصة المناقب» و «مستورات» و مقدمه «چهل اسرار» و آتشكده وحدت مذكور است و ما اينجا عين عبارت شيرين مقدمه «چهل اسرار» را نقل ميكنيم:

«نقل است كه روزى حضرت مخدوم الانام سيد ابن المام مفخر آل طه و ياسين قدوة العابدين، غياث المستغيثين، سلطان الواصلين، محى الاسلام و المسلمين، مربى بنى آدم، مزين دو عالم، عامل اعمال مصطفوى، قائل احكام و اوامر قرآنى، قابل كلام آسمانى امير المؤمنين على الثانى، امير كبير مير سيد على همدانى قدس اللّه تعالى اسراره و اسرار من اتبع اسراره، در خانقاه تخت گاه دولت پناه سعادت نگاه نشسته بودند و جماعت كثير در خدمت عاليه مشرف بودند و هريك التماس كردند كه اى مسير تو زمين و زمان واى كاشف اسرار نهان، كلبه فقير را بايد مشرف ذات اشرف ساخت جناب سيادت مآب نسبت به هركدام سائلين جواب با صواب بلفظ بلى و نعم فرمودند و بموجب حكم نبويه سوال هيچ‌كدام را رد نكردند و در آن هنگام كه قوام الدين‌[1]نسيمى از بوستان آن درگاه حاضر بودند بر اقدام ادب ايستاده عرض كرد كه: اى قطب عالم، هركس را بالطاف عام اجابت فرمودند، البته جان و دل خود را مصروف و مذول در راه اخلاص خواهند كرد. در مطبخ‌هاى خويش طعامهاى لذيذ و نان خورش گوناگون آماده خواهند كرد و ضيافت ايشان در يك وقت چقدر ميتوان خورد؟ اگر حكم عالى باشد ايشان را از پختن در يك روز مانع آييم تا فقرا اين همه مهماندارى به تفريق بخورند- جناب سيادت منع كردند كه هرچه در ضمير سيد است هرگز در وهم و فهم عالم جاى نگيرد و سرى كه درين عجلت سائلان است، واقف آن بجز عالم عالم اسرار كسى نيست- پس چون وقت ديگر (عصر) باز چند كس ديگر تا عشاء آمده عرض داشت مهماندارى نمودند.

بعد از عشاء در حجره مبارك رفتند و دوگانه شكرانه گزاردند و بيرون آمده خادم را فرمودند كه از طلوع آفتاب تا غروب شفق چند كس سائل از درويشان جمع شدند و خادم عرض كرد كه: سى كس از مردم اغنياء و يازده كس از فقرا (جمله‌

[1]- يعنى شيخ قوام الدين بدخشى از مريدان سيد على همدانى.