در ملامتگه عشاق كه ديوان قضاست
پاكى يوسف جان را ز زليخا شنوند
مصر دل را چو ز فرعون هوا پاك كنند
صدق موسى هذا از يد بيضا شنوند
آب چون از ابر افتد قطره خوانندش همه
چون به بحر انداخت خود را نام او دريا شود
آب حيوان بايدت در ظلمت نابود شود
كانكه چشم از خود بپوشد چون خضر بينا شود
(در مصرع ثانى حرف ض در كلمه خضر را متحرك آورده و فصحاى ديگر هم اينطور استعمال كردهاند و جاى ايراد ندارد).
خصوصيت ديگر غزليات مير سيد على همدانى آهنگ و موزونى آنهاست كه بعنوان نغمه و آواز در محفل سماع خواندنى ميباشد و درين جا مخصوصا آن غزلها كه در بحر هزج يا رمل سالم مثمن گفته شده، مورد توجه است، و اين غزلها بيشتر از آهنگ اشعار سنائى و عطار و مولوى بهرهمند است و چون چهل اسرار مشتمل به 41 غزل و 9 رباعى و قطعه مير سيد على همدانى بوسيله اينجانب و خانم دكتر سيده اشرف بخارى، دانشيار ادب فارسى در دانشكده دولتى فيصل آباد، پنجاب در اواخر سال 1347 ش و باهتمام انتشارات وحيد چاپ شده، و اينك متن و ترجمه و شرح آن بقلم نگارنده بزبان اردو در لاهور در شرف چاپ است، از نقل امثله زياد خوددارى ميكنيم- البته ذكر مختصرى از مخمسات خواجه مستانشاه كابلى شايد بيمورد نباشد.
مخمسات مستانشاه كابلى
حضرت خواجه مستان شاه كابلى صوفى پاكدلى بوده و به امير سيد على همدانى عقيدت و ارادت خاصى ميورزيده است. مستان شاه شاعر هم بوده و در شعر عرفانى او تاثير اشعار مير سيد على همدانى بچشم ميخورد او همه غزلهاى مير سيد على همدانى را تخميس كرده و تضميناتى در قالب مخمس پرداخته است: او به هردو مصراع از شعر على همدانى سه مصراع اضافه كرده است اين سه مصراع او در اصل
شرح آن بيت است كه بعدا نقل كرده است و بهمين علت اين مخمسات بنام «شرح چهل اسرار» شهرت دارد[1]و در ديوان اشعار مستان شاه موسوم به «آتشكده وحدت»[2]هم بچاپ رسيده است. اين مخمسهاى جالب يادآور مخمسهائى است كه مرحوم ملك الشعراء بهار از اشعار شيخ اجل سعدى شيرازى ترتيب داده است[3]البته فرق سبك هردو هم آشكار است. آقاى محرم على چشتى از ارادتمندان خواجه مستان شاه مخمسات مذكور را از زبان حضرت مستان شاه شنيده و ياد داشت كرده است- او مجموعه چهل اسرار على همدانى را در خانقاه معلى كشمير از مستانشاه ياد گرفته و به بعضى حقائق عرفانى آن پى برده است اينك بعنوان نمونه انتخابى از تضمينات مستان شاه در ذيل نقل ميگردد اين تضمينات تخميسى است كه او براى دو غزل مير سيد على همدانى ترتيب داده و با نقل آن نمونه شعر على همدانى نيز مذكور ميگردد. (در هردو مورد مصرعهاى چهارم و پنجم سروده على همدانى است):
1- آنان كه جلوه رخ خوب تو ديدهاند
سر تا بپاى بهر جمالت دويدهاند
جان دادهاند و انده عشقت خريدهاند
«ارباب ذوق در غم تو آرميدهاند
از شادى و نعيم دو عالم رميدهاند»
ذره صفت بمهر جمال تو برپرند
هردم ز جان بشوق تو صد جامه ميدرنه
از عرش و فرش و كرسى و كونين برترند
«حوران خلد را به پشيزى نمىخرند
[1]- شرح چهل اسرار چاپ لاهور ماه ژوئيه، 1888 م.
[2]- آتشكده وحدت چاپ لاهور، 1315 ق.
[3]- مثلا اين تضمين بهار از مقطع غزل سعدى كه عليه استبداد محمد على شاه قاجار ترتيب داده ملاحظه گردد:
سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً
و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى
برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)
تا از صفاى حسن تو رمزى شنيدهاند»
از پاى تا به سر همه شهدند چون رطب
بيند اگر ز گردش ايام بلعجب
نى فيد ننگ و نام و نشانند نى نسب
«پالوده شكنجه عشقند ز ان سبب
ز آلودگان جيفه دنيا بريدهاند»
عشاق داشت در غم آن شاه دلپسند
بيچاره و نزار و ضعيفند و مستمند
در عهد بند عشق جدايند بندبند
«از ناز يار و محنت اغيار فارغند
چون در سرادقات جلالش رسيدهاند»
اى شاه ترك و ماه عرب، فتنه عجم
رحمى نما بحال ضعيفان پرالم
مستان شاه ز هجر بشد لقمه عدم
«بر بوى مهر تست علايى رهين غم
كاين دولت از ازل بگلش در دميدهاند»
2- قادرا قدرت نمايا لا زوالا ذو الجلال
جان فشانان جمالت فارغ انداز قيل و قال
هردو عالم را نموده بهر وصلت انفصال
«اى گرفتاران عشقت فارغ از مال و منال
و الهان حضرتت را از خود و جنت ملال»
از ظهور صافيانت گشته اوصاف ملك
نيست جز توصيف ايشان جمله اصناف ملك
چون سليمان زمانه هريك اطراف ملك
«عارفات وصف تو مغبوط اشراف ملك
مدبران درگهت سرگشته تيه ضلال»
بهرهور از خوان عدلت آمده زشت و جميل
گوسفندى گشته قربانى بجاى اسمعيل
آمد از امر تو موسى را چو ميدان رود نيل
«آتش از لطفت گلستان گشته در پيش خليل
خورده نمرودى بقهر از نيم پشه گوشمال»
گنگ شد در عظمت ذاتت زبان قدسيان
مىسرايند ما عبدنا جمله پيغمبران
گشتهاند العجزگويان در صفاتت انس و جان
«طوطيان طارم علوى برآورده زبان
نعرههاى ما عرفناك اى قديم ذو الجلال»
آدم و نوح و حوا در طرهات گرديده صيد
گشته از عشق رخت يعقوب را چشمش سفيد
خاك بستان رهت موسى و عيسى عمرو وزيد
«باده نوشان غمت داوود و معروف و جنيد
جان فروشان درت عمار و سلمان و بلال»
پادشاها بىنظيرا لازوالا، جاودان
آتش عشقت فكنده در ميان خانمان
داد مستانشه ز عشقت عاقبت روح روان
«در تمناى خيالت شد علايى جان فشان
تا چه خواهد برد آخر زين تمناى محال»[1]
[1]- متاسفانه احوال مستانشاه كابلى معلوم نشد و از آتشكده وحدت( ص 366) فقط اين قدر معلوم ميشود كه در سال 1284 ق از كابل به پيشاور آمده و سپس به كشمير رفته و اين مخمسات را در مسجد شاه همدان ساخته است( ص 370) شاعر نامى فارسى، غلام قادر گرامى، جالندرى( م 7 م)، در توصيف مستان شاه كابلى قصايدى سروده است.
فهرست برگزيده[1]منابع و مآخذ
(الف) بزبان فارسى- عربى و اردو
1- آئين اكبرى (3 بخش در يك مجلد)، ابو الفضل علامى اكبر آبادى، نولكشور، 1893 م.
2- آب كوثر (اردو)، مرحوم دكتر شيخ محمد اكرام، لاهور، 1965 م.
3- آتشكده آذر، بخش نخست با تعليقات دكتر سيد حسن سادات ناصرى، تهران، 1336 ش.
4- آتشكده وحدت، (بخشى از ديوان مستانشاه كابلى)، باهتمام محرم على چشتى، لاهور، 1315 ق.
5- احوال و آثار و افكار شاه نعمت اللّه ولى كرمانى، (پاياننامه دكترى)، دكتر حميد فرزام، معمارپور، 1338 ش.
6- احوال و آثار و سبك اشعار ملا محمد طاهر غنى كشميرى، دكتر رياض احمد شيروانى، سرينگر، 1969 م.
7- احياء علوم الدين، (المجلد الثالث) امام ابو حامد غزالى، مصر، 1352 ق.
8- اخبار الاخيار ...، شيخ عبد الحق محدث دهلوى، خطى شماره 5303، كتابخانه مركزى دانشگاه تهران.
9- اخلاق ناصرى، خواجه نصير الدين طوسى، با مقدمه وحيد دامغانى، تهران، 1344 ش.
10- اردو دائرة المعارف اسلاميه، جلد 1 و 2 و 3، دانشگاه پنجاب، لاهور، 2- 1921 م.
11- ارزش ميراث صوفيه، دكتر عبد الحسين زرين كوب، تهران، 1344 ش.
[1]- در اين فهرست غالب نسخههاى خطى و عكسى و نيز كتب و رسائل مير سيد على همدانى كه در باب دوم اين رساله مذكور گرديده، نيامده است.
12- البشرى بالحسنى، (شرح المودة فى القربى و اهل العبا) سيد ابو القاسم تقى رضوى قمى لاهورى، چاپ دوم، لاهور، 1317 ق.
13- ارمغان خانقاه، محمد تقى رنجبر اصفهانى، قم، 1340 ش.
14- از سعدى تا جامى، ترجمه و تحشيه جلد سوم تاريخ ادبيات ايران (تأليف برون) استاد على اصغر حكمت چاپ دوم، 1339 ش.
15- اسناد و مكاتبات تاريخى ايران، (از تيمور تا شاه اسماعيل صفوى)، جمع آورى دكتر عبد الحسين نوايى، تهران، 1341 ش.
16- اشاعت اسلام در كشمير (اردو) سليم خان گمى، پيشاور، 1964 م.
17- اصطلاحات الصوفية عبد الرزاق كاشانى، كلكته (چاپ سنگى)، 1845 م.
18- الاصول العشرة نجم الدين كبرى، خطى شماره 881- 3251، كتابخانه مركزى.
19- الفصول الفخرية فى اصول البريه سيد جمال الدين احمد حسنى باهتمام محدث ارموى، تهران، 1346 ش
20- امثال و حكم جلد سوم مرحوم علامه على اكبر دهخدا، تهران، (چاپ دانشگاه)
21- المودة فى القربى و اهل العبا مير سيد على همدانى (چاپ سنگى)، بمبئى، 1310 ق.
22- اوراد فتحيه مير سيد على همدانى، چاپ لكهنو، كانپور و لاهور.
23- ايران صغير يا تذكره شعراى پارسى كشمير، دكتر خواجه عبد الحميد عرفانى، تهران، 1335 ش.
24- با برنامه يا واقعات بابرى، (ترجمه فارسى تزك بابرى) مترجم عبد الرحيم خانخانان، بمبئى، 1308.
25- بزرگان و سخنسرايان همدان ج 1، دكتر مهدى درخشان، تهران، 1341 ش.
26- پارسىسرايان كشمير دكتر گ. ل. تيكو، تهران، 1342 ش.
27- پاكستان مين فارسى ادب، ج 1 (اردو) دكتر ظهور الدين احمد، لاهور،
1964 م.
28- تاريخ ادبيات در ايران، ج 3، قسمت اول، دكتر ذبيح اللّه صفا، چاپ دوم، تهران.
29- تاريخ حسن ج 1 و 2 تاليف پير غلام حسن كهويهامى بتصحيح و تحشيه پرفسور صاحبزاده حسن شاه، سرىنگر، 1955 م.
30- تاريخ راقم مير سيد شريف راقم (تأليف در 1113 ه ق) خطى 122 ب كتابخانه دانشكده ادبيات (اخيرا چاپ هم شده است).
31- تاريخ فرشته يا گلشن ابراهيمى، ملا محمد قاسم هندو شاه، نولكشور، 1281 ق.
32- تاريخ مسلمانان پاكستان و هند (اردو) 2 مجلد، سيد هاشمى فريد آبادى، كراچى، 1951- 1953.
33- تاريخ كشمير ناراين كول خطى شماره 5327، كتابخانه مركزى دانشگاه.
34- تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى (2 جلد) مرحوم سعيد نفيسى، تهران، 1344 ش.
35- تجارب السلف محمد بن فخر الدين هندو شاه نخجوانى چاپ دوم، تهران، 1344 ش.
36- تحايف الابرار يا تاريخ كبير (جلد اول) ابو محمد حاجى محى الدين مسكين امرتسرى، امرتسر، 1322 ق.
37- تحقيق در نظم و نثر فرقه ذهبيه ... (پايان نامه دكترى) دكتر اسد اللّه خاورى، 1336 ش.
38- تذكره شعراى پنجاب، از سرهنگ خواجه عبد الرشيد، كراچى، 1967 م.
39- تذكرة الاولياء دو جلد، شيخ عطار نيشابورى، بتصحيح مرحوم علامه قزوينى، تهران، 1336 ش.
40- تذكره شعراى سمنان، تاليف نوح با مقدمههاى سعيد نفيسى و حبيب يغمائى، تهران، 1337 ش.
41- تذكره شعراى كشمير، محمد اصلح ميرزا (تاليف در حدود سال 1060 ه) با 4 جلد تكمله به تصحيح دكتر سيد حسام الدين راشدى، كراچى، 69- 1967 م.
42- تذكره علماى هند (ترجمه اردو با حواشى از محمد ايوب قادرى)، كراچى، 1961 م.
43- تذكره شيخ كججى، (محمد بن صديق) حسن بن حمزه نجم الدين طارمى، تهران، 1327 ش.
44- تذكره صحف ابراهيم، تأليف شيخ ابراهيم. عكس شماره 2974، كتابخانه مركزى دانشگاه تهران.
45- تذكره صوفياى سند (اردو)، اعجاز الحق قدوسى، لاهور، 1959 م.
46- تذكره صوفياى پنجاب (اردو)، اعجاز الحق قدوسى، لاهور، 1962 م.
47- تذكره صوفياى سند (اردو)، اعجاز الحق قدوسى، كراچى، 1965 م.
48- تذكره صوفياى سند (اردو)، اعجاز الحق قدوسى، كراچى، 1966 م.
49- تصوف نوشتهى پرفسور عباس مهرين شوشترى، تهران، 1333 ش.
50- تواريخ اقوام كشمير (اردو)، مرحوم محمد دين فوق، لاهور، 1934 م.
51- تواريخ كشمير، كرپارام، اوده هند، 1927 م.
52- تواريخ هزاره، محمد اعظم، لاهور، 1874 م.
53- جستجو در احوال و آثار فريد الدين عطار نيشابورى استاد سعيد نفيسى، تهران، 1320 ش.
54- چهل اسرار (غزليات) مير سيد على همدانى به اهتمام نياز على خان، چاپ دوم، امرتسر، 1333 ق.
55- چهل اسرار باهتمام انتشارات وحيد، تهران، 1347 ق.
56- حبيب السير فى اخبار افراد البشر، جلد سوم، غياث الدين حسينى خواند مير