برخود واجب دانى و انصاف خود از كس نستانى.
و قال فضيل العياض قدس اللّه روحه: الفتوة ان لا تميز من يأكل عندك مومن او كافر او صديق او عدو. شيخ فضيل عياض رحمة اللّه عليه فرمود كه فتوت آن است كه فرق نكنى كه نعمت تو كه ميخورد؟ يعنى در مقام خدمت و ايثار نعمت حق به بندگان او ميان مؤمن و كافر تميز نكنى و ميان دوست و دشمن تفاوت ننهى.
و قال الجنيد قدس اللّه سره: الفتوة بذل الندى و كف الاذى شيخ ابو القاسم جنيد بغدادى قدس اللّه سره فرمود كه فتوت دادن عطا و باز داشتن بدى است يعنى حقيقت فتوت آنست كه چندانكه طاقت دارى وجود خود را سبب خير و احسان و واسطه راحت بندگان حقسازى و بر بساط احسان در مقابله بدان شطرنج بدى نبازى.
و قال سهل قدس اللّه روحه: الفتوة اتباع السنة شيخ سهل بن عبد اللّه تسترى رحمة اللّه عليه فرمود كه فتوت متابعت سنت است يعنى اخى بايد كه هيچ سنتى از سنتهاى رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم فرونگذارد و بزرگترين سنتى از سنتها حقارت دنيا است. پس هر اخى كه دنيا را يا اهل دنيا را بزرگ دارد، مقام فتوت از وى درست نيايد.
و قال ابو يزيد قدس اللّه سره الفتوة استصغار ما منك و استعظام ما اليك سلطان با يزيد بسطامى قدس اللّه روحه فرمود كه فتوت آنست كه آنچه از تو بديگران رسد از احسان اگرچه بسيار بود آن را اندك شمارى و هرچه از ديگران بتو رسد اگرچه اندك بود آن را بسيار دانى.
و قال يحيى بن معاذ رحمة اللّه عليه الفتوة ثلاثة اقسام: حسن الوجه مع الصيانة و حسن القول مع الامانة و حسن الاخاء مع الوفاء شيخ يحيى بن معاذ رازى قدس اللّه سره فرمود كه فتوت سه قسم است. خوب روئى با پارسائى و خوب سخنى با امانت و خوب برادرى كردن با وفادارى. يعنى نعمتهائى كه حق تعالى بندگان خود را بدان مكرم گردانيده است سه است:
يكى نعمت جمال است كه نتيجه غلبات روحانيت است و عكس و علامت انوار جمال ازلى است. شعر:
و كل جميل حسنه من جمالها
معار له بل حسن كل مليحة[1]
و آنكه رسول صلى اللّه عليه و سلم فرمود كه «ان اللّه جميل يحب الجمال» اشارت بدين معنى است. نعمت دوم فصاحت و بلاغت است كه كمال معجزه رسول صلى اللّه عليه و سلم بدان بود كه انا افصح العرب و العجم و اين از نعمتهاى بىنهايت است.
سوم مال است كه آن سبب فراغت دل است از بيم معاش تا بدان به زاد معاد مشغول شود و اسباب طاعت مهيا دارد پس اخى بايد كه اين هرسه نعمت را مطيه سعادت ابدى و سرمايه نجات و نعيم سرمدى سازد در جمال پارسا و پاكدامن بود، در فصاحت حقگوى و ناصح و در برابرى با بذل و با وفا.
و قال ابو حفص قدس اللّه سره: الفتوة ما اختار اللّه فى كتابه لنبيه صلى اللّه عليه و سلم و قال اللّه تعالىخُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ[2]ابو حفص حداد رحمة اللّه عليه فرمود كه فتوت آنست كه ايزد تعالى اختيار كرده است در قرآن مجيد از براى پيغمبر خود صلى اللّه عليه و سلم و فرمود كه يا محمد بگير يعنى نگاهدار صفت حلم و در گذار از برادران خود گناه ايشان را و امر معروف كن و از جاهلان رو برگردان يعنى جهل ايشان را بجهل مقابله نكن.
و قال الدقاق رحمة اللّه عليه الفتوة ان تكون من الناس قريبا و فيما بينهم غريبا. استاد ابو على دقاق رحمة اللّه عليه فرمود كه فتوت آنست كه بمردم نزديك باشى و در ميان ايشان غريب يعنى اخى را بايد كه ظاهرا آميزگار باشد بخلق. و با همه بندگان حق به شفقت و نصيحت و مودت و احسان
[1]- از ابن فارض مصرى.
[2]- الاعراف، آية 199.
زندگانى كند و به باطن از همه بريده بود و در سرّ پيوسته به حق مشغول باشد.
و قال النورى قدس اللّه روحه الفتوة احتمال المكروه بحسن المداراة شيخ ابو الحسن نورى قدس اللّه سره فرمود كه فتوت آنست كه تحمل كنى بخوشدلى آنچه ترا دشوار آيد.
و اينكه ذكر كرده شد و امثال اين بسيار است كه اكابر طريقت گفتهاند در حقيقت و ماهيت فتوت و اگر بذكر همه مشغول شويم بتطويل مىانجامد و همه حق است و هر بزرگى را نظر بر صفتى افتاده است از صفات فتوت.
و فتوت را صفات بسيار است و ليكن مدار جميع صفات به چهار ركن باز ميگردد كه آن اساس كار فتوت است و آن اينست كه امام اولياء و سيد اتقياء منبع عين فتوت و معدن جود و مروت امير المؤمنين على بن ابى طالب كرم اللّه وجهه فرمود در حقيقت اين معنى و قال: اركان الفتوة اربعة: العفو مع القدرة و الحلم فى حال الغضب و النصيحة مع العداوة و الايثار مع الحاجة فرمود كه اركان فتوت چهار چيز است: عفو كردن با توانائى، و بردبارى در وقت خشم، و نيك انديشى با دشمنى، و ايثار كردن با وجود احتياج بمؤثر به.
پس ازين معنى معلوم شد كه مجموع مراتب و اوصاف فتوت بحقوق عباد راجع مىشود و آنكه رسول صلى اللّه عليه و سلم فرمود كه «لا يزال اللّه تعالى فى حاجة العبد مادام العبد فى حاجة اخيه المسلم» اشارت بدين معنى است و هم در صحاح آمده است كه «الخلق كلهم عيال اللّه و احبهم الى اللّه انفعهم لعياله» رسول صلى اللّه عليه و سلم فرمود كه خلق همه عيالان خدايند و دوستترين همه نزد حق تعالى آن كسى است كه منفعت به عيالان او بيشتر رساند».
مختصرى در شرايط و آداب و رسوم «فتوت»
براى گرويدن بآئين فتوت پنج شرط ضرورى بود: توبه بصدق، و ترك علائق و اشغال دنيوى، و دل با زبان راست داشتن، و اقتداى درست به
بزرگان فتوت، و در همه مرادات را برخود بستن[1]كسى كه بدين شرائط عمل ميكرد، او را داوطلب فتوت ميناميدند مشروط باين كه هفت شرط ذيل را نيز داشته باشد:
مردانگى و بلوغ و عقل و دين اسلام و استقامت احوال و مروت و حيا[2].
در دوران بعدى، شرائط فتوت را تا هفتاد و دو رساندهاند و شيخ عطار هم كه محتملا شاعرى غير از فريد الدين عطار نيشابورى است و خود در قرن هشتم و نهم ميزيسته (در اين باره بعدا صحبت خواهيم داشت) در فتوتنامه منظوم خود ميفرمايد:
كه هفتاد و دو شد شرط فتوت
يكى ز ان شرطها باشد مروت[3]
اين صفات فتيان كه در اغلب متون مربوط به فتوت آمده است، بقرار ذيل مىباشد:
راستى، ترس از بدى، كمك بديگران، آزادى از هواى نفس، پاكى دامن و چشم، وفاپيشگى، بخشودن به دوست و دشمن، براى ديگران آنچيز پسنديدن كه براى خود، در محبت مقصود جان و دل را بسته داشتن، احتراز از دشنام و ياوهگويى، خود را مانند مورچه ضعيف فكر كردن، مرادات نامرادان و بىنوايان را بسعى خود برآوردن، پرهيز از خودستائى و اظهار اعمال خوب خود (ولى براى تشويق ديگران رواست) در نيكى تمايل به سوى ترقى داشتن، رضا در خشم، پرهيز از دلازارى ديگران، احتراز از خودبينى و تكبر، حلم و بردبارى ورزيدن، خوراندن ديگران، اعمال ظاهر و باطن خود را يكسان نگهداشتن، دورى از كارهاى نابايست، عدم شكايت از ديگران، پارسا مشربى، حذر از تزوير، دل را از كينه پاك داشتن، براى كمك ديگران جان خود را بخوشى در خطر انداختن، دل و دماغ را از هرگونه كبر و نخوت پاك داشتن،
[1]- فتوتنامه سلطانى.
[2]- كتاب الفتوة ابن المعمار، ص 163- 170( شش شرط اول را ذكر كرده است) نفائس الفنون، ج 2، ص 116- 117( شرط هفتم را هم ذكر كرده).
[3]- ديوان عطار نيشابورى چاپ سوم به اهتمام سعيد نفيسى، ص 92.
تواضع و فروتنى را برگزيدن، پرهيز از بزرگداشت خود، در سخن ملايم و خليق بودن، راز دل را در محضر بهر كه و مه افشاء نكردن، دورى از حسادت، عدم طمع براى فرزند، بفرائض خود اعتناى كافى داشتن و آنها را انجام دادن مروت بديگران، رياضتكشى ورزيدن، ناخوانده بجائى نرفتن، دوست را بچشم شهوت نديدن، حذر از كجبينى كه موجب سوء تفاهمى گردد، پرهيز از اغراض شخصى، براى تكميل آرزوها و تمايلات خود گامى برنداشتن، شفقت باهل روزگار، دوست داشتن اسخياء، مدارا با پيران و بخشايش با جوانان، بدوست و دشمن لاف نزدن، داد خلق دادن و دستگيرى آنان كردن، بخود و اعمال خود با تواضع و شكسته نفسى نگاه كردن، بدوستان و دلسوزان در تنهايى نصيحت كردن، نگاهدارى ادب، براى خدمت خود را حاضر داشتن، با عزت و وقار بودن، پوشاندن عيوب ديگران و لو سيلاب خون باشد، ديگران را جز بنكويى ياد نكردن، گرد معاصى نگشتن، هوا و هوس نفسانى را شكست دادن، تربيت كردن ديگران به صورتى كه خجل نشوند (چه پير باشند و چه جوان) لباس خرقه خود را بهر ناسزا ندادن، تربيت كردن ديگران با همان دلسوزى كه فرزند خود را تربيت مىكنند، قناعت ورزيدن، اطاعت حق و حدود دين را مراعات نمودن، عبادت و نيايش خداوندى را بر همه چيز مقدم داشتن، همواره در راه شكسته نفسى خود كوشيدن، در انتظار صابر بودن، بر انعام خداى متعال شاكر بودن، محنتها را با شكيبايى تحمل نمودن، با مهمان خود شيرين سخن بودن و تكلف و تعارف را از ميان برداشتن و ما حضر را پيش آوردن، دل مردم را باحسان و مروت بچنگ آوردن، در راه احسان چالاك بودن، مانند شمع در ميان جمع دلسوزى نمودن، گفتار را با كردار هم آهنگ كردن و در محبت حقيقى، شكيبابى نشاندادن و غير اينها.
مير سيد على همدانى در رساله فتوتيه خود شرايط و آداب «فتى» (و به اصطلاح خود او «اخى») را به اينگونه برمىشمارد:
اى عزيز اخى بايد كه بمكارم اخلاق موصوف بود و بخصائل پسنديده
آراسته باشد. با پيران بحرمت باشد با جوانان بنصيحت، با طفلان به شفقت، با ضعيفان برحمت، با درويشان به بذل و سخاوت، با علماء بتوقير و حشمت، با ظالمان بعداوت، با فاجران باهانت، با خلق باحسان و مروت، با حق بتضرع و استكانت، با نفس بجنگ، با خلق بصلح، با هوا بمخالفت، با شيطان بمحاربت، بر جفاى خلق متحمل، در مقابل اعداء حليم، در وقت مصائب صابر، در حالت رجا شاكر، بعيوب نفس خود عارف، از ذكر عيوب خلق ساكت، اندوه و مصيبت خلق را كاره، بتقديرات قضاى ازلى راضى، از بدعت و هوا دور، قدم در شريعت راسخ، نفس در طريقت ثابت، از مواضع تهمت محترز، بر علم نجات حريص، از اهل غفلت متنفر، در سفر مصاحبان را بطاعت معاون، برجماعت مواظب، زيردستان را ناصح، باندك دنيا قانع، در احوال و اهوال آخرت متفكر، از افعال و اقوال خود خائف، از فضيحت و رسوائى قيامت ترسان و بفضل و عنايت ديان اميدوار.[1]
در تحفة الاخوان نيز مىخوانيم:
مبانى و اصولى كه فتوت بر آن مبتنى و بنياد آن بر آن مؤسس، هشت قاعده است كه قرب (قطب؟) اين طريقت و مدار اين فضيلت، امير المؤمنين على7اشارت بدان فرموده و گفته: «اصل الفتوة الوفاء و الصدق و الامن و السخاء و التواضع و النصيحة و الهداية و التوبة و لا يستاهل الفتوة الا من يستعمل هذه الخصال. يعنى اصل فتوت اين هشت خصلت است و هركه مستعمل اين خصال نباشد، مستحق اسم فتوت نبود.» و علامت كمال آن آنچه در جواب پسرش حسن7از فتوت فرمود كه: «هى العفو عند القدرة و التواضع عند الدولة و السخاء عند القلة و العطية بغير منة يعنى عفو در وقت قدرت و تواضع در زمان دولت و سخاء هنگام فقر و فاقت و عطاء بىمنت.»
در فتوتنامه منظوم شاعرى به نام عطار نيز كه به هاتفى (م 927) هم
[1]- رساله فتوتية( تمام اين رساله بعدا خواهد آمد).
منسوب است و مادر تهران در ضمن نشريه معارف اسلامى (شماره 8) چاپ كردهايم آداب و شرايط فتوت را به هفتاد و دو رسانده است.
امور منافى فتوت
بعقيده فتيان اوليه، دوازده فرد شايسته و لائق و رود در سلك فتيان نيستند بدين شرح: كاهن، خوگرفته به شرابخوارى، دلاك، دلال، جولاه، قصاب، جراح، صياد، كارگزار ديوان دولتى و محتكر[1]به خاطر همين شرايط سخت در ورود به جرگه فتيان اوليه بود كه بعدها فتوت اصنافى به وجود آمد و همه نوع پيشهوران به ويژه از اواخر قرن هشتم هجرى در همهجا خود را به شاخهاى از آن منسوب داشتند و هريك از پيشهوران سعى كردند تا پيشه و صنعت خود را از ديگران بهتر و برتر قلمداد كنند.
بيست كار زشت زير را فتيان موجب خروج از قلمرو فتوت ميدانستند كه بايستى همه فتيان از آن مجتنب و برحذر باشند (و بعضى از اين امور از همان اوصاف سلبى و ايجابى هفتاد و دوگانه فتيان كه قبلا ذكر گرديده استخراج شده است): مىخوارى، زنا، لواط، غمازى و نمامى، نفاق، تكبر، ترس (جز از خدا) حسد، كينه، دروغ، مخالفت و عدم تعاون در كار خوب، خيانت، نگاه شهوتآميز به نامحرم، عيبجويى، بخل، غيبت، بهتان، دزدى، حرامخوارى، و عدم توجه به تربيت و نصيحت ديگران[2]چنانكه خواهيم ديد فتيان دوره انحطاط بعضى از اين اعمال ممنوعه را انجام ميدادهاند.
صاحب كتاب الفتوة مينويسد كه چهل كس از فتوت محرومند و از آن
[1]- ذكر اين كارها و مشاغل( البته بدون رعايت تقدم و تأخر آنها) در بسيارى از كتب آمده است: فتوتنامه سلطانى، كتاب الفتوة ابن المعمار، ص 256- 261، منتخب من كتاب الفتوة( سلمى) خطى بشماره 90- دموجود در كتابخانه دانشكده ادبيات تهران، رسالهاى در مجموعه عكسى شماره 1171 موجود در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران بعنوان فتوت، رسالة الفتوة از شيخ مقداد نسخه خطى شماره 4976 موجود در كتابخانه مجلس، فتوتنامه منظوم ناصرى.
[2]- ذكر اين كارها و مشاغل( البته بدون رعايت تقدم و تأخر آنها) در بسيارى از كتب آمده است: فتوتنامه سلطانى، كتاب الفتوة ابن المعمار، ص 256- 261، منتخب من كتاب الفتوة( سلمى) خطى بشماره 90- دموجود در كتابخانه دانشكده ادبيات تهران، رسالهاى در مجموعه عكسى شماره 1171 موجود در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران بعنوان فتوت، رسالة الفتوة از شيخ مقداد نسخه خطى شماره 4976 موجود در كتابخانه مجلس، فتوتنامه منظوم ناصرى.
جمله زنان و مخنثان و پسران نابالغ را ذكر مىكند و گذشته از اينها ميفرمايد كه هرچيز كه باطل كننده دعوى اسلام است، فتوت را هم باطل مىكند (تبطل الفتوة بما يبطل الاسلام) در اين كتاب 200 گناه صغيره و كبيره را جمع كرده و ميفرمايد كه فنى حقيقى آنست كه از همه اينها برحذر باشد تا مؤمن گردد.
هركه چيزى ازين كبائر و صغائر را عمدا مرتكب شود فتوت او نيز از بين ميرود يا لا اقل بهمان اندازه ضعف و نقصان مىپذيرد.[1]
امور لازم براى داوطلب مسلك فتوت
علاوه بر ترك امور منافى فتوت، كارهاى بسيارى را نيز موجب تقويت و استوارى اصل فتوت ميشمردند و فتيان را به انجام آنها تشويق ميكردند. مثلا صحبت نيكان، عطاى خود را از ديگران پس نگرفتن، سعى در سازش با مردمان (از هر گروه و با هر عادت) شركت در اجتماعات بزرگان و فتيان، رعايت آداب سفره و نشستوبرخاست در محافل بزرگان و زعماء و غيره.[2]
پيران فتوت انجام بيست و هشت كار را لازم مىشمردند تا بعد از آن مريدان تازه را به سلك فتوت وارد نمايند. ازين 28 كار چهار فريضه، چهار سنت، چهار ادب، چهار ركن، چهار شرط و هشت مستحب بود. مثلا چهار فرض اين بود كه پير مريد را با تشريفات خاص غسل فتوت بدهد، تحقيق كند كه اين داوطلب قبل از اين دست ارادت بديگرى نداده باشد، در موقع گرفتن دست مريد درود بر رسول را ورد خود كند و آب و نمك را براى مراسم بعدى در مجلس حاضر سازد و غيره (كه غالبا از همين قبيل است).[3]
بعد از اين، آداب آب و نمك خوردن و ميان بستن و ميان گشادن و دستورى دادن و پاىآفزار پوشيدن و غيره بوده است كه جداگانه ذكر مىگردد.
[1]- كتاب الفتوة ابن المعمار، ص 256- 261.
[2]- سرچشمه تصوف در ايران، ص 140.
[3]- زندگانى عجيب يك خليفه عباسى، مجله شرق شماره 6 سال 1310 شمسى، ص 343 مقاله شادروان عباس اقبال آشتيانى.