کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

خلافت نتايج و آثار آن فيض به ساكنان عالم شهادت و سايران راه سعادت مى رساند و ورود آن فيوض سبب ظهور كمالات حقايق ناسوتى و بروز حالات رغبوتى مى‌گردد. و از (اهل‌[1]) قلب مراد بود كه سر لطيفه روح انسانى‌[2]و مربى قواى نفسانيست و (مدبر اقداح شراب‌[3]) اسرار قدسى (در مجلس حقايق قواى انسى او است و چون آثار اخبار مشاهد قدسى‌[4]) و روايح كاسات شراب موايد انسى بواسطه تصرفات روحى و خصوصيات قلبى امتزاج يابد از آن جمله دقايق ضروب اعمال و حقايق نجوم احوال بظهور پيوندد.

تجلى جمالش را مظاهر در وجود (آرد[5])

ولى چون پرده بگشايد عدم برمظهر اندازد

[فلو لا شذاها ما اهتدينا لحانها- و لو لا سناها ما تصورها الوهم‌]

قال (رحمه اللّه‌[6]):

فلو لا شذاها (ما اهتدينا[7]) لحانها

و لولا سناها ما تصورها الوهم‌

(شذا[8]) رايحه طيبه است و (جان دكان‌[9]) مى‌فروش را گويند و ضمير مونث در چهار كلمه بيت عابد است بمدامة (و[10]) الوهم فاعل تصور بود و تقدير كلام اين باشد كه: «و لولا رايحة تلك المدامة ما اهتديت الى (حانها[11]) و لولا ضياؤ ها[12]ما قدر الوهم ان يتصورها من غاية لطافتها».

اى عزيز بدانك مراد از (جان‌[13]) مقام محبت است و از رايحه طيبه آثار انوار جمال مطلق مى‌خواهد كه عكوس تجليات آن جمال بر (مراياء ذرات‌[14]) وجود مى‌تابد و هر فردى از افراد عالم امكان از آثار عكوس آن جمال (كمالى‌[15])

[1]- هلال.

[2]- است.

[3]- مدير شراب اقداح.

[4]- ندارد.

[5]- آورد.

[6]- رحمة اللّه عليه.

[7]- ما اهتديت.

[8]- شذاها.

[9]- حان( و صحيح همين است) دوكان.

[10]- ندارد.

[11]- هانها.

[12]- و.

[13]- حان.

[14]- مراياى ذوات.

[15]- كمال.

مى‌يابد پس اگر سطوت تاثيرات آن جمال بر آينه نفسى و قلبى و سرى ظهور كند (حقيقى‌[1]) كه حاصل اين (معانى‌[2]) بود (حس‌[3]) سيرت خوانند و اگر بر ظواهر صفحات لطايف جسمانى و قوالب (جثمانى‌[4]) مبين گردد حسن صورت نامند چه بطون اين تجلى منتج فصاحت و ظهور آن مثمر صباحت است و لطافت حسن و جمال و ملاحت (خد[5]) و خال و چشم دل فريب و ابروى هلال مثال در صور معاشيق (برادلال‌[6]) از آثار عكوس آن جمالست چنانك (ناظم مى‌گويد[7]):

و ما ذاك الا ان بدت بمظاهر

فظنوا سواها و هى فيها تجلت‌

پس مراد از (جان‌[8]) كه منبع (روايح‌[9]) طيبه است جمال مطلق بود و (شدا[10]) اشارت (بحمال‌[11]) مقيد و المجاز قنطرة الحقيقة مى‌دان و اسرار تجليات جمالى بر (مجالى‌[12]) الواح وجود مى‌خوان و در سير (منازل‌[13]) حقيقت باقدام سعى مى كوش و طلعت جمال مخدرات غيبى از ديده وهم هر نااهل مى‌پوش.

اين سرنه زهر سرى توان يافت‌

تا نور يقين (كرا[14]) نهادند

هركس كه بصورت آدمى شد

خاصيت آدمش (ندانند[15])

قال رحمة اللّه‌[16]:

و ان ذكرت فى الحى اصبح اهله‌

نشاوى و لا عار عليهم و لا اثم‌

ضمير مونث (در ذكرت‌[17]) عايد است بمدامه و ضمير اهله عايد بحى و نشوة

[1]- حقيقتى.

[2]- معنى.

[3]- حسن.

[4]- انسانى.

[5]- خط.

[6]- پر از دلال.

[7]- دويد. بيت:

[8]- حان.

[9]- روايحه.

[10]- شذاها مراد.

[11]- بجمال.

[12]- محالى ارواح.

[13]- منازل.

[14]- كجا.

[15]- ندادند.

[16]- عليه.

[17]- هادر ذكر.

اول درجه سكر است يعنى «لو ذكرت المدامة فى حى لاصبح اهل ذلك الحى سكارى من لذة سماعها و لا يلحقهم (بذلك‌[1]) السكر عار و لا اثم» مراد از حى مجموعه انسانيست كه بحيوة معارف ذات و صفات الهيت موصوف است و بادراك (حقوق‌[2]) شئون و تصرفات ذات نامتناهى معروف. و اهل حى قواى جسمانى و روحانى باشد و ذكريا جهرى بود يا قلبى يا سرى يا روحى. ذكر جهرى مرتع قواى حسى بود بواسطه قوت سامعه و ذكر قلبى منبع (صفاء[3]) قواى نفسى‌[4]بوسيلت (احضار[5]) حافظه‌[6]. ذكر سرى مورد قواى روحانى بمورد زلال عرفانى بسبب مسامرات مفكره‌[7]ذكر روحى مطلع (لمعان‌[8]) حيوة (علمى و سريان‌[9]) آن بحسب (مناغات‌[10]) غيبى كه (آن‌[11]) لسان (طلب‌[12]) قابليات است پس ذوق ذكر صورى نزل منهاج طالبان آمد و نشوت ذكر قلبى نور مصباح سالكان. ورى ذكر سرى براق معراج عاشقان و سكر ذكر روحى (فتوح‌[13]) مفتاح عارفان. فى الجمله چنانكه هر يك از حواس ظاهره (را[14]) مشرب سكر و لذت (از[15]) قسمى از اقسام عالم (شهادى است‌[16]) چون لذت قوه باصره از ادراك الوان و اشكال و لذت‌[17]سامعه از ادراك (نعمات‌[18]) اصوات و لذت قوت ذايقه از ادراك طعوم. همچنين منبع حصول لذت و سكر هر قوتى از قواى باطنه (حقيقى‌[19]) از حقايق غيبى و ورود سرى از اسرار ملكوتى‌

[1]- بذاك.

[2]- حقايق.

[3]- صفات.

[4]- بود.

[5]- اختصار.

[6]- و.

[7]- و.

[8]- لمعات.

[9]- عملى و سرايان.

[10]- مناعات.

[11]- ندارد.

[12]- قلب.

[13]- مفتوح.

[14]- ندارد.

[15]- ندارد.

[16]- شهادت.

[17]- قوت.

[18]- نغمات.

[19]- بايد باشد: حقيقتى.

بود كه ظهور آن ما حى اثم و (عار[1]) شاربان شراب عرفانى و (مثبت‌[2]) عز و افتخار شاهدان مشاهد (احسانيست‌[3]).

[و من بين احشاء الدنان تصدعدت- و لم يبق منها فى الحقيقة الا سم‌]

قال (رحمه اللّه‌[4]):

و من بين احشاء الدنان (تصدعدت‌[5])

و لم يبق منها فى الحقيقة الا (سم‌[6])

تصاعدت بمعنى ظهرت بود بطريق مجاز (ضمير آن راجع‌[7]) بمدامه و ضمير منها عايد بحقايق (ظاهره از زبان‌[8]) تقدير كلام اين بود كه و الحال ان تلك المدامة من بين احشاء الدنان ظهرت ثم اختفت بمذاق اذواق الشاربين بحيث لم يبق منها فى الحقيقة الا اسمها يعنى حقيقت آن شراب از دنان بواطن (شاربان‌[9]) كمل جوش برآورد و حقايق آثار آن بر صفحات وجوه اوليا و (فلتات‌[10]) السنه اصفيا بجهت تربيت طالبان و تنبيه (غافلان‌[11]) ظاهر گشت و از غايت لطافت چنان در مسامات (استعدادت‌[12]) قوابل نفوذ كرد و در خصوصيات اشخاص مختفى (شد[13]) كه از كيفيت آن تصرفات جز اسمى باقى نماند و جمعى كه اين بيت را برنفى ولايت عمل كردند آن از (قصور[14]) نظر ايشان بود زيرا كه بدليل كشفى و نقلى ثابت است كه در هر عصر و زمان جماعتى از مخصوصان عنايت الهى‌[15]بر كشيدگان الطاف نامتناهى باشند از اقطاب و افراد و اوتاد و ابدال و غيرهم كه ابدان زاكيه‌

[1]- وعاء.

[2]- مشيت.

[3]- احسان نيست.

[4]- رحمة اللّه عليه.

[5]- تصاعدت.

[6]- اسم.

[7]- و فاعل آن را جمع.

[8]- ظاهر از دنان و.

[9]- ندارد.

[10]- قابليات.

[11]- نغلان.

[12]- استعدادات آن.

[13]- گشت.

[14]- تصور

[15]- و.

ايشان سبب نظام جهان فانى و انفاس طيبه ايشان مردّ بليات آسمانى بود و حديث نبوى شاهد اين معنيست كه‌«لا يزال طايفة من امتى على الحق ظاهرين لا بضرهم من خالفهم حتى يأتى امر اللّه»و دليل برضعف تصور اين قوم آنك در عصر ناظم چندين كس از مشاهير كمل موجود و معروف بودند چون شيخ سعد الدين حموى‌[1]و شيخ سيف الدين باخرزى و شيخ شهاب الدين سهروردى‌[2]و (شيخ نجم الدين رازى المعروف بدايه و[3]) نقلست كه ناظم عليه الرحمة مدت شش ماه در محروسه مصر در جامع (ازهر[4]) معتكف بود و شيخ محى الدين (ابن عربى‌[5]) در طبقه علياهم در آن ايام معتكف بود و ميان ايشان ملاقات اتفاق نيفتاد و مدعاى نافى آنست كه (گوئيم آن زمان زمان ظهور ولايت‌[6]) بود پس (ناظم‌[7]) در زمان ظهور نفى ظهور كرده باشد و اين محالست.[8]

ترا گرديده احول نبودى‌

حديث آخر و اول نبودى‌

ترا از صحبت تو كار خامست‌

و گرنه (باطن و ظاهر[9]) كدامست‌

[و ان خطرت يوما على خاطر امرى- اقامت به الافراح و ارتحل الهم‌]

قال رحمة اللّه‌[10]:

و ان خطرت يوما على خاطر امرى‌

اقامت به الافراح و (ارتحل الهم‌[11])

از خاطر قلب مراد است (و اين‌[12]) تسميه محل بود باسم حال و فاعل (آن‌[13]) مدامة و با در ضمير «به» سببيت راست و مراد از روز نزد (ارباب‌[14]) كشف و شهود

[1]- و شيخ نجم الدين رازى.

[2]- مسهره وردى.

[3]- قدس اللّه اسرارهم.

[4]- اظهر.

[5]- عربى قدس سره.

[6]- آن زمان ظهور.

[7]- هم.

[8]- مثنوى.

[9]- ظاهر و باطن.

[10]- عليه.

[11]- و ارتحلالهم.

[12]- و آن.

[13]- خطرت.

[14]- اهل.

(وقتست‌[1]) كه آنرا آن خوانند يعنى اگر آنى از اوان تهيه قلب تعرض هبوب نفحات را، (نسيمى‌[2]) از نسمات فضاء حظاير قدسى و روحى از روايح لطايف مشاهد انسى بررياض قلوب مخموران شراب (حانات‌[3]) روحانى و مهجوران اوطان جوار قرب رحمانى (كدر[4]) سازد خمار احزان و محنت هجران به راحت افراح اقداح زلال وصال مبدل گردد چنانكه ناظم گويد[5].

نهارى اصيل (كله ان تنسمت‌[6])

اوايله منها برد تحيتى‌

و ان (رضيت‌[7]) عنى فعمرى كله‌

(اوان الصبى طيبا و عصر الشبيبة[8])

[و لو نظر الندمان ختم انائها- لا سكرهم من دونها ذلك الختم‌]

قال (رحمه اللّه‌[9]):

و لو نظر الندمان ختم انائها

لا سكرهم من دونها ذلك الختم‌

ندمان رفيقان مجلس شرب را گويند و آن جمع نديم است و دون درين محل بمعنى (جز است‌[10]) و ضمير آن راجع بمدامه. يعنى اگر ارباب قلوب و اصحاب مكاشفات غيوب كه شاربان زلال كمال و شاهدان مجلس وصال‌اند نظر استبصار بر طلسم گنج مخفى اندازند كه مهر (انار[11]) آن شرابست ظهور لمعه‌اى از (لوامع‌[12]) تجليات جمالى رسوم طيران، همم همه را در بحر حيرت‌[13]جمال (حقيقى است با آنك در ترددات‌[14]) هبوطى برچندين هزار مراتب روحانى و منازل جسمانى گذر كرده‌[15]و از هريك غبارى از آثار بعد و كدورتى از محن فراق با او همراه گشته‌

[1]- وقتيست.

[2]- نسمى.

[3]- جامات.

[4]- گذر.

[5]- نظم:

[6]- ان كله تنسحت.

[7]- رصية.

[8]- و ان الصبا طيبا و عصر الشبيبتى.

[9]- رحمة اللّه عليه.

[10]- خبر است.

[11]- اناء.

[12]- لمعات.

[13]- و هيمان گرداند اى عزيز اين جمال صورى كه عكسى از اشعه انوار.

[14]- حقيقت با آنكه در بروزات.

[15]- است.

و با مظاهر مظلمه كشيفه امتزاج يافته چون حقيقت خود را (بر[1]) نظر ارباب (عقول‌[2]) جلوه مى‌دهد عقول و نفوس جمله را مخطوف و مجذوب و مجنون مى‌سازد و جانها را در بوته محن (محبت‌[3]) مى‌گذارد اينجا بدانى كه شرح اذواق شاهدان حقايق جمال مطلق و واصلان ذروه (كمال‌[4]) محقق در حيز بيان زبان نگنجد و لسان ميزان هيچ عقل آنرا (برنسنجد حرف‌[5]).

حرف عشق از سرزبان دورست‌

شرح اين آيت از بيان دورست‌

هرخسى كى رسد به معنى عشق‌

طالب (كام‌[6]) زين نشان دور است‌

[و لو نضحوا منها ثرى قبر ميت* لعادت اليه الروح و انتعش الجسم‌]

قال (رحمه اللّه‌[7]):

و لو (نضحوا[8]) منها ثرى قبر ميت‌

لعادت اليه الروح و انتعش الجسم‌

(نضح‌[9]) پاشيدن آبست و ثرى خاك نمناك و انتعاش برخاستن و ضمير اول (به مداومه‌[10]) و ثانى بميت. (و روح و جسم‌[11]) فاعل عادت و انتعش يعنى اگر (آن شاربان‌[12]) زلال (عرفان‌[13]) كه ندماى مجلس شهوداند (تعبيه‌[14]) از اقداح عنايت (و نفثه‌[15]) از مصباح هدايت كه محيى قلوب و ارواح و منور نفوس و اشباح است (برحال‌[16]) غافلى از مردگان مقبره غفلت و جهالت گمارند بحيوة معنوى زنده گردد و بمدد روح روح عرفانى از قبر جهالت و حرمان برانگيخته شود و آتش تاسف فوت مطلوب‌

[1]- به.

[2]- قلوب.

[3]- محنت.

[4]- بكمال

[5]- نسنجد، شعر.

[6]- نام.

[7]- رحمة اللّه عليه.

[8]- نضبحوا.

[9]- نضبح.

[10]- عايد به مدامة.

[11]- و الروح و الجسم.

[12]- از مشاربان.

[13]- عرفانى.

[14]- بقيه.

[15]- نعشه‌اى.

[16]- خاك.

مقوى‌[1]طلب او گردد.[2]

تو آن انفاس رحمانى كه جانها از دمت يابند

تو آن درياى غفرانى (كزو شويند زلتها[3])

[و لو طرحوا فى فى حايط كرمها- عليلا و قد اشفى لفارقه و السقم‌]

قال رحمة اللّه‌[4]:

و لو طرحوا فى فى حايط كرمها

عليلا و قد (اشفى‌[5]) لفارقه (و[6]) السقم‌

اشفى اى قرب من الهلاك. عليلا مفعول طرحوا[7]و ضمير (اشفى‌[8]) عايد به عليل.

اى عزيز بدانك حقيقت «فى» سايه هماى كامل مكمل است و «حايط» بدن مجعول مرشد كه وعاء حقايق و اسرار و اناء معارف و انوار است و كرم دل صاحب كشف بود كه مورد خطاب حكمت و منبع شراب محبت است و مراد از عليل محجوب غافل (و[9]) محروم عاطل است يعنى اگر مريضى بسبب غفلت و حرمان و سقيمى بواسطه (شفاى‌[10]) جهل و خسران در ظلمت تيه بعد و جهالت بهلاك ابدى نزديك شده باشد چون در سايه هماى كامل از مشرفان ولاية وطن سازد بعون ضياء انفاس آن صاحب دولت از ظلمت امراض شكوك و جهالات به فسحت (فضاء[11]) انوار يقين و مطالعه كمالات اسرار دين مصحح و مزين گردد.[12]

جانا ز مى عشق يكى قطره بدل ده‌

تا در دو جهان يك‌دل بيمار نماند

[1]- و مهيج.

[2]- بيت.

[3]- كه مى‌شويد خجالتها.

[4]- عليه.

[5]- اشقى.

[6]- ندارد.

[7]- بود.

[8]- اشقى.

[9]- ندارد.

[10]- سقم و.

[11]- فزاى.

[12]- بيت.