کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

در بارگاه دردت درمان چه (بار[1]) دارد

با جلوه‌گاه وصلت هجران چكار دارد

با روح وصلت اى جان غم كيست تا نهد پاى‌

با كفر بت‌پرستان ايمان چكار دارد

[و فى سكرة منها و لو عمر ساعة- ترى الدهر عبد اطايعا و لك الحكم‌]

قال (رحمة اللّه‌[2]):

و فى سكرة منها و لو عمر ساعة

ترى الدهر عبد اطايعا و لك الحكم‌

يعنى اگر ساعتى در مدت ملوك بواسطه سكر شراب محبت در فنا فى اللّه از ادبار هستى موهوم خلاص يابى‌[3]بشرف خلعت بقاء حقيقى باقى گردى كه‌«من قتلته محبتى فانا ديته»[4]پس بحكم‌«وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى‌»[5]در آن (حال‌[6]) هر تصرفى كه از تو (ظاهر[7]) شود آن ظهور تصرفات و شؤون حق بود (در مظهر ناموتى تو[8]) و چون روزگار مطيع احكام تصرفات حقانى است بوسيلت مقام خلافت محكوم احكام تو گردد.[9]

درين دريا فكن خود را مگر درّى بدست آرى‌

كزين درياى بى‌پايان گهر بسيار برخيزد

وگر موجيت بربايد چه دولت مر تو را زان به؟

كه عالم پيش قدر تو چو خدمتكار برخيزد

[1]- كار.

[2]- رحمه اللّه عليه.

[3]- و.

[4](*) مضمون اين عبارت نزديك است به حديث قدسى معروف: ..« و من قتلتة فعلى ديته و من على ديته فانا ديته.

[5](**) الانفال/ 17.

[6]- حالت.

[7]- صادر.

[8]- از مظهر ناسوتى.

[9]- شعر:

[فلا عيش فى الدنيا لمن كان صاحبا- و من لم يمت سكرا بها فاته الحزم‌]

قال رحمه اللّه‌[1]:

(فلا[2]) عيش فى الدنيا لمن كان (صاحبا[3])

و من لم يمت سكرا بها فاته الحزم‌

صاحيا و سكرا هردو (منصوب‌[4]) بحال است و ضمير متصل بفات مفعول وى است و عايد بمن و الحزم فاعل وى. يعنى چون شرف مقام محبت (بمثاتيست‌[5]) كه به سبب حصول واردى از واردات اسرار آن مقام كه عبارت از ان سكر است طالب را از دركه ذلّ زوال و فنا باعلا درجات كمال و بقا ميرساند پس هركه بقصور خودى عاريست ازين شهود، عدم (آنكس به‌[6]) از وجود. و هركه در فنا فى اللّه در (استبدال‌[7]) ذلت فناى عبدانى بعزت بقاء حقانى (نكوشد[8]) آنكس را حازم و عاقل نگويند:[9]

تا جان دارم بُوَم بگفت (و[10]) گويت‌

(وين‌[11]) عمر بسر برم به جست‌وجويت‌

با باد صبا دست به پيمان آرم‌

تا از پى من بخاكم آرد بويت‌

[على نفسه فليبك من ضاع عمره- و ليس له منها نصيب و لا سهم‌]

قال (رحمة اللّه‌[12]):

على نفسه فليبك من ضاع عمره‌

و ليس له منها (نصيب‌[13]) و لا سهم‌

چون اعظم آلات اكتساب كمال و اكرم حالات نيل فضل و نوال اوان گنج حيوة و زمان جواهر انفاس و ساعات است كه (طالب لبيب‌[14]) بوسيلت آن اكتساب (سعادات ابدى و اصطياد[15]) كمالات سرمدى مى‌تواند كرد و نفس عزيز

[1]- عليه.

[2]- و لا.

[3]- صاحيا.

[4]- مطلوب.

[5]- به مثابه‌اى است.

[6]- آنكسب.

[7]- استدالال.

[8]- نكوشيد.

[9]- رباعى.

[10]- ندارد.

[11]- وى.

[12]- رحمه اللّه عليه.

[13]- يصيب.

[14]- سالك بسبب يافتن و رسيدن.

[15]- سعادت ابد و اصطباد.

خود را از گرفتارى تيه خسران و ظلمت (وحشت‌[1]) حرمان بنعيم رياض حقايق عرفان و لذت حصول انوار مدارج ايقان مى‌تواند رسانيد پس هركه با وجود استعداد و فرصت‌طلب مراد، از تحصيل اين سعادت بازماند و زمام اهتمام بدست تصاريف امور فانى مكدر (منغص‌[2]) دنيوى داد بحقيقت از مردودان منكوس و مخذولان منحوس است كه مهروب را مطلوب داشته و مطلوب را مهروب انگاشته است‌«أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ»[3]و كدام غبن و حسرت عظيم‌تر از آنك احمقى با وجود استعداد تحصيل (سيادت‌[4]) پادشاهى و فرصت اكتساب ذوق (سعادت نامتناهى‌[5]) محنت خاركشى و مذلت كناسى اختيار كند و مدبرى كه (حيران عبش‌[6]) ضلال و لهفان عطش زلال (از مفاوز[7]) بيداء عدم بسواحل درياى كرم وارد گردد (و[8]) اوقات فرصت غنيمت ندارد و ساعات مهلت بلهور[9]غفلت و لعب‌[10]شهوت گذارد و بآخر جمال تجليات نفحات ربانى ناديده و ذوق شراب محبت از اقداح اسرار عرفانى (ناچشيده تا[11]) نفير حسرت‌[12]حرمان و زفير داغ (خسران‌[13]) با لب خشك و ديده گريان بظلمت خانه عدم باز گردد جاى آنست كه زمينيان از حال او عبرت‌[14]گيرند و آسمانيان از نكال او نوحه در گيرند.

جعلنا اللّه ممن سعد بطامته و فاز بمحبته و لا (يوقعه‌[15]) الهوى فى خسران الفوت و لا يحل به حسرة بعد الموت انه الواهب المنان ذو الفضل (و[16]) الاحسان و الجود و الامتنان و الحمد للّه وحده و السلام على من اتبع الهدى.

[1]- خست و.

[2]- منقص.

[3](*) هود/ 21 و 22.

[4]- سعادت.

[5]- نامتنا.

[6]- با خسران.

[7]- مغاور.

[8]- ندارد.

[9]- و.

[10]- و.

[11]- ناكشيده با.

[12]- و.

[13]- هجران.

[14]- او عبرت( تكرار).

[15]- و لو يوفقه.

[16]- ندارد.

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

باب پنجم مرادات ديوان حافظ[1]

مير سيد على همدانى‌

عكس نسخه خطى موجود در موزه بريتانيا

[1](*) درباره اين رساله در صفحات 176 تا 179 توضيحاتى داده شد، به همان‌جا برگرديد و بعضى تسامحاتى را هم كه در هنگام نقل از اين رساله در آنجا روى داده پس از مقابله با خود رساله اصلاح فرمائيد.

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة