کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

اختيار كرد و لقب سلطان صدر الدين گرفت او اولين پادشاه مسلمان بود كه در كشمير برتخت جلوس كرده است. با مسلمان شدن سلطان صدر الدين، جمعى از خويشاوندان و اميران او هم دين اسلام را پذيرفتند. سيد بلبل شاه مذكور هم كارهاى تبليغى خود را ادامه داد و ده هزار نفوس را بحلقه اهل اسلام درآورد، و در سال 727 ه فوت كرده.[1]

شاهمير (شاه ميرزا) در عهد سلطان هم پيشرفت شايانى بدست آورد او نه فقط اتاليق و وكيل حيدر پسر سلطان بود بلكه وزير مقتدر سلطان نيز بود.

بظاهر بمشورت شاهمير، سلطان ميخواست كه تقويم قديمى كشمير را تغيير بدهد ولى براى نفوذ سال هجرى قمرى زمينه مناسب فراهم نشده بود. بنابراين از سال 725 ه سال كشميرى را رواج داد كه تا دوره اكبر شاه امپراتور تيمورى هند (كه در سال 1586 م كشمير را فتح كرده و ضميمه سلطنت خود ساخته) ادامه داشته است.[2]

سلطان صدر الدين در سال 728 ه فوت كرد و برادرش اودياديوا (كه بودايى بود) جانشين او گرديد. زن معروف سلطان صدر الدين كوته‌رين (كوته رانى) كه بظاهر مسلمان و به باطن بودائى بود بعد از فوت سلطان دوباره علنا خود را بودايى تلقى ميكرد و با برادر سلطان (يعنى پادشاه اودياديوا) ازدواج كرد. كوته رانى نسبت بشاهمير عدوات ميورزيد و او را از وزارت و اتاليقى پسرش منفصل كرد ولى بعنوان يكى از افسران نظامى او به خدمت ادامه مى داد. در سال 739 ه سلطان اودياديوا فوت كرد و كوته‌رانى اقتدار را بدست گرفت. البته شاهمير و هواخواهان او هم غافل و بى‌خبر نبودند. شاهمير از ضعف و فتور سلطنت استفاده كرده با كوته‌رانى و وزير بودائى او بنام «بهكشانه» جنگ كرد و در انجام كار پيروز شد. كوته‌رانى و امراى او گرفتار شدند، ولى شاهمير جوانمردانه همه را عفو نمود و معذرت و الحاح كوته‌رانى را پذيرفت و

[1]- در واقعات كشمير اين شعر در تاريخ وفات سيد منقول است:

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً

و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌

فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌

برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)

[2]- تاريخ حسن، جلد 2، ص 169.

گويا با او ازدواج هم كرد. ولى ميگويند اين زن چندى بعد خودكشى كرد.

سلطان شاهمير لقب شمس الدين را اختيار نموده تا سال 748 ه حكومت كرده است. در اين سال، اقتدار را به پسرش جمشيد سپرد ولى جمشيد فقط چند ماه حكومت كرده است. پادشاهان معروف بعدى كشمير كه معاصران مير سيد على همدانى و پسر او مير سيد محمد همدانى ميباشند عبارتند از: 1- سلطان علاء الدين 748- 755 ه 2- سلطان شهاب الدين 755- 775 ه 3- سلطان قطب الدين 775- 796 ه 4- سلطان اسكندر معروف به بت‌شكن 796- 820 ه.

كيفيت اقامت ثلاثه سيد در كشمير بدين قرار است:

1- در سال 774 ه چند ماه در آن خطه اقامت گزيد و سپس براى سفر حج و زيارت خانه كعبه عزم سفر كرد.

2- در سال 781 ه بار دوم به كشمير آمد و تا اواخر سال 783 ه يعنى تقريبا دو سال و چند ماه در اين منطقه مشغول فعاليت‌هاى گوناگون بود.

3- بار سوم در اوائل سال 785 ه آمده و تا اواخر 786 ه همان جا ماند.

يعنى در حدود دو سال اينجا گذرانيده است پس مجموع اقامت او در كشمير در حدود پنج سال بوده است.

صاحب تاريخ رشيدى حدس ميزند كه على همدانى شايد تا چهل روز فقط در كشمير بوده است و مؤلف تاريخ فرشته بر آن سخن چنين ايراد ميگيرد:

«جناب امير بايستى مدت مديد در كشمير تشريف داشته باشند وگرنه در مدت چهل روز تمام شدن چنان خانقاه معلى عاليشان خالى از صعوبت نيست»- ولى خانقاه مذكور را مير سيد محمد بنا نموده است نه على همدانى.

حوارى كشمير

مير سيد على همدانى همراه با 700 سيد هنرمند ايرانى وارد كشمير شده است. او با رفقا و نزديكان خود در محله‌اى كه به نام علاء الدين بوده بركنار رودخانه ابهت (جهلم كنونى) فرود آمده بود- اين همان مقام است كه بعدا خانقاه معلى شاه همدان يا مسجد شاه همدان را آنجا بنا كرده‌اند. على همدانى بعد از اداى نماز فجر و ذكر اوراد و وظائف شرعى در جائى بلند مينشست و با مردم راز

دين و پند و اندرز ميگفت. او حقائق دين اسلام را با لحن شيرين و دل‌نشين و طبق استعداد مردم عادى بيان مينمود. بظاهر او بزبان فارسى وعظ ميگفت و در بعضى موارد از ترجمان (كه از رفقاى او بودند و چند سال قبل از ورود سيد در كشمير توطن گزيده و زبان محلى را ياد گرفته بودند چون برادران سمنانى كه عموزاده او ميباشند و افراد ديگر) استفاده كرده است. ولى صعوبت زياد در مورد زبان در پيش نبود زيرا با ورود لداخيان (اهل تبت) و مردم تركستان و خاصه مساعى حضرت سيد بلبل شاه زبان فارسى در كشمير قابل فهم و زبان عمومى گرديده و وسعت پيدا كرده بود. چنانكه ديديم سلطان قطب الدين به اين زبان شعر ميگفته است و اين اشعار او هم در واقعات كشميرى آمده است:

اى بگرد شمع رويت عالمى پروانه‌اى‌

و ز لب شيرين تو شوريست در هر خانه‌اى‌

من بچندين آشنائى ميخورم خون جگر

آشنا را حال اينست واى بر بيگانه‌اى‌

قطب مسكين گر گناهى ميكند عيبش مكن‌

عيب نبود گر گناهى ميكند ديوانه‌اى‌

على همدانى سلسله مرتب تبليغ دين را در كشمير بوجود آورد. او مبلغين و واعظين متعدد را تربيت و تعليم ميكرد و سپس آنان را در هر ناحيه كشمير ميفرستاد تا دين اسلام را بمردم بشناسانند و بدين وسيله موفقيت‌هاى شايانى بدست آورده است.

على همدانى با علما و مسافران و كاهنان مذاهب ديگر كشمير (چون هندوها و بودائيها) مناظره‌هاى سخت انجام ميداد و بيشتر غالب و چيره ميآمد. در دوران اقامت او در كشمير سى و هفت هزار تن بردست او مسلمان گرديده و بنابر نفوذ فوق لعاده او اسلام در آن خطه گسترش زيادى يافت. بقول صاحب رساله مستورات سيد مردم كشمير را طورى باسلام شيفته ساخته بود كه آنان معبدهاى اسبق را مبدل بمساجد ميكردند و يكى از مريدان على همدانى بنام شيخ‌

قوام الدين بدخشى را ميخواندند كه در آن معابد (مساجد) اذان بگويد و به افتتاح آنها بپردازد.

هر دو پادشاه معاصر سيد على در كشمير (يعنى شهاب الدين و قطب الدين) نسبت به او احترام زياد قائل بودند و دستورات دينى او را بى‌كم و كاست اجرا ميكردند. استاد حكمت در ذكر خدمات على همدانى ميفرمايد: «... در ظل حمايت قطب الدين پادشاه نو مسلمان آن سرزمين بتعليم و تبليغ دين حنيف پرداخت و صدها هزار هندوان آن ناحيه را بمذهب اسلام درآورد[1].» مرتاضين و ساحران بزرگ مذهب هندو و بودايى وقتى كه مغلوب او ميشذند و بديدن بعضى از كرامات او دين اسلام را ميپذيرفتند اين امر براى تحول روحيه عمومى مردم خيلى جالب توجه و قرين موفقيت بوده است.

زبان و فرهنگ و بعضى از صنايع ايرانى بوسيله على همدانى در كشمير رواج پيدا كرد او چندين مدرسه و خانقاه را در كشمير و نقاط همجوار بنا نمود و بنابر اينگونه خدمات حوارى كشمير ناميده ميشود.

در نواحى كشمير

سيد على همدانى در حدود پنج سال در نواحى دور دره جامون و كشمير در بلتستان و گلگيت سياحت كرده و نخستين بار او صداى دين مبين اسلام را بآن سرزمين‌ها رسانده است. بسيارى از خانقاه‌ها و مساجد آنسامان بنام «مساجد حضرت امير» در دوره او ساخته شده است. در يكى از مساجد «شگر» نقوش سوره مزمل نوشته بدست وى هنوز هم موجود و خواناست. مى‌گويند مجموعه «اوراد فتحيه» خود را وى در آن نواحى جمع‌آورى نموده بود. عصا و تبركات ديگر وى در بلتستان نگاهدارى ميشود.[2]

[1]- يغما( 2) ص 244.

[2]- ماهنامه فكر و نظر اسلام آباد( پاكستان) ماه ژوئيه 1972 م مقاله نگارنده.

فصل ششم نفوذ على همدانى نزد پادشاهان و حكام و امراى وقت‌

مير سيد على همدانى با سائر پادشاهان و حكام و امراى مختلف كشمير و نواحى ايران روابط دامنه‌دار داشته و در اين مورد در بعضى از مراجع و نيز كتب او اشارات موجود است. البته روابط وى با پادشاهان كشمير مانند جميع مساعى و فعاليتهاى او در آن خطه آشكار و بارز است.

روابط سيد على هيچ موقع بنابر نيازمندى و رفع احتياجات شخصى او نبوده زيرا شخص او از دنيا و اموال و زخارف آن بالاتر و بى‌نياز بوده و هرچه داشته، آن را هم براى ديگران وقف كرده است. على همدانى در هر مورد يك مرشد روحانى و عالم ربانى و مبلغ و بى‌نياز از دربار سلطانى بنظر ميآيد. چندين پادشاه و حاكم و امير شديدا نسبت به او احترام و ارادت تمام ابراز مينموده و از جمله مريدان او بوده‌اند، امرا و حكام از او راهنمايى و راهبرى ميخواستند و بر نصايح حقه او عمل ميكردند. ولى از هيچ مأخذى برنميآيد كه على همدانى هديه‌اى با فتوحى را از آنان پذيرفته و يا كمك ديگرى از ايشان خواسته باشد. بعضى از كتب و رسائل سيد طبق التماس پادشاهان و اميران مختلف نوشته شده است بزرگترين و مهمترين آثار او ذخيرة الملوك است و او اين كتاب را هم بنابر خواهش بعضى از پادشاهان و حاكمان نوشته ولى اسامى آنها را ذكر نكرده است. رساله بهرام شاهيه بنابر التماس حاكم بلخ و بدخشان سلطان محمد بهرام شاه نوشته شده است. سيد على رساله عقبات را بنام سلطان كشمير قطب الدين نوشته و رساله كوچك وى بنام «موچلكه» بنام اميرى ميباشد. در مجموعه مكتوبات او هم نامه‌هاى متعدد بنام پادشاهان و اميران موجود است و مطالعه آن‌ها نشان ميدهد كه شخص فوق العاده على همدانى با كمال صراحت لهجه و بى‌باكى بحكام بزرگ نصايح دينى ميدهد و آنان را به اجراى اوامر و نواهى شرع اسلامى وادار ميكند. مكتوبات او بنام ميرزاده ميركا، سلطان محمد شاه حاكم‌

بلخ، سلطان غياث الدين حاكم پاخلى، سلطان قطب الدين پادشاه كشمير، سلطان طغان شاه حاكم كنر (كونار) و سلطان علاء الدين (يا على الدين) موجود است. مكتوبات ديگر هم بنام پادشاهان و اعيان حكومتها دارد ولى اسامى مكتوب اليهم بر ما روشن نيست زيرا نساخ فقط اينقدر نوشته‌اند كه «بيكى از پادشاهان/ حاكمان نوشته شد». سلطان بهرام شاه حوشى از مريدان مخلص سيد بود. او از مشاهده كرامات على همدانى باصلاح احوال خود پرداخته و در صورت حاكم بسيار عادل و متقى زندگانى را بسر برده است. بنا بروايت صاحب مستورات‌[1]اين حاكم شبى مشروب زياد خورده بدمست بوده و در آن مستى تمايل داشت كه كارهاى بد انجام بدهد، مثلا كسى را ناحق بقتل رساند، درين مستى بخواب رفت و على همدانى را بعالم رويا ديد كه به او گفت: اى پادشاه از خداوند متعال و رسوايى روز قيامت شرمى ندارى كه اينطور بدكاريها را انجام ميدهى؟ بارى انجام فعل بد و ارتكاب قتل ناحق را از تو جلوگيرى كردم و در آتيه مواظب باش»، سلطان از اين واقعه سخت شرمنده، و به حضور على همدانى رسيد و بردست او تائب شد. از آن پس زندگانى را خداترسانه ميگذرانيد و مردم او را «شيخ سلطان» ميگفتند. اين پادشاه وقتى پادشاه حكومت بلخ و بدخشان و گاهى تنها پادشاه بدخشان بوده است. وقتى حكومت بدخشان از دستش رفته بود على همدانى فرمود: «زود باشد كه مملكت بدخشان به شيخ محمد باز گردد» و همينطور شد[2]، اين سلطان طبق دستورات على همدانى براى رفاه مردم خيلى كارهاى رزنده انجام داده است. او رساله واردات اميريه على همدانى را خلاصه كرده ورد ميكرد. نامه على همدانى كه بنام او در مجموعه مكتوبات مى‌بينيم از پند و اندرز و توصيه براى رفاه مردم و عدل و انصاف و خدا ترسى مملومى باشد.

كتاب «ذخيرة الملوك» هم معمور است از نصايح براى حاكمان. آنچه كه در باب سوم آن كتاب نوشته در نامه‌اى بنام سلطان علاء الدين (على الدين حاكم پاخلى آن را خلاصه كرده است. ميفرمايد كه پادشاه و حاكم اسلام بايد كه بروش خلفاى راشدين و پادشاهان نيكدل و متقى اسلام گام بزند و در

[1]- خ برگ 218.

[2]- مستورات( ع) برگ 35.

امر بالمعروف و نهى عن المنكر بكوشد- نامه‌اى بنام سلطان طغانشاه هم همين موضوع دارد و در نامه ديگرى كه بنام ميرزاده ميركا مضبوط و موجود است پند و اندرز مرشدانه ميآرد و در اهميت توصيه و تبليغ دين به آيات سوره عصر استشهاد ميكند.

بنابر تقاضاى سلطان غياث الدين، حاكم پاخلى و نواحى آن، على همدانى در قلمرو او به وعظ و تبليغ اسلام مى‌پرداخت ولى از دست كفار و اشرار و آشوبگران مصائب و آلام زياده به او رسيد و سلطان مذكور به ظاهر نتوانسته كه طبق وعده خود نظم و آرامش را در آن سامان ايجاد كند و جلوى مفسدان را بگيرد. سيد در نامه‌اى از اين وضع اسفناك شاكى است و ميفرمايد: «اى عزيز خود را بحالى مبتلا كردى كه آسمانيان بر حال تو نوحه كردند و زمينيان بر فعل تو افسوس داشتند و جميع اهل بدعت و ضلالت را شاد گردانيدى و هم يكى از اهل اللّه و ارباب قلوب را محزون و مخذول كردى و حضرت صمديت را با جميع انبياء و ملائكه خصم خود ساختى» ميفرمايد كه مردم اين ناحيه نسبت به اهل بيت رسول6و سادات احترام نميگزارند و اين امر فساد نيت ايشان و ضعف ايمان آنان را نشان ميدهد. البته اگر ايشان بر روش سفاكى يزيد عمل بكنند، على همدانى هم بروش حسين بن على متمسك است و «اگر جمله زمين آتش گيرد و از آسمان شمشير بارد آنچه حق باشد نپوشد».[1]

حاكمان پاخلى يكى بعد از ديگرى براى على همدانى احترام زياد قائل بوده و طبق راهنمايى سيد شرع اسلامى را در قلمرو خود رواج داده‌اند. در آخر زندگانى، سيد را در قلمرو سلطان پاخلى مى‌بينيم. سيد طبق اصرار سلطان چند روز مهمانش بوده و قضا را در نزديكى دار الحكومت او فوت كرده است. خلاصه روابط سيد با حكام آن ناحيه تا آخر ايام او ادامه داشته است‌[2]- از رساله مستورات برميآيد كه چندين حاكم ديگر در جزو ارادتمندان و مريدان على همدانى درآمده‌اند

[1]- رساله مكتوبات شماره 8.

[2]- خ- م( لا) برگ 83.

مثلا حاكمان بخارا و اردبيل و يكى از بلاد روم.

سلاطين كشمير

رساله «عقبات» را على همدانى بدرخواست سلطان قطب الدين نوشته و در اين رساله او را از «عقبات» و مضائق فرائض سلطنت آگاه ساخته است. بزرگترين «عقبه» براى پادشاه اسلام اين است كه از عهده عدل و مساوات عملى براى زيردستان خود موفق بدر آيد. سيد در نامه‌اى كه بنام آن سلطان نوشته او را براى اجراى اوامر و نواهى دين اسلام نصيحت ميكند. ميفرمايد كه مردم عصر ما بيخود ادعاى ديندارى دارند. حقيقت اين است كه «اى عزيز اگر دين دارى آنست كه صحابه و تابعين داشتند و مسلمانى آنكه در قرن اول ورزيدند جاى آنست كه گبران و مغان از تر دامنى ما ننگ دارند ...:

گر برهمن حال من بيند براند از درم‌

ز آنكه چون من بدكنش را پيش بت هم بار نيست‌

ز هر بدى كه تو دانى هزار چندانم‌

كسى چه داند آن بد ز من كه من دانم»

[1]پادشاه عادل و معارف پرور كشمير سلطان شهاب الدين قبل از ورود سيد در كشمير در 773 ه بدست يكى از عزيزان و مريدان او مير سيد حسين سمنانى بيعت كرده بود. اين سلطان علاقه داشت كه على همدانى با سادات ديگر وارد وادى كشمير گردد. در سال 774 ه وقتى كه على همدانى در كشمير قدوم فرمود، سلطان مذكور در جائى بنام «وى هند» نزد اتك پنجاب با حاكم پنجاب و دهلى (فيروز شاه تغلق 752- 792 ه) مشغول جنگ بود و برادر خود و وليعهد وى قطب الدين زمام امور كشمير را در دست داشت- قطب الدين از طرف سلطان كشمير از على همدانى و هفتصد همراه محترم او استقبال و پيشواز. بعمل آورد[2]- على همدانى تا چهار ماه كارهاى تبليغى خود انجام ميداد و در عين حال‌

[1]- مستورات( ع) برگ 37 تا 42 نيز 51- 52.

[2]- ساير نويسندگان معتقدند كه 700 سيد در سال 774 ه وارد كشمير گرديده ولى صاحب تاريخ حسن( جلد 2، ص 175) مينويسد كه 700 سيد در سال 781 ه آمده‌اند.