قرار گرفتن دقيق، واجب نيست و همين كه «روبه سمت قبله» صدق كند كافى است.
3- سمت و جهت مسجدالحرام قبله است نه خود ساختمانها، و لذا اگر ساختمانهاى كعبه يا مسجد، از بين بروند، باز هم مسلمان روبه سمت آن نماز مىخواند، وكسى كه در جايگاه بلندتر از كعبه قرار داشته باشد، باز هم به همان سمت نماز مىخواند و كسى كه در داخل كعبه نماز بخواند، به هر طرف كه بخواهد بخواند.
4- بر مسلمانان لازم است كه جايگاه خود را نسبت به كعبه و قبله مشخّص سازند تا روبه سمت مسجدالحرام نمايند. تشخيص و تعيين قبله هم با هر وسيلهاى كه موجب اعتماد و اطمينان شود، صورت مىگيرد و احوط اين است كه تا آنجا درباره قبله جستجو كند كه علماليقين حاصل شود، اگرچه بنابر اقوا، حصول اطمينان نيز كفايت مىكند.
5- اگر كسى سمت مسجدالحرام را نداند، بايد به امارات و نشانههاى مورد اعتماد عقلا، كه موجب اطمينان مىشود، عمل كند. از جمله اين امارات، امور ذيل است:
الف- قبله يابى بوسيله ستارگان مطابق با موقعيت جغرافيايى شخص در خشكى و دريا و فضا.[1]
ب- اعتماد به خبر عادل از مؤمنان يا خبر ثقه از عامّه مردم. بدينسان به قبله مناطق و كشورهايى كه انسان به آنجا مىرود، مىتوان اعتماد كرد اگر
[1]- در اين مورد جزئياتى است كه فقها رحمهم الله ذكر كردهاند و كارشناسان و دانشمندان از نظر علمى، بر تفصيلات آن آگاهند و چون در اين زمان، نياز كمترى به اين راه وجود دارد از ذكر آن صرف نظر كرديم.
علم به خطا و اشتباه آن نداشته باشد.
ج- قبله را از راههاى علمى ممكن نيز مىتوان مشخّص كرد، از قبيل:
حركت بادها و وضعيّت خورشيد و ماه در اوقات مختلف و مكانهاى مختلف، در صورتيكه براى عقلا، اطمينان آور باشد.
د- اگر امارات و نشانهها، متعارض باشند، بايد به آنچه اطمينان آور است عمل كند و بقيّه را رها نمايد. پس اگر اجتهاد و جستجو كرد و قبله را تشخيص داد ولى صاحب خانه، قبله را بر خلاف آن جهت، اعلام كرد يا اينكه قبله آن منطقه بر خلاف قبله مورد تشخيص او بود، او بايد به آن جهتى عمل كند كه اطمينان پيدا كرده است، امّا كسى كه عاجز از جستجو و تفحّص است مانند شخص نابينا و زندانى، بايد در بيان امارات يا تعيين قبله يا كمك گرفتن از ابزارهاى علمى اطمينان آور، به غير خود مراجعه كند.
ه- اجتهاد به رأى و قياس يا اعتماد بر گمان و تصوّر كه شارع مقدّس از آنها نهى كرده، جايز نيست زيرا گمان، انسان را به حق نمىرساند، و بايد مطابق با روشهايى كه شرع در نظر گرفته يا عرف عقلا صحّت آن را تصديق كرده، قبله را تشخيص داد.
6- كسى كه نمىتواند جهت قبله را تشخيص بدهد، مخيّر است به هر طرف كه بخواهد نماز بگزارد و در اين مورد قول مشهور و احوط هم اين است كه به چهار طرف نماز بخواند.
7- براى مسافر لازم است كه جهت قبله را پيدا كند و جايز نيست نمازهاى واجب را سواره بخواند مگر در صورتيكه بتواند بدون اختلال در قبله، نماز را بجا آورد مانند كشتى و قطار و هواپيما. امّا حركتهاى جزئى كه در اين هنگام ايجاد مىشود، اشكالى ندارد ولى اگر حركت به گونهاى
باشد كه باعث سلب استقرار شود مانند قايق در درياى طوفانى يا هواپيما در هنگام پرواز كردن يا فرود آمدن و مانند آن، پس احوط اين است كه در صورت امكان، نماز را به تأخير اندازد تا در يك محلّ ديگر و با استقرار و آرامش بجا آورد. و بر او لازم است در هنگاميكه در داخل وسيله نقليّه نماز مىخواند، مواظب قبله باشد و با انحراف وسيله نقليّه از قبله، او خود را به سمت قبله منحرف كند، و اگر نمىتواند بطور دقيق، به موازات قبله قرار بگيرد و مىترسد نمازش قضا شود، لازم است به هر مقدار كه امكان دارد حتّى با تكبيرة الاحرام، روبه قبله كند و اگر اين هم امكان نداشته باشد، نمازش بدون قبله كافى است. همچنين است حكم كسى كه مجبور است در حال راه رفتن نماز بخواند.
8- جايز است براى شخص در حالت سواره يا راه رفتن، نمازهاى نافله را در سفر و حضر، روبه غير قبله بخواند امّا در حالت استقرار، جايز نيست و بايد روبه قبله نماز بخواند. و اگر بعضى از نوافل با نذر، واجب شود، حكم آن، حكم ساير نوافل است.
9- حكم ساير نمازهاى واجب مانند نماز آيات و نماز ميّت، حكم نمازهاى واجب يوميّه است.
احكام استقبال يا روبه قبله كردن
حديث شريف
1- زراره مىگويد: از امام باقر عليه السلام درباره واجبات نماز پرسيدم. امام فرمود:
«الوقت والطهور والقبلة والتوجّه والركوع والسجود والدعاء».
«وقت، طهارت، قبله، توجّه، ركوع، سجود و دعاء.»
قلت: ما سوى ذلك؟ قال: «سنّة في فريضة»[1].
گفتم: ما سواى اينها؟ فرمود: «سنّت است در فريضه.»
2- امام باقر عليه السلام در حديث ديگر فرمود:
«لا صلاة إلّاإلى القبلة»[2].
«نماز صحيح نيست مگر رو به قبله.»
3- از امام صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود:
«المريض إذا لم يقدر أن يصلّي قاعداً كيف قدر صلّى، إمّا أن يوجَّه فيومئ إيماءً»، وقال: «يُوجَّه كما يوجّه الرجل في لحده، وينام على جانبه الأيمن
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب القبله، ص 214، ح 1.
[2]- همان، باب 2، ص 97، ح 9.
ثمّ يومئ للصلاة، فإن لم يقدر أن ينام على جنبه الأيمن فكيف ما قدر، فإنّه له جائز، وليستقبل بوجهه القبلة، ثمّ يومئ بالصلاة إيماءً»[1].
«مريض اگر نتواند نشسته نماز بخواند، هرطور كه مىتواند بجا آورد، روبه قبله كند و براى اعمال نماز اشاره نمايد. امام عليه السلام فرمود:
روبه قبله شود همانطور كه انسان در قبر روبه قبله گذاشته مىشود و به پهلوى راست خوابانده شود، سپس براى نماز اشاره كند، و اگر نمىتواند به پهلوى راست بخوابد، پس هر طور كه مىتواند بخوابد و رو به قبله كند و به نماز اشاره نمايد.»
4- از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمود:
«إذا لم يستطع الرجل أن يصلّي قائماً فليصلِّ جالساً، فإن لم يستطع جالساً فليصلِّ مستلقياً، ناصباً رجليه بحيال القبلة يومئ إيماءً»[2].
«اگر انسان نتواند ايستاده نماز بخواند پس نشسته نماز بگذارد، و اگر نشسته هم نتواند، به پشت بخوابد و پاهايش را به سمت قبله دراز كند در حاليكه كف پاها به طرف قبله باشد، و براى نماز اشاره نمايد.»
5- امام باقر عليه السلام فرمود:
«استقبل القبلة بوجهك، ولا تقلّب بوجهك عن القبلة فتفسد صلاتك، فإنّ اللَّه عزّ وجلّ يقول لنبيّه في الفريضة: (فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ)»[3].
«با صورت خود، روبه قبله كن، رو را از قبله برنگردان و گرنه نمازت باطل مىشود زيرا خداوند به پيامبر مىفرمايد:
(فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، باب 1، ابواب القيام، ص 691، ح 10.
[2]- همان، ص 693، ح 18.
[3]- همان، ج 3، باب 9، ابواب القبله، ص 227، ح 3.
مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ)
يعنى: رويت را به سمت مسجدالحرام كن و هرجا باشيد به سمت مسجدالحرام رو كنيد.»
6- از امام صادق عليه السلام روايت شده درباره مردى كه به سوى غير قبله نماز خوانده و در اثناى نماز و قبل از فراغت از نماز متوجّه شده است. امام فرمود:
«إن كان متوجّهاً فيما بين المشرق والمغرب فليحوّل وجهه إلى القبلة ساعة يعلم، وإن كان متوجّهاً إلى دبر القبلة فليقطع صلاته ثمّ يحوّل وجهه إلى القبلة ثمّ يفتتح الصلاة»[1].
«اگر رو به سمت ما بين مشرق و مغرب دارد پس در همان لحظهاى كه متوجّه مىشود، صورت خود را به طرف قبله بگرداند، و اگر كاملًا پشت به قبله بوده است، نمازش را قطع كند سپس رو به قبله بايستد و نماز خود را از اوّل شروع نمايد.»
7- از امام على عليه السلام روايت شده كه فرمود:
«من صلّى على غير القبلة وهو يرى أنّه على القبلة، ثمّ عرف بعد ذلك فلا إعادٌة عليه إذا كان فيما بين المشرق والمغرب»[2].
«كسى كه به غير قبله نماز بخواند و عقيده داشته باشد كه رو به قبله نماز خوانده است و بعد بفهمد كه اشتباه كرده است، اگر رو به سمت بين مشرق و مغرب داشته است، اعاده ندارد و نمازش صحيح است.»
8- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا صلّيت وأنت على غير القبلة، واستبان لك أنّك صلّيت وأنت على غير القبلة وأنت في وقت فأعد، وإن فاتك الوقت فلا تعد»[3].
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 10، ابواب القبله، ص 229، ح 4.
[2]- همان، ح 5.
[3]- همان، باب 11، ص 229، ح 1.
«اگر رو به غير قبله نماز گزاردى و بعد براى تو معلوم شد كه به غير قبله نماز خواندهاى و وقت نماز هم باقى است، نماز را اعاده كن امّا اگر وقت نماز فوت شده است اعاده لازم نيست.»
9- همچنين امام صادق عليه السلام در مورد رو به قبله كردن ميّت فرمود:
«تستقبل بوجهه القبلة، وتجعل قدميه ممّا يلي القبلة»[1].
«ميّت را رو به طرف قبله قرار مىدهى به گونهاى كه قدمهايش به طرف قبله قرار گيرد.»
10- امام باقر عليه السلام در پاسخ به كسى كه درباره سر بريدن حيوان پرسيده بود فرمود:
«استقبل بذبيحتك القبلة»[2].
«حيوان را رو به قبله قرار دِه.»
11- در روايتى آمده است:
«لا تلبسه (أيالسروال) من قيام ولا مستقبل القبلة، ولا إلى الإنسان»[3].
«شلوار خود را ايستاده يا رو به قبله و روبه انسان ديگر نپوش.»
12- ونهى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله عن الجماع مستقبل القبلة ومستدبرها[4].
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نهى فرمود از مرد با زن خود روبه قبله يا پشت بهقبله نزديكىكند.
تفصيل احكام
1- كيفيّت روبه قبله كردن در هنگام نماز، به عرف برمىگردد و برخى
[1]- وسائل الشيعه، ج 2، باب 35، ابواب الاحتضار، ص 662، ح 3.
[2]- همان، ج 16، باب 14، ابواب الذبائح، ص 265، ح 1.
[3]- همان، ج 3، باب 68، ابواب احكام الملابس، ص 416، ح 4.
[4]- همان، باب 12، ابواب القبله، ص 232، ح 3.
از حالات آن به ترتيب ذيل است:
الف- اگر صورت نماز گزار و جلو بدن او به سمت مسجدالحرام باشد كفايت مىكند اگرچه انگشتان پاها و حالت دستها و زانوها روبه قبله نباشد.
ب- كسى كه نشسته نماز مىخواند، بايد صورت و مجموع بدنش را به سوى قبله قرار دهد هر چند كه نوك زانوانش به طرف قبله نباشد.
ج- كسى كه مىخواهد به پهلو خوابيده نماز بخواند، بايد روبه قبله كند مانند حالت ميّت در قبرش، اگر به پهلوى راست خوابيده باشد، و بر عكس وضع ميّت، اگر به پهلوى چپ خوابيده باشد.
د- كسى كه به پشت خوابيده نماز بگزارد، احوط اين است كه در حال نماز، كف پاهايش به طرف قبله باشد به گونهاى كه اگر بنشيند، روبه قبله قرار گيرد كاملًا مانند وضعيّت شخصى كه در حال احتضار، رو به قبله قرار داده مىشود.
2- شخص محتضر، اگر امكان داشته باشد، به روشى كه گفته شد روبه قبله گذاشته مىشود. در هنگام نماز بر ميّت، جنازه بايد طورى قرار گيرد، كه سر او به سمت راست نمازگزار باشد. امّا در قبر، ميّت به پهلوى راستش گذاشته مىشود به گونهاى كه رويش به طرف قبله باشد.
3- در هنگام ذبح حيوان، بايد جلو بدن حيوان روبه قبله قرار گيرد و از باب احتياط گفتهاند خود ذابح هم روبه قبله باشد.
4- مستحب است در هنگام قرائت دعا و قرآن و ذكر و در هنگام مرافعه و قضاوت و در سجده شكر و سجده تلاوت آيات سجده قرآن، روبه قبله كند امّا در هنگام جماع و نزديكى با زن و پوشيدن شلوار، روبه قبله كردن كراهت دارد.