از حالات آن به ترتيب ذيل است:
الف- اگر صورت نماز گزار و جلو بدن او به سمت مسجدالحرام باشد كفايت مىكند اگرچه انگشتان پاها و حالت دستها و زانوها روبه قبله نباشد.
ب- كسى كه نشسته نماز مىخواند، بايد صورت و مجموع بدنش را به سوى قبله قرار دهد هر چند كه نوك زانوانش به طرف قبله نباشد.
ج- كسى كه مىخواهد به پهلو خوابيده نماز بخواند، بايد روبه قبله كند مانند حالت ميّت در قبرش، اگر به پهلوى راست خوابيده باشد، و بر عكس وضع ميّت، اگر به پهلوى چپ خوابيده باشد.
د- كسى كه به پشت خوابيده نماز بگزارد، احوط اين است كه در حال نماز، كف پاهايش به طرف قبله باشد به گونهاى كه اگر بنشيند، روبه قبله قرار گيرد كاملًا مانند وضعيّت شخصى كه در حال احتضار، رو به قبله قرار داده مىشود.
2- شخص محتضر، اگر امكان داشته باشد، به روشى كه گفته شد روبه قبله گذاشته مىشود. در هنگام نماز بر ميّت، جنازه بايد طورى قرار گيرد، كه سر او به سمت راست نمازگزار باشد. امّا در قبر، ميّت به پهلوى راستش گذاشته مىشود به گونهاى كه رويش به طرف قبله باشد.
3- در هنگام ذبح حيوان، بايد جلو بدن حيوان روبه قبله قرار گيرد و از باب احتياط گفتهاند خود ذابح هم روبه قبله باشد.
4- مستحب است در هنگام قرائت دعا و قرآن و ذكر و در هنگام مرافعه و قضاوت و در سجده شكر و سجده تلاوت آيات سجده قرآن، روبه قبله كند امّا در هنگام جماع و نزديكى با زن و پوشيدن شلوار، روبه قبله كردن كراهت دارد.
5- وجوب روبه قبله كردن در هنگام اضطرار مانند نماز خوف ساقط مىشود، و همچنين در هنگاميكه انسان مجبور شود در حالت سواره نماز بخواند، و همچنين در ذبح حيوان چموش و يا ساقط شده در چاه.
6- كسى كه عمداً روبه قبله نماز نخواند، بايد نمازش را اعاده نمايد، امّا كسى كه تعمّد نداشته امّا جهت قبله را نمىدانسته و وقت نماز هم تنگ شده باشد، يا قبله را فراموش كرده باشد، يا اينكه قبله را جستجو كرده امّا اشتباه كرده و اندكى از قبله منحرف شده مانند اينكه بين مشرق و مغرب نماز خوانده براى كسى كه قبله او به طرف جنوب يا شمال قرار داشته است[1]، در اين صورت نماز او صحيح بوده و اعاده ندارد، امّا اگر پشت به قبله نماز خوانده يا براى كسى كه قبله او سمت جنوب است، به سوى مشرق يا مغرب نماز خوانده است، اگر وقت باقى باشد بايد نماز را اعاده كند و اگر وقت فوت شده است، اعاده ندارد.
7- كسى كه درباره قبله تفحّص و جستجو كرده امّا اشتباه نموده و پشت به قبله يا كاملًا به سمت راست يا چپ قبله نماز گزارده باشد، پس اگر در وقت، قبله را تشخيص داد، نمازش را اعاده كند و گرنه نمازش صحيح است، امّا احتياط اقتضا مىكند كه در هر دو صورت اعاده كند. شخص جاهل و فراموشكار و غافل نيز همين حكم را دارد، اگرچه احتياط به اعاده در وقت، در اين جا مؤكّدتر است و اين احتياط در مورد جاهل به حكم نبايد ترك شود.
8- اگر در اثناى نماز معلوم شد كه از قبله انحراف دارد، پس اگر
[1]- به عبارت ديگر انحراف از قبله در هر دو طرف آن، بين طرف چپ و راست، كمتر از 90 درجهباشد.
انحراف، اندك باشد، بايد راست به قبله بايستد و نمازش را ادامه بدهد، امّا اگر انحراف به راست يا چپ يا پشت به قبله است، بايد نماز را از نو بجا بياورد.
4- احكام پوشانيدن بدن در نماز
1- وجوب پوشانيدن بدن در نماز:
حديث شريف
1- محمّد بن مسلم روايت مىكند كه: امام باقر عليه السلام را ديدم كه در يك پوشش واحد كه فراخ هم نبود و ان را به گردن خود گره زده بود، نماز مىگزارد. گفتم: نظر شما چيست درباره كسى كه در يك پيراهن نماز مىگزارد؟ فرمود:
«إن كان كثيفاً فلا بأس به، والمرأة تصلّي في الدرع والمقنعة إذا كان الدرع كثيفاً يعني إذا كان ستيراً»[1].
«اگر ضخيم باشد اشكال ندارد. و زن مىتواند با پيراهن زنانه و مقنعه نماز بخواند اگر پيراهنش ضخيم باشد و بدنش را بپوشاند.»
2- امام على عليه السلام فرمود:
«عليكم بالصفيق من الثياب، فإنّ من رقّ ثوبُه رقّ دينه، ولا يقومنّ أحدكم بين يدي الربّ جلّ جلاله وعليه ثوب يشفّ. تجزي الصلاة للرجل في ثوب واحد
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 22، ابواب لباس المصلّي، ص 282؛ وباب 21، ص 291، ح 1.
يعقد طرفيه على عنقه، وفي القميص الصفيق يزرّ عليه»[1].
«بر شما باد لباس ضخيم و كُلُفت، زيرا كسى كه لباسش نازك و بدن نما باشد، دين او هم نازك است. هيچكس از شما نبايد با لباس بدن نما در مقابل خداوند بايستد. براى مرد، نماز در يك جامه واحد كه دو طرفش را به گردنش ببندد، كفايت مىكند و همچنين در پيراهن ضخيمى كه آن را بر خود دگمه كند.»
3- امام صادق عليه السلام فرمود:
«لا يصلح للمرأة المسلمة أن تلبس من الخُمر والدروع ما لا يواري شيئاً»[2].
«براى زن مسلمان شايسته نيست كه از پوششها و پيراهنها، چيزى را بپوشد كه هيچ چيزى را نپوشاند.»
4- امام صادق عليه السلام روايت مىكند كه امام على عليه السلام فرمود:
«إذا حاضت الجارية فلا تصلّي إلّابخمار»[3].
«دختر، زمانى كه حيض ديد، نبايد نماز بخواند مگر با پوشش.[4]»
5- از امام كاظم عليه السلام سؤال شد درباره مردى كه نماز خوانده و عورت او بيرون (بدون پوشش) بوده و او نمىدانسته است آيا بايد نمازش را اعاده كند؟ امام عليه السلام فرمود:
«لا إعادة عليه، وقد تمّت صلاته»[5].
«اعاده ندارد و نمازش صحيح است.»
6- امام باقر عليه السلام فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 21، ابواب لباس المصلّي، ص 282، ح 5.
[2]- همان، ج 3، باب 21، ص 281، ح 2.
[3]- همان، باب 28، ص 296، ح 12.
[4]- منظور روايت اين است كه دختر وقتى كه به سن بلوغ رسيد بايد با حجاب نماز بخواند.
[5]- همان، ص 293، باب 27، ح 1.
«من غرقت ثيابه فلا ينبغي أن يصلّي حتى يخاف ذهاب الوقت، يبتغي ثياباً
، فإن لم يجد صلّى عرياناً جالساً يومئ إيماءً يجعل سجوده اخفض من ركوعه
، فإن كانوا جماعة تباعدوا في المجالس، ثمّ صلّوا كذلك فرادى»[1].
«كسى كه لباسهايش را آب برده است، نبايد نماز بخواند تا زمانى كه از فوت وقت نماز بترسد. او بايد در صدد پيدا كردن لباس باشد پس اگر نيافت، برهنه نماز بخواند در حاليكه نشسته باشد و براى اعمال نماز اشاره كند و براى سجده بيشتر از ركوع خم شود. و اگر گروهى با اين حالت باشند، در جاهاى دور از همديگر بنشينند و فرادى نماز بگزارند.»
تفصيل احكام
1- پوشاندن بدن در هنگام نماز بر مرد و زن واجب است اعمّ از اينكه كسى باشد كه به او نگاه كند يا نباشد. همچنين پوشاندن بدن واجب است در انجام دادن توابع نماز مانند قضاى سجده فراموش شده و تشهّد فراموش شده و همچنين بنابر احتياط مستحب در سجده سهو. در نماز ميّت، پوشاندن بدن واجب نيست ولى مستحبّ است، و همچنين در سجده تلاوت آيات سجده قرآن و در سجده شكر واجب نيست.
در وجوب پوشاندن بدن، بين نمازهاى واجب و نمازهاى مستحبّ فرقى وجود ندارد.
2- مقدار پوشش واجب بر مرد در حال نماز، پوشاندن هر دو عورت است و مستحب است از زانو تا ناف را بپوشاند.
3- امّا مقدار پوشش واجب بر زن، پوشاندن همه بدن حتى سر و موها
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 52، ابواب لباس المصلّي، ص 328، ح 1.
است جز صورت و دستها تا مچ و ظاهر و باطن پاها تا مچ.
4- بر زن در حال نماز واجب نيست كه آرايشهايى كه در صورت دارد مانند سرمه، سرخه و ساير روغنها و كرمهاى زينتى و يا زيور آلات خود را بردارد و يا بپوشاند. هر چند كه ممكن است پوشاندن آنها را از نگاه بيننده نامحرم واجب بدانيم. احوط اين است كه مويى را كه به موى اصلى خود پيوند زده هم بپوشاند.
5- دخترى كه هنوز به سنّ بلوغ شرعى نرسيده، هر چند قائل به صحّت و مشروعيّت نماز او باشيم، پوشاندن موى و سر و گردن بر او در حال نماز واجب نيست.
6- اگر زن يا مرد، از اوّل نماز يا در اثناى نماز، عمداً پوشش را ترك كند، نماز او باطل مىشود. امّا اگر از ابتدا يا در اثنا، پوشش را فراموش كند، يا از باب غفلت، ترك كند، اقوا صحيح بودن نماز او است اگرچه احتياط، اقتضا دارد كه بعداز تمام كردن نماز، دوباره آن را بجا آورد. امّا كسى كه از باب ندانستن حكم شرعى، پوشش را ترك كند بنابر احتياط مانند كسى است كه عمداً ترك كرده باشد.
7- اگر در اثناى نماز، به علّت وزيدن باد يا غفلت نماز گزار، قسمتى از اعضايى كه پوشاندن آن در نماز واجب است، برهنه شود، نماز او باطل نمىشود، ولى هنگامى كه متوجّه شد، واجب است فوراً آن را بپوشاند و نمازش صحيح است، ولى احتياط ايجاب مىكند كه نماز را بعداز اتمام، دوباره بجا آورد مخصوصاً در صورتيكه پوشاندن بدن، وقت زيادى را بطلبد.
8- اگر لباس نمازگزار، پاره يا كوتاه باشد به گونهاى كه مقدار واجب را
در بعضى از حالات مانند حالت ايستاده، بپوشاند ا مّا در حالت ديگر مانند ركوع يا سجود، نپوشاند، شروع به نماز با آن لباس جايز است به شرطى كه نمازگزار، به هر طريق ممكن بتواند عورت خود را در آن حالت ديگر، قبل از آشكار شدن، بپوشاند.
9- جايز است از برگهاى درخت، علف، گياه، پنبه و پشم به عنوان ساتر و پوشش استفاده شود ولى احتياط ايجاب مىكند كه از اين پوششها تنها در حالات اضطرار استفاده شود. پوشاندن با ماليدن گِل كفايت نمىكند مگر در حالات استثنائى. در شرايط عادى بهتر اين است كه بدن با لباسهاى متعارف و معمولى پوشانده شود.
10- كسى كه پوشش شرعى واجد شرايط آتى ندارد، واجب است كه هر چند با خريدن يا اجاره حتّى به بيشتر از قيمت معمولى بازار، آن را تهيه كند مگر در صورتيكه اجحاف به حال او يا ضرر به مال او حساب شود.
همچنين، قبول هبه، يا عاريه گرفتن، اگر در آن حرجى نباشد، بر او واجب است، بلكه مىتوان گفت: درخواست هبه و عاريه واجب است اگر مشقّت و حَرَج نداشته باشد.
11- كسى كه پوشش شرعى ندارد ولى احتمال مىدهد كه تا قبل از پايان وقت بدست آورد، از باب احتياط و بلكه بنابر اقوا واجب است كه نماز را از اوّل وقت به تأخير اندازد تا لباس پيدا شود و اگر هم پيدا نشد به حسب وظيفه شرعى خود در آخر وقت نماز را بجا آورد.