يعقد طرفيه على عنقه، وفي القميص الصفيق يزرّ عليه»[1].
«بر شما باد لباس ضخيم و كُلُفت، زيرا كسى كه لباسش نازك و بدن نما باشد، دين او هم نازك است. هيچكس از شما نبايد با لباس بدن نما در مقابل خداوند بايستد. براى مرد، نماز در يك جامه واحد كه دو طرفش را به گردنش ببندد، كفايت مىكند و همچنين در پيراهن ضخيمى كه آن را بر خود دگمه كند.»
3- امام صادق عليه السلام فرمود:
«لا يصلح للمرأة المسلمة أن تلبس من الخُمر والدروع ما لا يواري شيئاً»[2].
«براى زن مسلمان شايسته نيست كه از پوششها و پيراهنها، چيزى را بپوشد كه هيچ چيزى را نپوشاند.»
4- امام صادق عليه السلام روايت مىكند كه امام على عليه السلام فرمود:
«إذا حاضت الجارية فلا تصلّي إلّابخمار»[3].
«دختر، زمانى كه حيض ديد، نبايد نماز بخواند مگر با پوشش.[4]»
5- از امام كاظم عليه السلام سؤال شد درباره مردى كه نماز خوانده و عورت او بيرون (بدون پوشش) بوده و او نمىدانسته است آيا بايد نمازش را اعاده كند؟ امام عليه السلام فرمود:
«لا إعادة عليه، وقد تمّت صلاته»[5].
«اعاده ندارد و نمازش صحيح است.»
6- امام باقر عليه السلام فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 21، ابواب لباس المصلّي، ص 282، ح 5.
[2]- همان، ج 3، باب 21، ص 281، ح 2.
[3]- همان، باب 28، ص 296، ح 12.
[4]- منظور روايت اين است كه دختر وقتى كه به سن بلوغ رسيد بايد با حجاب نماز بخواند.
[5]- همان، ص 293، باب 27، ح 1.
«من غرقت ثيابه فلا ينبغي أن يصلّي حتى يخاف ذهاب الوقت، يبتغي ثياباً
، فإن لم يجد صلّى عرياناً جالساً يومئ إيماءً يجعل سجوده اخفض من ركوعه
، فإن كانوا جماعة تباعدوا في المجالس، ثمّ صلّوا كذلك فرادى»[1].
«كسى كه لباسهايش را آب برده است، نبايد نماز بخواند تا زمانى كه از فوت وقت نماز بترسد. او بايد در صدد پيدا كردن لباس باشد پس اگر نيافت، برهنه نماز بخواند در حاليكه نشسته باشد و براى اعمال نماز اشاره كند و براى سجده بيشتر از ركوع خم شود. و اگر گروهى با اين حالت باشند، در جاهاى دور از همديگر بنشينند و فرادى نماز بگزارند.»
تفصيل احكام
1- پوشاندن بدن در هنگام نماز بر مرد و زن واجب است اعمّ از اينكه كسى باشد كه به او نگاه كند يا نباشد. همچنين پوشاندن بدن واجب است در انجام دادن توابع نماز مانند قضاى سجده فراموش شده و تشهّد فراموش شده و همچنين بنابر احتياط مستحب در سجده سهو. در نماز ميّت، پوشاندن بدن واجب نيست ولى مستحبّ است، و همچنين در سجده تلاوت آيات سجده قرآن و در سجده شكر واجب نيست.
در وجوب پوشاندن بدن، بين نمازهاى واجب و نمازهاى مستحبّ فرقى وجود ندارد.
2- مقدار پوشش واجب بر مرد در حال نماز، پوشاندن هر دو عورت است و مستحب است از زانو تا ناف را بپوشاند.
3- امّا مقدار پوشش واجب بر زن، پوشاندن همه بدن حتى سر و موها
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 52، ابواب لباس المصلّي، ص 328، ح 1.
است جز صورت و دستها تا مچ و ظاهر و باطن پاها تا مچ.
4- بر زن در حال نماز واجب نيست كه آرايشهايى كه در صورت دارد مانند سرمه، سرخه و ساير روغنها و كرمهاى زينتى و يا زيور آلات خود را بردارد و يا بپوشاند. هر چند كه ممكن است پوشاندن آنها را از نگاه بيننده نامحرم واجب بدانيم. احوط اين است كه مويى را كه به موى اصلى خود پيوند زده هم بپوشاند.
5- دخترى كه هنوز به سنّ بلوغ شرعى نرسيده، هر چند قائل به صحّت و مشروعيّت نماز او باشيم، پوشاندن موى و سر و گردن بر او در حال نماز واجب نيست.
6- اگر زن يا مرد، از اوّل نماز يا در اثناى نماز، عمداً پوشش را ترك كند، نماز او باطل مىشود. امّا اگر از ابتدا يا در اثنا، پوشش را فراموش كند، يا از باب غفلت، ترك كند، اقوا صحيح بودن نماز او است اگرچه احتياط، اقتضا دارد كه بعداز تمام كردن نماز، دوباره آن را بجا آورد. امّا كسى كه از باب ندانستن حكم شرعى، پوشش را ترك كند بنابر احتياط مانند كسى است كه عمداً ترك كرده باشد.
7- اگر در اثناى نماز، به علّت وزيدن باد يا غفلت نماز گزار، قسمتى از اعضايى كه پوشاندن آن در نماز واجب است، برهنه شود، نماز او باطل نمىشود، ولى هنگامى كه متوجّه شد، واجب است فوراً آن را بپوشاند و نمازش صحيح است، ولى احتياط ايجاب مىكند كه نماز را بعداز اتمام، دوباره بجا آورد مخصوصاً در صورتيكه پوشاندن بدن، وقت زيادى را بطلبد.
8- اگر لباس نمازگزار، پاره يا كوتاه باشد به گونهاى كه مقدار واجب را
در بعضى از حالات مانند حالت ايستاده، بپوشاند ا مّا در حالت ديگر مانند ركوع يا سجود، نپوشاند، شروع به نماز با آن لباس جايز است به شرطى كه نمازگزار، به هر طريق ممكن بتواند عورت خود را در آن حالت ديگر، قبل از آشكار شدن، بپوشاند.
9- جايز است از برگهاى درخت، علف، گياه، پنبه و پشم به عنوان ساتر و پوشش استفاده شود ولى احتياط ايجاب مىكند كه از اين پوششها تنها در حالات اضطرار استفاده شود. پوشاندن با ماليدن گِل كفايت نمىكند مگر در حالات استثنائى. در شرايط عادى بهتر اين است كه بدن با لباسهاى متعارف و معمولى پوشانده شود.
10- كسى كه پوشش شرعى واجد شرايط آتى ندارد، واجب است كه هر چند با خريدن يا اجاره حتّى به بيشتر از قيمت معمولى بازار، آن را تهيه كند مگر در صورتيكه اجحاف به حال او يا ضرر به مال او حساب شود.
همچنين، قبول هبه، يا عاريه گرفتن، اگر در آن حرجى نباشد، بر او واجب است، بلكه مىتوان گفت: درخواست هبه و عاريه واجب است اگر مشقّت و حَرَج نداشته باشد.
11- كسى كه پوشش شرعى ندارد ولى احتمال مىدهد كه تا قبل از پايان وقت بدست آورد، از باب احتياط و بلكه بنابر اقوا واجب است كه نماز را از اوّل وقت به تأخير اندازد تا لباس پيدا شود و اگر هم پيدا نشد به حسب وظيفه شرعى خود در آخر وقت نماز را بجا آورد.
2- شرايط لباس نمازگزار
علاوه بر چگونگى پوشش واجب در نماز كه جزئيات آن ذكر گرديد، لباس نمازگزار، شش شرط دارد:
1- طاهر باشد.
2- مباح باشد.
3- از اجزاء مردار نباشد.
4- از اجزاء حيوان حرام گوشت نباشد.
5 و 6- لباس نمازگزار مرد، از طلا و ابريشم نباشد.
تفصيل و جزئيات اين شرايط را در سطور ذيل بيان مىكنيم:
اوّل- طهارت
حديث شريف
1- خيران خادم مىگويد: به امام معصوم عليه السلام نوشتم كه شخصى لباسش، به شراب يا گوشت خوك آلوده شده، آيا مىتواند با آن لباس نماز بخواند؟ اصحاب ما در اين مورد اختلاف كردهاند، برخى مىگويند: با آن نماز بخوان زيرا خداوند تنها نوشيدن شراب [و خوردن گوشت خوك] را حرام كرده است. برخى هم مىگويند: با اين لباس نماز نخوان. امام عليه السلام در جواب نوشت:
«لا تصلِّ فيه فإنّه رجس»[1].
«با اين لباس نماز مگزار زيرا آن رجس و پليدى است.»
2- امام صادق عليه السلام فرمود:
«لا بأس بالصلاة في الشيء الذي لا تجوز الصلاة فيه وحده، يصيب القذر
، مثل القلنسوة والتكّة والجورب»[2].
«چيزى كه با آن به تنهايى نماز خوانده نمىشود مانند كلاه، بند شلوار و جوراب،
[1]- وسائل الشيعه، ج 2، باب 38، ابواب النجاسات، ص 1055، ح 4.
[2]- همان، باب 31، ص 1046، ح 4.
اگر نجاست به آن اصابت كند، نماز خواندن با آن اشكال ندارد.»
3- زراره در حديث طولانى نقل كرده كه صاحب وسائل آن را، قطعه قطعه نقل كرده است وى مىگويد: از امام عليه السلام پرسيدم كه به لباس من خون دماغ يا غير آن يا منى اصابت كرده است، ومن آن را علامت گذارى كردم تا اين كه آب پيدا كنم، پس آب پيدا كردم، و وقت نماز رسيد ولى من فراموش كردم كه لباسم نجس است و نماز خواندم و بعداز آن به ياد آوردم؟ امام عليه السلام فرمود:
«تعيد الصلاة وتغسله».
«نماز را اعاده مىكنى و لباس را مىشويى.»
قلت: فإن لم أكن رأيت موضعه وعَلِمْتُ أنّه أصابه فطلبته فلم أقدر عليه، فلمّا صلّيت وجدته؟
گفتم: اگر محلّ نجاست را نديدم ولى مىدانستم كه نجاست به آن اصابت كرده، و هر چند جستجو كردم محلّ آن را نيافتم و زمانى كه نماز گزاردم، يافتم؟ امام عليه السلام فرمود:
قال: «تغسله وتعيد»[1].
«لباس را مىشويى و نماز را اعاده مىكنى.»
قلت: فإن ظننت أنّه قد أصابه ولم أتيقّن ذلك، فنظرت فلم أرَ فيه شيئاً ثمّ صلّيت فرأيت فيه؟
گفتم: اگر گمان كردم كه نجاست به لباسم رسيده ولى يقين حاصل نكردم و نگاه كردم و چيزى نديدم، سپس نماز گزاردم و بعد نجاست را ديدم؟ فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 2، باب 42، ابواب النجاسات، ص 1063، ح 2.
«تغسله، ولا تعيد الصلاة.»
«لباس را مىشويى ولى نماز را اعاده نمىكنى.»
گفتم: چرا؟ فرمود:
«لأنّك كنت على يقين من طهارتك ثمّ شككت فليس ينبغي لك أن تنقض اليقين بالشكّ أبداً»[1].
«چون تو يقين به طهارت داشتى و بعد شك كردى. پس هيچ وقت سزاوار نيست كه يقين خود را به شك نقض نمايى.»
گفتم: اگر بدانم كه نجس شده ولى محلّ نجاست را ندانم تا آن را بشويم؟ فرمود:
«تغسل من ثوبك الناحية التي ترى أنّه أصابها، حتّى تكون على يقين من طهارتك».
«آن قسمتى را كه فكر مىكنى نجس شده بشوى تا يقين به طهارت خود پيدا كنى.»
گفتم: اگر شك كردم كه نجاست به لباسم اصابت كرده يا نه، آيا لازم است بر من كه در آن جستجو كنم؟ فرمود:
«لا،
ولكنّك إنّما تريد أن تذهب الشكّ الذي وقع في نفسك»[2].
«نه، ولى تو مىخواهى شكى را كه در دلت ايجاد شده از بين بردارى.»
قلت: إن رأيته في ثوبي وأنا في الصلاة.
گفتم: اگر نجاست را در لباسم ديدم در حاليكه من مشغول نماز هستم؟
فرمود:
«تنقض الصلاة وتعيد إذا شككت في موضع منه ثمّ رأيته، وإن لم تشكّ ثمّ
[1]- وسائل الشيعه، ج 2، باب 41، ابواب النجاسات، ص 1061، ح 1.
[2]- همان، باب 41، هامش ص 1061.