کتاب احکام مقدمات نماز

13- يونس بن يعقوب مى‌گويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم كه نماز واجب فرامى‌رسد و من در كعبه هستم آيا در كعبه نماز بخوانم؟ امام عليه السلام فرمود:

«صلِّ».[1]

«نماز بخوان.»

14- امام صادق عليه السلام از پدرش نقل مى‌كند كه او على بن الحسين عليه السلام را ديده است كه در كعبه دو ركعت نماز بجا مى‌آورد.[2]»

تفصيل احكام‌

1- نمازگزاردن در هر مكان، جايز است زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده است: «زمين براى من مسجد و خاك آن، طهور قرار داده شده است. در هر جا كه وقت نماز برسد، نماز مى‌گزارم.[3]»

2- مكان نمازگزار ازهر نجاست مرطوبى كه سرايت مى‌كند و بدن يا لباس نمازگزار را آلوده مى‌گرداند، بايد پاك باشد، امّا اگر نجاست خشك باشد اشكال ندارد، مگر در محل سجده كه پيشانى روى آن گذاشته مى‌شود كه بايد از هر نوع نجاست حتّى نجاست خشك پاك باشد.

3- فقها گفته‌اند: در برخى از اماكن نماز صحيح نيست يا به جهت اينكه منجر به ارتكاب حرامى مى‌شود يا بخاطر اينكه با بجا آوردن نماز بطور صحيح، منافات دارد. اين موارد عبارتنداز:

[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 17، ابواب القبله، ص 246، ح 6.

[2]- همان، باب 17، ص 247، ح 8.

[3]- همان، باب 1، ابواب مكان المصلّى، ص 423، ح 5.

الف- نماز در مكان غصبى يا هر مكانى كه صاحب آن اجازه نداده باشد.

(جزئيات اين مورد را بعداً ذكر خواهيم كرد) بدون شك، قول فقها دراين مورد مطابق با احتياط است.

ب- نماز در جايى كه ايستادن در آن حرام باشد مثل اينكه اسماء جلاله و متبرّكه يا آيات قرآن كريم، بر روى فرش يا سنگفرش، نقش شده باشد.

همچنين نماز بر روى قبر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و ائمّه معصومين عليهم السلام جايز نيست زيرا اين عمل، هتك حرمت آنان محسوب مى‌شود.

ج- نماز در محلّى جلوتر از قبر معصوم عليه السلام يا برابر با آن مگر اينكه حايلى وجود داشته باشد، به شرط اين كه عرف، وجود حايل را عامل بر طرف كننده بى‌احترامى و بى‌ادبى نسبت به مقام معصوم، بداند.

د- نماز در اماكنى كه زندگى انسان را در معرض خطر قرار مى‌دهد مانند اماكنى در جبهه‌هاى جنگ كه در هر لحظه در معرض بمباران مى‌باشد، يا اماكنى كه در معرض هجوم حيوانات درنده است، يا ساختمانهايى كه در حال فروريختن و سقوط مى‌باشد. عدم صحّت نماز در اماكن ياد شده، مطابق با احتياط مستحبّ است.

ه- نماز در مكانى كه متحرّك است و استقرار ندارد، مانند وسيله نقليّه متحرّك در غير حالت اضطرار، يا جايگاهى كه لرزان است به گونه‌اى كه باعث سلب طمأنينه و آرامش واجب، از نمازگزار مى‌شود.

و- نماز در جايى كه نمازگزار نمى‌تواند نمازش را بطور صحيح بجا آورد، مانند نماز در ميان ازدحام شديد جمعيّت كه ممكن است نماز انسان را با بطلان، مواجه سازد، يا نماز در محلّ وزش تندباد يا ريزش شديد باران كه ممكن است از به اتمام رساندن نماز مانع شود. احتياط مستحبّ اين است كه در چنين اماكنى، نماز شروع نشود و همچنين در هر جايى كه‌

نمازگزار اطمينان نداشته باشد كه مى‌تواند نماز را در آنجا به اتمام رساند.

ز- نماز در مكانى كه با بجا آوردن آن بطور صحيح و كامل منافات داشته باشد مثل اينكه سقف مكان خيلى پايين باشد كه از راست ايستادن نمازگزار بطور كامل مانع شود، يا اينكه آن مكان خيلى تنگ باشد در حدّى كه از اداى ركوع و سجود بطور صحيح، مانع شود.

4- گفته‌اند: واجب است در حال نماز، زن، عقب‌تر از مرد بايستد و نبايد مكان هر دو، برابر هم يا اينكه زن جلوتر از مرد باشد، ولى اقوا اين است كه اين حالت كراهت دارد مگر اينكه، هيچگونه فاصله‌اى بين زن و مرد نباشد كه دراين صورت بنابر احتياط واجب، نماز بايد اعاده شود.

امّا اگر بين زن و مرد، حايلى وجود داشته باشد، يا مسافتى كه كمتر از ده ذراع نباشد (در حدود 450 تا 500 سانتى‌متر) بين آنان فاصله باشد، كراهت يا حرمت- بنابر قول به حرمت- مرتفع مى‌گردد.

همچنين در حالات اضطرار و تنگى وقت نيز، كراهت مرتفع مى‌شود ولى در عين حال نبايد زن ومرد در هنگام نماز، پهلو به پهلو و چسپيده بهم بايستند بلكه احتياط واجب اين است كه فاصله اندكى هر چند به اندازه يك ذراع يا يك وجب بين آنان باقى بماند مگر در مكّه مكرّمه.

5- اقوا اين است كه نماز- واجب يا مستحبّ- در بام كعبه و در داخل كعبه جايز است و به هر طرف از چهار طرف كه رو كند، نماز او صحيح است.

شرط اباحه‌

حديث شريف‌

1- سماعه از امام صادق عليه السلام روايت مى‌كند:

«إنّ رسول اللَّه صلى الله عليه و آله قال: من كانت عنده أمانة فليؤدّها إلى من ائتمنه عليها

، فإنّه لا يحلّ دم امرء مسلم ولا ماله إلّابطيبة نفس منه»[1].

«پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: كسى كه در نزد او امانتى است، بايد آن را به صاحب آن برگرداند زيرا خون مسلمان براى كسى حلال نيست و همچنين مال او مگر با رضايت و خشنودى او.»

2- در نهج البلاغه از امام على عليه السلام نقل شده است:

«الحجر الغصب في الدار رهن على خرابها»[2].

«سنگ غصبى در بناى خانه، گرو ويرانى آن است.»

3- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«من أخذ أرضاً بغير حقّ كلّف أن يحمل ترابها إلى المحشر»[3].

[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 3، ابواب مكان المصلّي، ص 424، ح 1.

[2]- همان، ج 17، كتاب الغصب، باب 1، ص 309، ح 5.

[3]- همان، باب 3، ص 311، ح 2.

«كسى كه زمينى را بناحق، در اختيار خود بگيرد، از طرف خداوند مكلّف مى‌شود كه خاك آن را به روز محشر حمل كند.»

تفصيل احكام‌

1- غصب حرام است و تصرّف در هر چيز غصبى، چه از طرف خود غاصب يا غير او، نيز حرام است، و همچنين در حالات عادى و طبيعى نيز، تصرّف در مال ديگرى بدون اذن او جايز نيست.

امّا آيا نماز در مكان غصبى، يا مكانى كه صاحب آن اجازه نداده است، باطل است يا خير؟ مشهور بين فقها، باطل بودن نماز است، و قول ديگرى به صحيح بودن نماز وجود دارد، و عمل به قول مشهور، مطابق با احتياط است. فروع و جزئيات بعدى كه ذكر مى‌شود، مبتنى بر قول مشهور فقها مى‌باشد.

2- غصب گاهى بر عين مكان واقع مى‌شود مثل اينكه خود زمين از صاحبش غصب شود. گاهى هم غصب بر منفعت واقع مى‌شود مانند تصرّف در مكان استيجارى بدون اذن مستأجر كه دراين صورت نيز تصرّف حرام است هر چند مالك مكان استيجارى اذن هم بدهد، زيرا در مدّت عقد اجاره مستأجر، مالك منفعت است. بنابر قول مشهور واحتياط، نماز دراين مكان هم باطل است.

3- نماز تنها در صورتى باطل است كه نمازگزار علم به غصب و تعمّد داشته باشد، امّا در حالات غفلت يا ندانستن يا فراموش كردن، نماز- ان شاء اللَّه- صحيح است. امّا كسى كه حكم شرعى، يعنى حرمت را نمى‌داند، بنابر اقوا نماز او صحيح است اگرچه بنابر احتياط واجب، و به حسب نظر مشهور در باطل بودن نماز در مكان غصبى، نماز او باطل است مخصوصاً

در صورتى كه او جاهل مقصّر باشد.

4- هر نوع استفاده‌اى كه عرف جامعه آن را استفاده و تصرّف در چيز غصبى بداند، بنابر احتياط، موجب بطلان نماز مى‌شود مانند:

- نماز در كشتى، هواپيما و ماشين غصبى.

- نماز در خيمه غصبى يا در زير سقف غصبى، اگر عرف چنين نمازى را تصرّف در خيمه يا سقف تلقّى كند.

- نماز بر روى سقفى مباح كه زمينش غصبى باشد، در صورتى كه عرف آن را استفاده از غصب تلقّى كند.

5- اگر كسى، مكانى را با پولى بخرد كه زكات يا خمس آن را نداده است، ظاهر اين است كه معامله صحيح است، امّا بر مالك لازم است كه زكات يا خمس يا هر حق شرعى ديگرى را كه بر او مى‌باشد، از هر مالى كه بخواهد، پرداخت نمايد. بنابراين نماز هم دراين مكان- ان شاء اللَّه- صحيح است.

6- اگر شخصى بميرد و بر ذمّه او حقوق مردم باقى باشد، براى ورثه، قبل از پرداخت حقوق مردم يا ضمانت پرداخت با اذن حاكم شرعى، هيچ‌گونه تصرّف در ارثيّه حتّى به صورت نماز خواندن در منزلش جايز نيست. و احتمال مى‌رود كه اگر حقوق مردم، چيزى اندك و تصميم ورثه هم بر پرداخت آن باشد، تصرّف جايز باشد. واللَّه العالم.

7- همچنين براى ورثه جايز است، در صورتى كه پرداخت حقوق طلبكاران را ضمانت كنند، در ارثيّه مديون تصرّف كنند يا نماز بخوانند، هر چند كه بدهكاريهاى او، همه تركه را شامل شود.

8- بدون اجازه صريح مالك يا اماره عقلائى كه دلالت بر موافقت و رضايت او كند، نماز خواندن در ملك ديگران جايز نيست.

9- امّا در اراضى بسيار پهناور مانند زمينهاى واقع در بيابانها و راهها و جادّه‌ها كه معمولًا اجتناب از آنها دشوار است، نماز در آنها جايز است هر چند موافقت يا رضايت مالك بدست نيايد.

آداب مكان نمازگزار

فقها، شمارى از آداب مربوط به مكان نمازگزار و مكروهات و مستحبّات آن را بر شمرده‌اند كه ما قسمتى از آنها را با ذكر روايات شريفه منقول از معصومين عليهم السلام، بيان مى‌كنيم، و ظاهر اين است كه امر و نهى موجود در اين روايات، دلالت بر استحباب و كراهت دارند نه وجوب و حرمت.

1- در مساجد نماز بخوان‌

امام على عليه السلام مى‌فرمود:

«من اختلف إلى المسجد أصاب إحدى الثمان: أخاً مستفاداً في اللَّه، أو علماً مستطرفاً، أو آية محكمة، أو يسمع كلمة تدلّ على هدى، أو رحمة منتظرة، أو كلمة تردّه عن ردى، أو يترك ذنباً خشية أو حياءً»[1].

«كسى كه به مسجد آمد و شد داشته باشد به يكى از هشت چيز مى‌رسد: برادرى كه در راه خدا از او استفاده خواهد شد، يا دانشى جديد و بديع، يا آيه‌اى محكم، يا سخنى مى‌شنود كه او را به راه هدايت، رهنمون مى‌شود، يا به رحمت مورد انتظارى مى‌رسد، يا سخنى مى‌شنود كه وى را از هلاكت باز مى‌دارد و يا گناهى را از جهت خوف و ترس و يا از جهت شرم و حيا ترك مى‌كند.»

[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 3، احكام المساجد، ص 480، ح 1.