12- امام باقر عليه السلام فرمود:
«إنّ رسول اللَّه صلى الله عليه و آله قال لجبرئيل: يا جبرئيل، أيالبقاع أحبّ إلى اللَّه عزّ وجلّ؟ قال: المساجد، وأحبّ أهلها إلى اللَّه أوّلهم دخولًا وآخرهم خروجاً منها»[1].
«پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به جبرئيل گفت: اى جبرئيل! كدام نقطه در نزد خداوند محبوبتر است؟ گفت: مساجد، و محبوبترين فرد در ميان اهل مسجد نزد خداوند، كسى است كه از همه زودتر به مسجد مىآيد و از همه ديرتر از مسجد خارج مىشود.»
13- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«من أسرج في مسجد من مساجد اللَّه سراجاً، لم تزل الملائكة وحملة العرش يستغفرون له ما دام في ذلك المسجد ضوء من ذلك السراج»[2].
«كسى كه در مسجدى از مساجد خداوند، چراغى روشن كند، فرشتگان و حاملان عرش الهى براى او استغفار مىكنند تا زمانى كه در آن مسجد، روشنايىاى از آن چراغ باقى باشد.»
14- بازهم پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«من كنس المسجد يوم الخميس ليلة الجمعة فأخرج منه من التراب ما يذرّ في العين غفر اللَّه له»[3].
«كسى كه روز پنجشنبه و شب جمعه، مسجد را جارو كند و از خاك و گرد و غبار به اندازهاى كه در چشم مىنشيند، خارج كند، خداوند او را مورد آمرزش خود قرار مىدهد.»
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 68، ابواب احكام المساجد، ص 554، ح 2.
[2]- همان، باب 34، ص 513، ح 1.
[3]- همان، باب 32، ص 511، ح 1.
15- در حديث مناهى از امام صادق عليه السلام نقل شده كه:
«إنّ رسول اللَّه صلى الله عليه و آله نهى أن ينشد الشعر أو تنشد الضالّة في المسجد»[1].
«پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از خواندن شعر در مسجد و طلب كردن و اعلام گمشده در مسجد منع كرد.»
16- روايت شده كه:
«يأتي في آخر الزمان قوم يأتون المساجد فيقعدون حلقاً، ذِكْرُهم الدنيا وحبّ الدنيا، لا تجالسوهم فليس للَّهفيهم حاجة»[2].
«در آخر الزمان، مردمى مىآيند كه در مسجد، حلقه حلقه مىنشينند و از دنيا و دوستى دنيا ياد مىكنند، با آنان همنشينى نكنيد زيرا خداوند به آنان نيازى ندارد.»
17- در وصيّت پيامبر صلى الله عليه و آله به ابوذرّ آمده است:
«يا أبا ذرّ، الكلمة الطيّبة صدقة، وكلّ خطوة تخطوها إلى الصلاة صدقة. يا أبا ذرّ، من أجاب داعي اللَّه، وأحسن عمارة مساجد اللَّه، كان ثوابه من اللَّه الجنّة».
«يا ابا ذرّ! كلمه طيّبه، صدقه است، و هر گامى كه براى نماز برمىدارى، صدقه است. اى ابا ذرّ! كسى كه پيام خدا را اجابت كند و عمارت و آبادانى مساجد خدا را نيكو گرداند، ثواب او از طرف خدا بهشت است.»
ابو ذرّ گفت: مساجد خدا چگونه آباد مىشود؟ فرمود:
«لا تُرفع الأصوات فيها، ولا يخاض فيها بالباطل، ولا يشترى فيها ولا يُباع
، واترك اللغو مادمت فيها، فإن لم تفعل فلا تلومنّ يوم القيامة إلّانفسك»[3].
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 28، ابواب احكام المساجد، ص 508، ح 3.
[2]- همان، باب 14، ص 493، ح 4.
[3]- همان، باب 27، ص 507، ح 3.
«در مسجد صدا بلند نشود، سخنان باطل گفته نشود، دادوستد نشود، تا زمانى كه در مسجد هستى، لغو و بيهودگى را ترك كن. اگر چنين نكنى در روز قيامت تنها خود را ملامت كن.»
18- زيد شحّام مىگويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم: از مسجد، ريگهاى آن را خارج كردهام چه كنم؟ فرمود:
«فردها، أو اطرحها في مسجد»[1].
«آنها را برگردان يا در مسجدى ديگر بينداز.»
19- محمّد بن مسلم مىگويد: از امام باقر عليه السلام درباره خوردن سير سؤال كردم. فرمود:
«إنّما نهى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله عنه لريحه فقال: من أكل هذه البقلة الخبيثة فلا يقرب مسجدنا، فأمّا من أكله ولم يأت المسجد فلا بأس»[2].
«پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بخاطر بوى آن، از خوردن آن نهى كرد، و فرمود: كسى كه اين گياه پليد را بخورد، به مسجد ما نزديك نشود. امّا كسى كه سير بخورد و به مسجد نرود، خوردن آن اشكال ندارد.»
20- امام على عليه السلام فرمود:
«البزاق في المسجد خطيئة وكفّارته دفنه»[3].
«آب دهن انداختن در مسجد، گناه است و كفّاره آن، دفن كردن آن است.»
21- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«لا تجعلوا المساجد طرقاً حتى تصلّوا فيها ركعتين»[4].
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 26، ابواب احكام المساجد، ص 506، ح 3.
[2]- همان، باب 22، ص 501، ح 1.
[3]- همان، باب 19، ص 499، ح 4.
[4]- همان، باب 67، ص 553، ح 1.
«مساجد را راه و محلّ عبور خود قرار ندهيد مگر اينكه دو ركعت نماز در آن بجا آوريد.»
تفصيل احكام
ساختن و آباد كردن مساجد، مستحبّ است زيرا مساجد، خانه عبادت و تقرّب به خداوند هستند، و شايسته است از افراط در آرايش و تزيين مسجد كه با روحانيّت و معنويت آن، منافات داشته باشد، پرهيز شود.
و احوط اين است كه مسجد با عكس و تصاوير جانداران تزيين نشود.
همچنين مستحبّ مؤكّد است كه مسجد با عبادت و نيايش، و بخصوص با برپا داشتن نمازهاى يوميّه احياء شود. در روايات تأكيد به عمل آمده كه براى همسايه مسجد، نمازى نيست مگر در مسجد.
در روايات شريف مجموعهاى از احكام، سنن و آداب درباره مسجد ذكر شده كه به پارهاى از آنها در سطور ذيل اشاره مىكنيم:
مستحبّات
1- مستحبّ است كسى كه وارد مسجد مىشود پاكيزه و با طهارت باشد، و نماز تحيّت مسجد را كه دو ركعت است بجا آورد، و بجا آوردن يكى از نمازهاى واجب يا مستحبّ هم (بجاى نماز تحيّت مسجد) كفايت مىكند.
2- مستحب است در موقع مسجد رفتن، خود را خوشبو كند ولباسهاى پاكيزه بپوشد.
3- همچنين مستحب است از همه زودتر به مسجد وارد شود و از همه ديرتر خارج گردد، و در هنگام وارد شدن، پاى راست و در موقع خارج
شدن، پاى چپ را جلو بگذارد.
4- روشن كردن مسجد، كوشش در نظافت و اهتمام به طهارت و پاكيزگى مسجد، مستحب است.
5- تردّد و رفت و آمد زياد به مسجد مستحبّ است. همچنين مستحب است نماز گزاردن در مسجدى كه اهل آن محل در آن نماز نمىخوانند تا از تعطيل شدن آن جلوگيرى گردد.
6- نوسازى مسجدى كه روبه خرابى است مستحبّ است. بلكه جايز است خراب كردن و از نوساختن آن حتّى اگر بناى اوّل آن محكم باشد، در صورتيكه توسعه آن مسجد مورد نياز باشد.
7- بهتر است سرويسهاى بهداشتى و محلّ وضو در حياط ورودى مسجد يا در جايى جدا از نماز خانه مسجد ساخته شوند.
مكروهات
1- مكروه است اينكه كسى مسجد را، راه عبور خود قرار دهد مگر اينكه دو ركعت نماز بجا آورد و بعد به راه خود ادامه دهد.
2- مكروه است آلوده كردن مسجد با آب دهن و اخلاط سينه و انداختن چيزهاى كثيف.
3- بلند كردن صدا به گونهاى كه مزاحم نمازگزاران شود مكروه است مگر در اذان و مانند آن.
4- اعلان گمشده در مسجد و خواندن شعر (به استثناى مواعظ) و مبادله سخنان دنيايى و عقد معاملات خريد و فروش در مسجد مكروه است.
5- براى كسى كه سير خورده، يا پياز و مانند آن از چيزهايى كه بوى آن
ديگران را آزار مىدهد، وارد شدن به مسجد مكروه است و شايسته است كسى كه پاهايش بوى عرق مىدهد، قبل از وارد شدن به مسجد، پاهاى خود را بشويد.
6- آوردن كودكان به مسجد مكروه است مگر به منظور آموزش نماز و تربيت آنان براساس فضا و آداب دينى.
احكام
1- مساجد، خانههاى خدا هستند و لذا فروش، تصرّفات شخصى، و ملحق كردن آنها به املاك شخصى جايز نيست، همچنين جايز نيست بيرون آوردن چيزى از مسجد اعمّ از اثاث، فرش و ساير وسائل و امكانات آن، يا مواد ساختمانى آن از قبيل: آهن، آجر، ريگ و ماسه، درب و پنجره و... مگر اينكه براساس مصلحت خود مسجد باشد.
2- مواظبت بر طهارت مسجد واجب است و نجس كردن مسجد به هيچ وجه جايز نيست، و اگر هم نجس شد واجب است فوراً به تطهير و زايل كردن نجاست، اقدام شود چه ساختمان مسجد باشد يا اثاث و لوازم آن.
3- دفن اموات در مساجد، در صورتى كه باعث آلوده شدن آن شود جايز نيست. و احوط اين است كه در هيچ حالتى، مرده در مسجد دفن نشود.