2- اوقات نمازهاى واجب يوميّه
قرآن كريم
1- (حافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا للَّهِ قَانِتِينَ)[1].
«مواظب نمازها مخصوصاً نماز وسطى باشيد (در انجام آنها كوشا باشيد) و از روى خضوع و اطاعت، براى خدا بپاخيزيد.»
آيه كريمه فوق به ما آگاهى مىبخشد كه مقيّد بودن به اوقات نماز، ضرورى است زيرا محافظت و مواظبت بر نماز به معناى اهتمام به نماز و به حدود و احكام آن مىباشد. از بارزترين احكام نماز، مقيّد بودن به وقت نماز است و لذا در تفسير عيّاشى از امام صادق عليه السلام در معناى آيه بالا آمده است: «منظور از محافظت بر نماز، اقبال و روآوردن به نماز و مواظبت بر وقت آن است تا انسان از آن غافل نشود و چيز ديگرى او را به خود مشغول نگرداند.»[2]
سياق آيه بالا نيز بر اهمّيت وقت نماز دلالت مىكند زيرا پروردگار ما نماز راحتى در هنگام جنگ واجب كرده است با اينكه معمولًا در اين
[1]- سوره بقره، آيه 238.
[2]- تفسير ميزان، ج 2، ص 260.
حالت، بسيارى از شرايط نماز مانند: استقرار، آرامش، مراعات قبله، ركوع و سجود امكانپذير نيست، و اگر موضوع وقت، اهمّيت زيادى نمىداشت، اداى نماز به تأخير انداخته مىشد تا ساير شرايط آن نيز فراهم آيند. فقها از مجموعه نصوص (آيات و رواياتى) كه بر وقت تأكيد دارند، استنباط كردهاند كه ترك نماز در هيچ حالتى جايز نيست و مسأله وقت، مهمتر از ساير شرايط است.
2- (فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً)[1].
«هنگاميكه نماز را به پايان رسانديد، خدا را ياد كنيد، ايستاده و نشسته و در حاليكه به پهلو خوابيدهايد و هرگاه آرامش يافتيد (و حالت ترس زايل گشت) نماز را انجام دهيد زيرا نماز وظيفه ثابت و با وقت معيّنى براى مؤمنان است.»
اين آيه به ما بصيرت مىدهد كه نماز اهمّيت فراوانى دارد، و از همين رو حتّى در حالت جنگ نيز (كه شديدترين و وحشتناكترين حالت براى انسان است) ترك نمىشود و لذا لازم است كه وقت آن مانند ساير احكامش رعايت شود.
براى كلمه «موقوت» كه در آيه بالا آمده است، دو معنى ذكر شده است:
1- در روايات، موقوت به معناى «ثابت» آمده است.
2- در برخى از تفاسير، موقوت را به «چيزى كه داراى وقت خاصى است»، معنى كردهاند. هر دو معنى در تفسير آيه قابل قبول است. بدين ترتيب، آيه دلالت روشنى بر اهمّيت اوقات نماز دارد و اينكه وقت، نسبت به همه شرايط واجب در نماز، اولويّت و اهمّيت ويژهاى دارد. البتّه جوهر
[1]- سوره نساء، آيه 103.
و روح نماز، ياد خدا، خشيت از مقام ذات حق و نيايش به درگاه او است و حدود و شرايطى كه در نماز در نظر گرفته شده، به مثابه جسد براى آن روح است.
3- (أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً)[1].
«نماز را از زوال خورشيد تا تاريكى شب بپادار و همچنين قرآن فجر را، چرا كه قرآن فجر، مشهود (فرشتگان) است.»
اين آيه شريفه، اوقات نماز را بيان مىدارد كه از ظهر- كه در آيه ديگر ما را بر محافظت از آن دستور داده است- آغاز مىشود و به نماز فجر (صبح) ختم مىگردد. وقت اصلى نمازها از زوال خورشيد تا نيمه شب ادامه دارد كه ظهر و عصر در روز و مغرب و عشا در شب انجام مىشود و تنها يك نماز است كه با طلوع فجر واجب مىگردد.
«دلوك» در آيه به معناى زوال خورشيد و «غسق» به معناى شدّت تاريكى در نيمه شب است امّا «قرآن فجر» يعنى نماز صبح را فرشتگان شب و روز، شاهد هستند و شايد دليل اينكه اين نماز، از دو ركعت بيشتر نيست، همين باشد زيرا اين نماز هم توسط نويسندگان (فرشتگان) شب و هم توسط نويسندگان (فرشتگان) روز ثبت مىشود.
در تفسير اين آيه از زبان امام باقر عليه السلام آمده است:
«دلوك خورشيد، زوال خورشيد و «غسق» شب تا نيمه شب است.
اين، وقت چهار نماز است كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آنها را براى مردم تعيين نموده است و «قرآن فجر» نماز صبح است.»[2]
[1]- سوره اسراء، آيه 78.
[2]- تفسير نور الثقلين، ج 3، ص 205. تفسير نمونه، ج 12، ص 222.
4- (وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ)[1].
«در دو طرف روز و اوايل شب، نماز را برپادار، زيرا حسنات، سيّئات را از بين مىبرند. اين يادآورى است براى كسانى كه اهل ذكرند.»
از اين آيه مباركه نيز، اوقات نمازهاى پنجگانه را الهام مىگيريم كه عبارتند از: طرف اوّل روز (نماز صبح)، طرف دوّم روز (نماز ظهر و عصر) و اوايل شب (مغرب و عشاء).
همچنين از اين آيه شريفه، حكمت تقسيم اوقات نماز را بر ساعات شب و روز بدست مىآوريم زيرا:
اوّلًا- حسنات، آثار گناهان و سيّئات را از بين مىبرد پس اگر انسان گناهى را مرتكب شد، آن را با اقامه و انجام نماز از بين مىبرد.
ثانياً- با اين نمازها، انسان به ياد پروردگارش مىافتد و هر چند شهوت پرستىها و هواهاى نفسانى او را از خدايش دور كرده باشد، نماز او را نزديك مىگرداند.
در حديثى منقول از امام باقر عليه السلام آيه فوق به نمازهاى پنجگانه تفسير شده است.[2]
حديث شريف
1- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله وارد مسجد شد و در آنجا عدّهاى از اصحابش حضور داشتند. حضرت فرمود:
«تدرون ما قال ربّكم؟» قالوا: اللَّه ورسوله أعلم. قال: «إنّ ربّكم يقول: إنّ
[1]- سوره هود، آيه 114.
[2]- تفسير الميزان، ج 11، ص 66.
هذه الصلوات الخمس المفروضات من صلّاهنّ لوقتهن وحافظ عليهنّ لقيني يوم القيامة وله عندي عهد ادخله به الجنّة، ومن لم يصلّهنّ لوقتهنّ ولم يحافظ عليهنّ فذاك إليَّ إن شئت عذّبته، وإن شئت غفرت له...»[1].
«مىدانيد پروردگار شما چه مىگويد؟» عرض كردند: خدا و پيامبرش بهتر مىدانند. حضرت فرمود: «پروردگار شما مىفرمايد: «كسى كه اين پنج نماز واجب را در وقتش انجام دهد و مواظب آنها باشد، در روز قيامت مرا ملاقات مىكند در حاليكه نزد من عهدى دارد كه بر اساس آن، او را وارد بهشت مىگردانم، امّا كسى كه اين نمازها را در وقتش ادا نكند و مواظب آنها نباشد، در اختيار من خواهد بود، اگر خواستم عذابش مىكنم و اگر خواستم مىبخشم.»
2- امام باقر عليه السلام فرمود:
«أيّما مؤمن حافظ على الصلوات المفروضة فصلّاها لوقتها فليس هذا من الغافلين...»[2].
«هر مؤمنى كه مراقب و مواظب نمازهاى خود باشد و آنها را در وقتش ادا نمايد او از غافلان محسوب نمىشود.»
3- در كتاب «عقاب الاعمال» از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:
«من صلّى الصلاة لغير وقتها رُفعت له سوداء مظلمة تقول: ضيّعتني
، ضيّعك اللَّه كما ضيّعتني، وأوّل ما يُسأل العبد إذا وقف بين يدي اللَّه تعالى عن الصلاة، فإن زكت صلاته زكا سائر عمله، وإن لم تزك صلاته لم يزك عمله»[3]
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب المواقيت، ص 80، ح 10.
[2]- همان، ص 79، حديث 3.
[3]- همان، ص 80، حديث 11.
«كسى كه نماز را در غير وقت آن بخواند، نماز او سياه و تاريك به بالا مىرود و به او مىگويد: مرا تباه ساختى، خداوند تو را تباه گرداند همانطور كه مرا تباه ساختى.
و اوّلين چيزى كه از بنده در هنگاميكه در محضر خداوند مىايستد سؤال مىشود، نماز است. پس اگر نماز او، پاك و شايسته باشد، بقيّه اعمال او نيز مورد قبول خواهد بود، و اگر نمازش مورد رضايت خداوند نباشد، ساير اعمال او نيز مورد رضايت و خوشنودى خداوند نخواهد بود.»
4- امام رضا عليه السلام مىفرمايد: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«لا يزال الشيطان ذعراً من المؤمن ما حافظ على مواقيت الصلوات الخمس
، فإذا ضيّعهنّ اجترأ عليه فأدخله في العظائم»[1].
«تا زمانى كه مؤمن مواظب اوقات نمازهاى پنجگانه باشد، شيطان از او مىترسد امّا وقتى اوقات نماز خود را تباه ساخت، شيطان هم بر او جرأت مىيابد و او را به گناهان بزرگ آلوده مىگرداند.»
5- امام صادق عليه السلام فرمود:
«امتحنوا شيعتنا عند مواقيت الصلاة كيف محافظتهم عليها»[2]
. «شيعيان ما را با اوقات نمازشان آزمايش كنيد و ببينيد كه محافظت و مواظبت آنها درباره وقت نماز چگونه است.»
6- ابن مسعود مىگويد:
سألت رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: أيُّ الأعمال أحبّ إلى اللَّه؟ قال رسول اللَّه: «الصلاة لوقتها». قلت: ثمّ أيشيء؟ قال: «برّ الوالدين». قلت: ثمّ أيشيء؟ قال:
«الجهاد في سبيل اللَّه»[3]
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب المواقيت، ص 81، ح 14.
[2]- همان، ص 83، ح 22.
[3]- همان، ص 82، ح 17.
از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پرسيدم كه محبوبترين اعمال نزد خداوند كدام است؟ فرمود:
«نماز را در وقتش انجام دادن. گفتم: پس از آن چيست؟ فرمود: نيكى به پدر و مادر.
گفتم: پس از آن چيست؟ فرمود: جهاد در راه خدا.»
7- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إنّ العبد إذا صلّى الصلاة لوقتها وحافظ عليها ارتفعت بيضاء نقيّة، تقول:
حفظتني حفظك اللَّه، وإذا لم يصلّها لوقتها ولم يحافظ عليها رجعت سوداء مظلمة تقول: ضيّعتني ضيّعك اللَّه»[1]
. «هنگاميكه بنده نماز را در وقتش بجا آورد و مواظب آن باشد، نماز او سفيد و درخشيده به بالا مىرود و مىگويد: مرا حفظ كردى خداوند تو را حفظ كند. امّا اگر در وقتش بجا نياورد و مواظب آن نباشد، نماز او سياه و تاريك باز مىگردد و مىگويد: مرا تباه و ضايع كردى، خداوند تو را تباه سازد.»
8- در كتاب «فقه الرضا عليه السلام» در تفسير آيه: (وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ)[2]آمده است كه آنحضرت فرمود:
«يحافظون على المواقيت»
. «مواظب اوقات نماز خود بوده و آن را رعايت مىكنند.»
9- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«لا تنال شفاعتي غداً من أخّر الصلاة المفروضة لوقتها»[3]
. «در روز قيامت شفاعت من به كسى نمىرسد كه نماز واجب خود را تا بعداز گذشتن وقتش به تأخير اندازد.»
[1]- مستدرك الوسائل، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب المواقيت، ح 1.
[2]- سوره مؤمنون، آيه 9. سوره معارج، آيه 34.
[3]- مستدرك الوسائل، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب المواقيت، ح 6.
10- زراره مىگويد: از امام باقر عليه السلام در مورد وقت نماز پرسيده است كه آيا اوّل آن بهتر است يا وسط يا آخر آن؟ امام عليه السلام فرمود:
«أوّله، إنّ رسول اللَّه صلى الله عليه و آله قال: إنّ اللَّه عزّ وجلّ يحبّ من الخير ما يعجّل»[1]
. «اوّل آن. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند از كارهاى خير، آنچه را زودتر انجام مىشود دوست دارد.»
11- از امام صادق عليه السلام درباره آيه (الَّذِينَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ)[2]سؤال شد. امام عليه السلام فرمود:
«تأخير الصلاة عن أوّل وقتها لغير عذر»[3]
. «آنان كسانى هستند كه نماز خود را بدون عذر، از اوّل وقت، به تأخير مىاندازند.»
تفصيل احكام
اگر نماز ستون دين است، پس مهمترين چيزى كه در نماز مورد تأكيد دهها روايت قرار گرفته است، مقيّد بودن به اوقات نماز و مواظبت از آن مىباشد. كسى كه نمازهاى يوميّه را در وقتش بجا آورد و مراقب آن باشد، خداوند را ملاقات مىكند در حاليكه براى او نزد خداوند عهد و پيمانى است كه بر اساس آن او را وارد بهشت مىگرداند، و كسى كه نماز را در وقتش بخواند، از غافلان شمرده نخواهد شد.
از آنجا كه نماز اوّلين چيزى است كه در قيامت از آن سؤال مىشود، تضييع و سهل انگارى درباره آن به معناى تضييع همه زندگى انسان است
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب المواقيت، باب 3، ص 89، ح 12.
[2]- سوره ماعون، آيه 5.
[3]- همان، ص 91، ح 20.