کتاب احکام مقدمات نماز

(شفق) مى‌باشد.

7- وقت فضيلت نماز عشا، از وقت رفتن سرخى مغرب (شفق)، يعنى بعداز وقت فضيلت نماز مغرب تا سپرى شدن يك‌سوم شب است.

8- اگر كسى از باب سهو، نماز عشا را قبل از مغرب و در وقت مشترك بجا آورد و بعد متوجّه اشتباهش شود، نماز او صحيح بوده و واجب است نماز مغرب را بعداز آن بجا آورد.

وقت نماز مغرب و عشا را چگونه تشخيص بدهيم؟

حديث شريف‌

1- امام رضا عليه السلام فرمود:

«اوّل وقت المغرب سقوط القرص، وعلامة سقوطه أن يسودّ افق المشرق»

. «اوّلين وقت مغرب، غروب قرص خورشيد است و علامت غروب قرص اين است كه افق مشرق سياه شود.»

و در جاى ديگر فرمود:

«وقت المغرب سقوط القرص إلى مغيب الشفق- إلى أن قال-: والدليل على غروب الشمس ذهاب الحمرة من جانب المشرق...»[1]

. «وقت نماز مغرب، از سقوط قرص (خورشيد) تا غروب شفق است. [شفق يعنى:

سرخى مغرب‌] تا اينكه فرمود: دليل غروب خورشيد، از بين رفتن سرخى از جانب مشرق است.»

2- امام باقر عليه السلام فرمود:

[1]- مستدرك الوسائل، كتاب الصلاة، باب 13، ابواب المواقيت، ح 3.

«إذا غابت الحمرة من هذا الجانب، يعني من المشرق، فقد غابت الشمس من شرق الأرض وغربها»[1].

«هنگامى كه سرخى از اين سمت يعنى از مشرق برود، خورشيد از شرق و غرب زمين، پنهان شده است.»

3- عمر بن حنظله از امام صادق عليه السلام پرسيد كه: ما زوال خورشيد را در روز تشخيص مى‌دهيم امّا در شب چه كار كنيم؟ امام عليه السلام فرمود:

«لليل زوال كزوال الشمس»

. «شب هم مانند خورشيد زوال دارد.»

گفت: زوال شب را چگونه تشخيص بدهيم؟ امام عليه السلام فرمود:

«بالنجوم إذا انحدرت»[2].

«توسط ستاره‌ها در موقعى كه به سوى مغرب مايل شوند.»

تفصيل احكام‌

1- برخى از فقها مى‌گويند: مغرب با رفتن سرخى مشرق و منحرف شدن آن از سمت بالاى سر به سوى مغرب است. سرخى مشرق، سرخى‌اى است كه در هنگام غروب خورشيد، در سمت مشرق آسمان ظاهر مى‌شود. ولى اقوا اين است كه سقوط و پنهان شدن قرص خورشيد براى تحقّق وقت غروب كفايت مى‌كند، امّا از بين رفتن و منحرف شدن سرخى مشرق از وسط آسمان، علامتى است كه با آن مى‌توانيم به تحقّق مغرب يقين پيدا كنيم. اگرچه احوط اين است كه بايد انتظار كشيد تا

[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 16، ابواب المواقيت، ص 126، ح 1.

[2]- همان، باب 55، ص 198، ح 1.

سرخى مشرق زايل شود.

2- امّا نيمه شب كه آخرين وقت نماز عشاء است، بوسيله ستاره‌ها تشخيص داده مى‌شود زيرا ستاره‌هايى كه در اوّل مغرب طلوع كرده‌اند، اگر از دايره نصف النهار مايل شدند، شب به نيمه رسيده است. راه آسانتر و دقيق‌تر هم اين است كه: نيمه شب، همان نيم وقت بين غروب خورشيد و طلوع آن در روز بعدى است و برخى هم گفته‌اند: نيمه شب، نيم وقت بين غروب خورشيد و طلوع فجر است.

سوّم- وقت نماز صبح‌

حديث شريف‌

1- زراره مى‌گويد: امام باقر عليه السلام فرمود:

«وقت صلاة الغداة ما بين طلوع الفجر إلى طلوع الشمس»[1].

«وقت نماز صبح، بين طلوع فجر و طلوع خورشيد است.»

2- امام صادق عليه السلام فرمود:

«وقت الفجر حين ينشقّ الفجر إلى أن يتجلّل الصبح السماء، ولا ينبغي تأخير ذلك عمداً، ولكنّه وقت لمن شغل أو نسي أو نام»[2].

«وقت (فضيلت) نماز صبح زمانى است كه فجر شكافته شود تا اينكه (روشنايى) صبح، آسمان را روشن سازد. تأخير نماز صبح از وقت ياد شده بطور عمدى شايسته نيست مگر براى كسى كه مشغول كارى بوده يا فراموش كرده يا به خواب مانده است.»

3- در كتاب «دعائم الاسلام» از امام جعفر صادق عليه السلام آمده است:

«إنّ أوّل صلاة الفجر اعتراض الفجر في افق المشرق، وآخر وقتها أن يحْمَرَّ افق المغرب، وذلك قبل أن يبدو قرن الشمس من افق المشرق بشي‌ء، ولا ينبغي‌

[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 26، ابواب المواقيت، ص 152، ح 6.

[2]- همان، ص 151، ح 1.

تأخيرها إلى هذا الوقت لغير عذر وأوّل الوقت أفضل»[1].

«اوّل وقت نماز صبح، پهن شدن فجر در افق مشرق و آخر وقت آن، سرخ شدن افق مغرب قبل از ظاهر شدن قرص خورشيد از سمت مشرق است. تأخير نماز تا اين وقت، بدون عذر، شايسته نيست و اوّل وقت، افضل است.»

4- امام باقر عليه السلام در پاسخ كسى كه از كيفيّت تحقّق فجر پرسيده بود نوشت:

«الفجر- يرحمك اللَّه- هو الخيط الأبيض المعترض، وليس هو الأبيض صعداً، فلا تصل في سفر ولا حضر حتى تبيّنه، فإنّ اللَّه تبارك وتعالى لم يجعل خلقه في شبهة من هذا، فقال:

(وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى‌ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ)،

فالخيط الأبيض هو المعترض الذي يحرم به الأكل والشرب في الصوم، وكذلك هو الذي يوجب به الصلاة»[2].

«خداوند ترا رحمت كند، فجر همان رشته سپيدى است كه در افق پهن مى‌شود، نه آن خط سپيدى كه (بطور عمودى) به بالا مى‌رود. پس در سفر و حضر نماز مگزار مگر اينكه اين رشته سپيد براى تو آشكار شود زيرا خداوند متعال در اين مورد، بندگان خود را در شبهه و ترديد نگذاشته است و فرمود است: (و بخوريد و بياشاميد تا زمانى كه رشته سپيد فجر از رشته سياه آشكار گردد). رشته سپيد همان خط روشنى است كه در افق پهن مى‌شود و خوردن و آشاميدن در ماه روزه، با ظهور آن حرام مى‌گردد و همچنين نماز با آن واجب مى‌شود.»

5- اسحاق بن عمّار مى‌گويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم كه: با فضيلت‌ترين وقت نماز صبح كدام است؟ امام فرمود:

[1]- مستدرك الوسائل، ج 3، كتاب الصلاة، باب 20، ابواب المواقيت، ح 2.

[2]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 27، ابواب المواقيت، ص 153، ح 4.

«مع طلوع الفجر، إنّ اللَّه تعالى يقول:

(إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً)،

يعنى صلاة الفجر تشهده ملائكة الليل وملائكة النهار، فإذا صلّى العبد صلاة الصبح مع طلوع الفجر أثبت له مرّتين: تثبته ملائكة الليل وملائكة النهار»[1].

«طلوع فجر. خداوند مى‌فرمايد: (إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً)يعنى نماز صبح را فرشتگان شب و فرشتگان روز نظاره مى‌كنند. پس هنگاميكه بنده نماز صبح را در وقت طلوع فجر بجاآورد، دوبار براى او ثبت مى‌شود: هم فرشتگان شب و هم فرشتگان روز ثبت مى‌كنند.»

تفصيل احكام‌

1- وقت نماز صبح از طلوع فجر دوّم (يا فجر صادق) تا طلوع خورشيد است. نماز صبح وقت مشترك ندارد زيرا همه وقت، تنها براى آن مى‌باشد و شريكى ندارد.

2- امّا وقت فضيلت نماز صبح، از طلوع فجر دوّم تا ظهور سرخى در مشرق است.

3- طلوع فجر وقتى است كه رشته سپيدى از نور به صورت عمودى در آسمان ظاهر شود و اين فجر اوّل (يا فجر كاذب) است، امّا فجر دوّم (يا فجر صادق) كه در دخول وقت نماز صبح، معتبر است، پهن شدن آن سپيدى بطور افقى در امتداد آسمان است. به عبارت ديگر فجر صادق، پخش شدن سفيدى و روشنايى در امتداد آسمان است بعداز آنكه قبلًا بطور عمودى در افق بالا رفته است.

4- مستحب است در اوّل وقت به اداى نماز صبح مبادرت شود و تا

[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 28، ابواب المواقيت، ص 154، ح 1.

نزديك طلوع خورشيد به تأخير انداخته نشود مگر براى شخص خواب يا فراموش كننده يا كسى كه مشغول به كارى بوده است و بهتر اين است كه نماز صبح، در حالت تاريكى و قبل از آنكه صبح كاملًا روشن گردد، يعنى در سپيده دم بجا آورده شود.

احكام وقت‌

حديث شريف‌

امام صادق عليه السلام فرمود:

«إنّه ليس لأحد أن يصلّي صلاة إلّالوقتها، وكذلك الزكاة، ولا يصوم أحد شهر رمضان إلّافي شهره إلّاقضاء، وكلّ فريضة إنّما تؤدّى إذا حلّت»[1].

«براى هيچ كس جايز نيست نماز بگزارد مگر در وقتش و همچنين است زكات.

و هيچ‌كس نمى‌تواند روزه رمضان را بگيرد مگر در ماه خودش. مگر در صورتيكه (نماز يا روزه) قضائى بجا آورد. هر واجبى زمانى انجام مى‌شود كه وقت آن فرارسيده باشد.»

2- باز هم امام صادق عليه السلام فرمود:

«لأنّ اصلّي الظهر في وقت العصر أحبُّ إليَّ من أن اصلّي قبل أن تزول الشمس، فإنّي إذا صلّيت قبل أن تزول الشمس لم تحسب لي، وإذا صلّيته في وقت العصر حسبت لي»[2].

«اينكه نماز ظهر را در وقت عصر بخوانم برايم بهتر از اين است كه نماز ظهر را قبل‌

[1]- وسائل الشيعه، ج 6، كتاب الزكاة، باب 51، ابواب المستحقّين للزكاة، ص 212، ح 2.

[2]- همان، ج 3، باب 13، ابواب مواقيت الصلاة، ص 123، ح 8.