سوّم- وقت نماز صبح
حديث شريف
1- زراره مىگويد: امام باقر عليه السلام فرمود:
«وقت صلاة الغداة ما بين طلوع الفجر إلى طلوع الشمس»[1].
«وقت نماز صبح، بين طلوع فجر و طلوع خورشيد است.»
2- امام صادق عليه السلام فرمود:
«وقت الفجر حين ينشقّ الفجر إلى أن يتجلّل الصبح السماء، ولا ينبغي تأخير ذلك عمداً، ولكنّه وقت لمن شغل أو نسي أو نام»[2].
«وقت (فضيلت) نماز صبح زمانى است كه فجر شكافته شود تا اينكه (روشنايى) صبح، آسمان را روشن سازد. تأخير نماز صبح از وقت ياد شده بطور عمدى شايسته نيست مگر براى كسى كه مشغول كارى بوده يا فراموش كرده يا به خواب مانده است.»
3- در كتاب «دعائم الاسلام» از امام جعفر صادق عليه السلام آمده است:
«إنّ أوّل صلاة الفجر اعتراض الفجر في افق المشرق، وآخر وقتها أن يحْمَرَّ افق المغرب، وذلك قبل أن يبدو قرن الشمس من افق المشرق بشيء، ولا ينبغي
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 26، ابواب المواقيت، ص 152، ح 6.
[2]- همان، ص 151، ح 1.
تأخيرها إلى هذا الوقت لغير عذر وأوّل الوقت أفضل»[1].
«اوّل وقت نماز صبح، پهن شدن فجر در افق مشرق و آخر وقت آن، سرخ شدن افق مغرب قبل از ظاهر شدن قرص خورشيد از سمت مشرق است. تأخير نماز تا اين وقت، بدون عذر، شايسته نيست و اوّل وقت، افضل است.»
4- امام باقر عليه السلام در پاسخ كسى كه از كيفيّت تحقّق فجر پرسيده بود نوشت:
«الفجر- يرحمك اللَّه- هو الخيط الأبيض المعترض، وليس هو الأبيض صعداً، فلا تصل في سفر ولا حضر حتى تبيّنه، فإنّ اللَّه تبارك وتعالى لم يجعل خلقه في شبهة من هذا، فقال:
(وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ)،
فالخيط الأبيض هو المعترض الذي يحرم به الأكل والشرب في الصوم، وكذلك هو الذي يوجب به الصلاة»[2].
«خداوند ترا رحمت كند، فجر همان رشته سپيدى است كه در افق پهن مىشود، نه آن خط سپيدى كه (بطور عمودى) به بالا مىرود. پس در سفر و حضر نماز مگزار مگر اينكه اين رشته سپيد براى تو آشكار شود زيرا خداوند متعال در اين مورد، بندگان خود را در شبهه و ترديد نگذاشته است و فرمود است: (و بخوريد و بياشاميد تا زمانى كه رشته سپيد فجر از رشته سياه آشكار گردد). رشته سپيد همان خط روشنى است كه در افق پهن مىشود و خوردن و آشاميدن در ماه روزه، با ظهور آن حرام مىگردد و همچنين نماز با آن واجب مىشود.»
5- اسحاق بن عمّار مىگويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم كه: با فضيلتترين وقت نماز صبح كدام است؟ امام فرمود:
[1]- مستدرك الوسائل، ج 3، كتاب الصلاة، باب 20، ابواب المواقيت، ح 2.
[2]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 27، ابواب المواقيت، ص 153، ح 4.
«مع طلوع الفجر، إنّ اللَّه تعالى يقول:
(إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً)،
يعنى صلاة الفجر تشهده ملائكة الليل وملائكة النهار، فإذا صلّى العبد صلاة الصبح مع طلوع الفجر أثبت له مرّتين: تثبته ملائكة الليل وملائكة النهار»[1].
«طلوع فجر. خداوند مىفرمايد: (إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً)يعنى نماز صبح را فرشتگان شب و فرشتگان روز نظاره مىكنند. پس هنگاميكه بنده نماز صبح را در وقت طلوع فجر بجاآورد، دوبار براى او ثبت مىشود: هم فرشتگان شب و هم فرشتگان روز ثبت مىكنند.»
تفصيل احكام
1- وقت نماز صبح از طلوع فجر دوّم (يا فجر صادق) تا طلوع خورشيد است. نماز صبح وقت مشترك ندارد زيرا همه وقت، تنها براى آن مىباشد و شريكى ندارد.
2- امّا وقت فضيلت نماز صبح، از طلوع فجر دوّم تا ظهور سرخى در مشرق است.
3- طلوع فجر وقتى است كه رشته سپيدى از نور به صورت عمودى در آسمان ظاهر شود و اين فجر اوّل (يا فجر كاذب) است، امّا فجر دوّم (يا فجر صادق) كه در دخول وقت نماز صبح، معتبر است، پهن شدن آن سپيدى بطور افقى در امتداد آسمان است. به عبارت ديگر فجر صادق، پخش شدن سفيدى و روشنايى در امتداد آسمان است بعداز آنكه قبلًا بطور عمودى در افق بالا رفته است.
4- مستحب است در اوّل وقت به اداى نماز صبح مبادرت شود و تا
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 28، ابواب المواقيت، ص 154، ح 1.
نزديك طلوع خورشيد به تأخير انداخته نشود مگر براى شخص خواب يا فراموش كننده يا كسى كه مشغول به كارى بوده است و بهتر اين است كه نماز صبح، در حالت تاريكى و قبل از آنكه صبح كاملًا روشن گردد، يعنى در سپيده دم بجا آورده شود.
احكام وقت
حديث شريف
امام صادق عليه السلام فرمود:
«إنّه ليس لأحد أن يصلّي صلاة إلّالوقتها، وكذلك الزكاة، ولا يصوم أحد شهر رمضان إلّافي شهره إلّاقضاء، وكلّ فريضة إنّما تؤدّى إذا حلّت»[1].
«براى هيچ كس جايز نيست نماز بگزارد مگر در وقتش و همچنين است زكات.
و هيچكس نمىتواند روزه رمضان را بگيرد مگر در ماه خودش. مگر در صورتيكه (نماز يا روزه) قضائى بجا آورد. هر واجبى زمانى انجام مىشود كه وقت آن فرارسيده باشد.»
2- باز هم امام صادق عليه السلام فرمود:
«لأنّ اصلّي الظهر في وقت العصر أحبُّ إليَّ من أن اصلّي قبل أن تزول الشمس، فإنّي إذا صلّيت قبل أن تزول الشمس لم تحسب لي، وإذا صلّيته في وقت العصر حسبت لي»[2].
«اينكه نماز ظهر را در وقت عصر بخوانم برايم بهتر از اين است كه نماز ظهر را قبل
[1]- وسائل الشيعه، ج 6، كتاب الزكاة، باب 51، ابواب المستحقّين للزكاة، ص 212، ح 2.
[2]- همان، ج 3، باب 13، ابواب مواقيت الصلاة، ص 123، ح 8.
از زوال خورشيد بجا آورده باشم، زيرا اگر قبل از زوال نماز بگزارم براى من حساب نمىشود ولى اگر آن را در وقت عصر بجا آوردم، برايم حساب مىشود.»
3- باز هم امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا صلّيت وأنت ترى أنك في وقت ولم يدخل الوقت، فدخل الوقت وأنت في الصلاة فقد أجزأت عنك»[1].
«اگر مشغول نماز شدهاى به اين اعتقاد كه وقت نماز داخل شده است امّا در واقع، وقت داخل نشده بود و در هنگام نماز، وقت داخل شد، نماز تو صحيح و كفايت مىكند.»
4- از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمود:
«من أدرك ركعة من الصلاة فقد أدرك الصلاة»[2].
«كسى كه يك ركعت از نماز را در وقتش درك كند، همه نماز را درك كرده است.»
5- امام على عليه السلام فرمود:
«من أدرك من الغداة ركعة قبل طلوع الشمس، فقد أدرك الغداة تامّة»[3].
«كسى كه يك ركعت از نماز صبح را قبل از طلوع خورشيد بجا آورد، همه نماز صبح را بطور كامل درك كرده است.»
6- از امام صادق عليه السلام سؤال شد درباره كسى كه وارد مسجد مىشود، در حاليكه اهل مسجد، نماز را تمام كردهاند، آيا او به نماز واجب بپردازد يا نماز نافله بخواند؟ امام عليه السلام فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 25، ابواب مواقيت الصلاة، ص 150، ح 1.
[2]- همان، باب 30، ص 158، ح 4.
[3]- همان، ح 2.
«إن كان في وقت حسن فلا بأس بالتطوّع قبل الفريضة، وإن كان خاف الفوت من أجل ما مضى من الوقت فليبدأ بالفريضة وهو حقّ اللَّه، ثمّ ليتطوّع ما شاء»[1].
«اگر در وقت خوبى (وسيعى) است، اشكال ندارد كه قبل از فريضه، به نماز مستحبّى بپردازد، امّا اگر مىترسد وقت نماز فوت شود، نماز واجب را شروع كند كه حق خدا است و بعداز آن هر چند بخواهد نماز مستحبّى بجا آورد.»
7- از امام صادق عليه السلام سؤال شد درباره مردى كه در نماز عصر، گروهى را امامت كرده است. بعد در حاليكه با آنان مشغول نماز بود، به ياد آورد كه نماز ظهر را نخوانده است. امام عليه السلام فرمود:
«فليجعلها الاولى التي فاتته ويستأنف العصر، وقد مضى القوم بصلاتهم»[2].
«آن نمازى را كه مشغول است، نماز فوت شده ظهر قرار دهد و بعداز آن، عصر را از نو بجا آورد و نماز آن گروه (مأمومين) انجام شده و صحيح است.»
8- بلال مىگويد: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مىفرمود:
«المؤذّنون امناء المؤمنين على صلاتهم وصومهم ولحومهم ودمائهم»[3].
«مؤذّنان، امينان مؤمنان در نماز و روزه و گوشت و خون آنان هستند.»
9- امام على عليه السلام فرمود:
«المؤذّن مؤتمن، والإمام ضامن»[4].
«مؤذّن، امين و امام ضامن است.»
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 35، ابواب مواقيت الصلاة، ص 164، ح 1.
[2]- همان، باب 62، ص 213، ح 3.
[3]- همان، ج 4، ابواب الأذان والاقامة، باب 3، ص 619، ح 7.
[4]- همان، ص 618، ح 2.
تفصيل احكام
1- در هنگام شروع به نماز، واجب است نسبت به دخول وقت نماز، علم يا اطمينان پيدا كند و نماز قبل از وقت جايز نيست. و اگر كسى قبل از وقت، نماز بگزارد، باطل است و براى او حساب نمىشود.
2- وقت نماز را مىتوان از راههاى زير تشخيص داد:
الف- خود شخص علم پيدا كند در صورتيكه قادر به تشخيص فجر، زوال، طلوع و غروب خورشيد باشد.
ب- به شهادت دو شاهد عادل اعتماد كند زيرا چنين شهادتى در نزد عقلاء، مفيد اطمينان است و ظاهر اين است كه شهادت يك شاهد عادل نيز كفايت مىكند چون شهادت يك نفر عادل نيز در نظر عقلاء، اطمينان آور است.
ج- به اذان مؤذّن ثقه و مورد اطمينان اعتماد كند. برخى از فقها عدالت مؤذّن را شرط مىدانند ولى اقوا اين است كه وثوق واطمينان به او كفايت مىكند و عدالت شرط نيست.
د- به محاسبات علمى مطمئن اعتماد كند در صورتيكه از اهل خبره ثقه صادر شده و اطمينان آور باشد.
3- مقيّد بودن به فرارسيدن وقت واجب است و قبل از دخول وقت، بجا آوردن نماز جايز نيست و اگر كسى عمداً قبل از وقت، نماز بخواند، هر چند در اثناى نماز هم وقت داخل شود، نماز او باطل است.
4- اگر با اعتقاد دخول وقت، نماز گزارد و بعداز اتمام نماز، متوجّه شود كه قبل از وقت، نماز خوانده است، نماز او باطل و اعاده آن واجب است، امّا اگر در هنگام نماز، وقت داخل شده باشد نماز او صحيح