کتاب احکام نماز

وحريّ أن يستجاب لكم»[1].

«من نهى شده‌ام از قرائت (قرآن) در ركوع وسجود. پس در ركوع، خداوند را تعظيم كنيد ودر سجده، دعاى زياد بخوانيد زيرا شايسته وسزاوار است كه دعاى شما در هنگام سجده مستجاب شود.»

تفصيل احكام:

1- ركوع از اركان پنجگانه نماز ودر هرركعت از نمازهاى واجب يامستحب، يكبار واجب است (به استثناى نماز ميت كه اصلًا ركوع وسجود ندارد، ونماز آيات كه در هرركعت خود پنج ركوع دارد.)

2- چون ركوع ركن است، كم يازياد كردن آن عمداً ياسهواً درهمه نمازهاى واجب، باطل كننده نماز است، مگر دربعضى از حالات نماز جماعت كه سخن درباره آن خواهد آمد.

3- عناصر واجزاى تشكيل دهنده ركوع عبارتند از: خم شدن، ذكر گفتن، طمأنينه وآرام بودن بدن در اثناى ذكر وبعد از قيام، سربرداشتن وراست ايستادن بعد از ركوع.

خم شدن:

4- واجب در ركوع همان خم شدن متعارف ومتداول بين مسلمانان است وبطور مشخص بايد گفت: در تحقق ركوع، خم شدن به اندازه‌اى كه انگشتان دست يابعضى از آنها مانند انگشت ميانه وسبّابه باهم به زانوها برسد كفايت مى‌كند، ورسيدن انگشت شست‌

[1]- وسائل الشيعه، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب الركوع، باب 8، حديث 2.

واجب نيست ولى احتياط اين است كه خم شدن در حدى باشد كه كفهاى دست بطور كامل برروى زانوها گذاشته شود.

5- خم شدن‌هاى غير متعارف در تحقق ركوع كفايت نمى‌كند، مانند خم شدن خيلى كم، ياكج شدن به يكى از دوطرف هرچند دستان هم به زانو برسد، ياشكل‌هاى ديگرى كه در عرف، ركوع ناميده نمى‌شود.

6- برافراد غير مستوى الخلقه (مانند كسى كه دستانش خيلى بلند است بطوريكه باكمترين خم شدن به زانوهايش مى‌رسد يا كسى كه ساق پاهايش خيلى كوتاه است به گونه‌اى كه دستها به زانوهايش نمى‌رسد مگر با خم شدن خيلى زياد) واجب است كه مانند افراد عادى وطبيعى ركوع نمايند.

7- گذاشتن دستهابرزانوها از اجزاى ركوع نيست ولذا اگر ركوع ومقدار خم شدن، طبيعى باشد، هرچند دستان روى زانو هم گذاشته نشود، اشكال ندارد.

ذكر ركوع:

8- ذكر خداوند در ركوع واجب است، واحتياط اين است كه سه بار تسبيح كوچك يعنى «سُبْحانَ اللَّهِ» يايكبار تسبيح بزرگ يعنى «سُبْحانَ رَبِّي الْعَظِيمِ وَبِحَمْدِهِ» گفته شود.

اگر چه اقوا اين است كه همه انواع ذكر از تسبيح يا تحميد (الْحَمْدُ للَّهِ) يا تهليل (لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ) ياتكبير (اللَّهُ أَكْبَرُ) ياغير آنها از اذكار ديگر كفايت مى‌كند، به شرطى كه اندازه آن از مقدار سه بار سبحان اللَّه‌

گفتن، كمتر نباشد.

9- بهتر آن است كه تسبيح بزرگ وهمچنين ساير ذكرها، سه بار تكرار شود، واضافه بر سه بار هم مستحب است، ونيز مستحب است تعداد تكرار فرد باشد مثل پنج وهفت و...

10- اما در حالات استثنايى ماند تنگى وقت يا اضطرار، يكبار (سبحان اللَّه) گفتن هم كفايت مى‌كند.

11- خواندن ذكر در موقعى واجب است كه نمازگزار به حدّ كامل ركوع برسد واطمينان واستقرار وآرامش پيدا كند، همچنين واجب است قبل از آنكه از ركوع بلند شود، ذكر را كامل كند. پس در اثناى خم شدن به طرف ركوع، شروع به ذكر جايز نيست وهمچنين قبل از اتمام ذكر واجب، بلند شدن از ركوع جايز نيست.

12- واجب است ذكر ركوع، دنبال هم وبه زبان عربى صحيح ادا گردد ودر حد امكان، حروف از مخرج طبيعى خود تلفظ شود وكلمات از حيث حركات اعراب وبنا، صحيح ودرست بيان گردد.

13- جمع بين دو تسبيح كوچك وبزرگ وهمچنين جمع بين آن دو وساير اذكار اشكال ندارد.

طمأنينه وآرامش:

14- واجب است در ركوع، بدن نماز گزار طمأنينه وآرامش داشته باشد، واحتياط واجب اين است كه اين آرامش به مقدار ذكر واجب، طول بكشد بلكه حتى در ذكر مستحب، احتياط اين است كه با طمأنينه باشد در صورتيكه نمازگزار ذكر مستحب را به قصد ذكر

مستحب در ركوع بجا آورد.[1]

15- در صورتيكه در حال خم شدن براى ركوع وقبل از آرام گرفتن بدن، عمداً ذكر ركوع را بخواند يااينكه قبل از كامل كردن ذكر واجب، عمداً سر را از ركوع بردارد، نماز او باطل مى‌شود، اما اگر سهواً قبل از اتمام ذكر، سرش را بردارد، چيزى براو نيست ولى احتياط استحبابى اين است كه نماز را بعد از اتمام، اعاده نمايد.

16- اگر در ركوع ودر اثناى خواندن ذكر واجب، بدن نمازگزار بدون اراده او حركت كرده واز حالت استقرار وآرامش خارج شود، واجب است كه بعد از آرام گرفتن بدن، ذكر را اعاده نمايد، اما اگر اين حركت غير ارادى در اثناى ذكر مستحب باشد اشكال ندارد زيرا اين ذكر از همان ذكر مطلق در ركوع محسوب مى‌شود كه استقرار وآرامش در آن شرط نيست. اما حركتهاى اندك كه زيانى به استقرار بدن نمى‌رساند، مانند حركت انگشتان، اشكالى ندارد، ونيازى به اعاده ذكر نيست.

17- اگر نماز گزار نتواند به اندازه قرائت ذكر واجب به حالت ركوع باقى بماند، بهتر است كه از هنگام رسيدن به حد ركوع كامل، به قرائت ذكر شروع كند وسپس آن را- هرچند در اثناى بلند شدن-

[1]- به عبارت ديگر نمازگزار گاهى ذكر مستحب را به عنوان ذكر مستحب وبطور مطلق وبدون ارتباط به افعال نماز بجا مى‌آورد، دراين صورت آرامش وطمأنينه در اثناى آن ذكر واجب نيست، اما گاهى آن ذكر را به عنوان يكى از مستحبات نماز بجا مى‌آورد كه در اين صورت احتياط ايجاب مى‌كند كه در اثناى اين ذكر نيز، بدن آرام باشد واستقرار وطمأنينه داشته باشد.

به اتمام رساند.

18- اگر بخاطر بيمارى ياعلت ديگر نتواند آرامش وطمأنينه خود را در ركوع حفظ كند، اشكال ندارد ولى براو واجب است كه ذكر واجب را قبل از خارج شدن از حالت ركوع، تكميل كند.

سر برداشتن وبلند شدن از ركوع:

19- جايز نيست نمازگزار از حالت ركوع، مستقيماً به سجده رود بلكه واجب است سر راكاملًا از ركوع بردارد ودر حال ايستاده، بدن او آرام بگيرد، سپس از حالت قيام به سجده رود، اگر عمداً اين ترتيب را ترك كند طبق رأى مشهور فقها وبنابر احتياط بايد نماز را اعاده كند.

ركوع اضطرارى:

20- اگر نمازگزار نتواند ركوع را مطابق باشرايط ياد شده بطور كامل بجاآورد، بايد آن مقدار را كه در توان دارد، هرچند باتكيه برعصا ياديوار ياشخص ديگر انجام دهد وبه ركوع نشسته منتقل نشود مگر اينكه از ركوع ايستاده، كاملًا ناتوان باشد.

21- اگر از ركوع ايستاده باهمه اشكال واقسام آن عاجز شد، نشسته ركوع كند واحتياط اين است كه نماز ديگرى هم ايستاده بخواند وبراى ركوع آن باسر اشاره نمايد. اما اگر از ركوع نشسته نيز عاجز شد، در حاليكه ايستاده است باسر براى ركوع اشاره كند، واگر از اشاره باسر هم عاجز بود باهردو چشم اشاره كند به اين ترتيب كه‌

بجاى خم شدن براى ركوع، چشمانش را ببندد وذكر واجب رابخواند، سپس به قصد بلند شدن از ركوع، چشمانش را بگشايد واگر حتى از همين حركت هم عاجز بود، در قلب نيت ركوع كند وذكر واجب آنرا بازبانش قرائت نمايد.

22- اگر امر داير شود بين اينكه باخم شدن اندك، ركوع نشسته انجام دهد يااينكه ايستاده نماز بخواند وبراى ركوع فقط اشاره كند، بايد ديد كه اگر به آن خم شدنِ اندكِ نشسته، در عرف ركوع گفته مى‌شود، به همان اكتفاكند واگر در عرف، ركوع ناميده نمى‌شود، بعيد نيست كه نماز ايستاده با اشاره به ركوع، مقدم باشد، واحتياط اين است كه دو نماز بخواند: يكى ايستاده با اشاره براى ركوع، وديگرى با ركوع نشسته.

23- شرط تحقق ركوع نشسته اين است كه به قدرى خم شود كه صورتش مقابل زانوها برسد يا به گونه‌اى باشد كه در عرف ركوع نشسته گفته شود كه گاهى به كمتر از آن مقدار هم تحقق مى‌يابد، اما بهتر است به قدرى خم شود كه صورت نزديك جاى سجده برسد.

مسائل فرعى ركوع:

1- كم وزياد كردن ركوع نشسته، باطل كننده نماز است اما ركوع اشاره‌اى هم از باب احتياط همين حكم را دارد.

2- در تحقق ركوع لازم است كه خم شدن به قصد ركوع انجام شده باشد، اما اگر او به جهت غرض ديگرى مانند گذاشتن چيزى بر روى زمين يا دفع آزار حيوانى مضرّ يامانند آن خم شده باشد، اين خم شدن‌

ركوع محسوب نمى‌شود بلكه بايد قيام كند واز نو خم شود واين، ركوع اضافى شمرده نمى‌شود.

3- اگر ركوع را فراموش كرد ومستقيماً براى سجده به سوى زمين رفت، اما قبل از اينكه سجده كند يا در اثناى سجده اوّل يا بعد از نشستن از سجده اول وقبل از رفتن به سجده دوم متوجه شد كه ركوع نكرده است، بايد قيام كند وركوع نمايد ونمازش را تكميل كند. البته جايز نيست كه از حالت سجده به صورت كمانى وبدون قيام كامل براى ركوع بلند شود بلكه بايد بطور كامل بايستد بعد ركوع كند. احتياط واجب در حالت اخير اين است كه نماز را بعد از اتمام اعاده كند ودو سجده سهو براى زياد شدن يك سجده نيز بجا آورد.

4- مستحب است زنها به كمترين حد واجب در خم شدن براى ركوع اكتفا كنند، وهمين كه دستها را روى رانها از زانو بالاتر بگذارند كفايت مى‌كند.

5- اگر نماز گزار، از روى سهو، در حال ركوع اصلًا آرام نگرفت وبعد از خم شدن، فوراً وبدون تأنّى ودرنگ بلند شد، احتياط اين است كه نماز را بعد از اتمام اعاده نمايد. اگر چه اقوا اين است كه نماز او صحيح است.

6- در احكام ركوع بين نماز واجب ونافله فرقى نيست ونماز چه واجب يانافله، باكم شدن ركوع باطل مى‌شود امّا زياد شدن سهوى ركوع در نماز نافله، بنابر اقوا موجب بطلان نمى‌شود.

آداب ومستحبات ركوع‌

در روايات شريف، مستحبات زيادى براى ركوع ذكر شده كه در اين جا به ذكر مهم‌ترين آنها بسنده مى‌كنيم:

1- قبل از ركوع ودر حاليكه ايستاده است تكبير بگويد.

2- دستان خود را با تكبير بلند كند، چنانكه در تكبيرة الاحرام گذشت.

3- زانوها را عقب دهد وكف دست خود را روى زانو بگذارد.

4- در حين ركوع، پشتش را صاف وگردن را برابر پشت و كشيده نگهدارد.

5- نگاه نمازگزار مابين دوپايش باشد.

6- كف دست راست را قبل از كف دست چپ روى زانو بگذارد.

7- قبل از ذكر ركوع اين دعارا بخواند: اللَّهُمَّ لَكَ رَكَعْتُ، وَلَكَ أَسْلَمْتُ، وَبِكَ آمَنْتُ، وَعَلَيْكَ تَوَكّلْتُ، وَأَنْتَ رَبِّي خَشَعَ لَكَ قَلْبِي وَسَمْعِي وَبَصَرِي وَشَعْرِي وَبَشَرِي وَلَحْمِي وَدَمِي وَمُخِّي وَعَصَبِي وَعِظَامِي وَما أقَلَّتْهُ قَدَمايَ غَيْرَ مُسْتَنْكِفٍ وَلا مُسْتَكْبِرٍ وَلَا مُسْتَحْسِرٍ.

8- بعد از بلند شدن از ركوع، سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ بگويد وهمچنين اضافه كند: الحَمْدُ للَّهِ رَبِّ العَالَمِينَ أَهْل الْجَبَرُوتِ، وَالْكِبْرِياءِ، وَالْعَظَمَةُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

9- قبل يابعد از ذكر ركوع برپيامبر اسلام صلى الله عليه و آله صلوات بفرستد.