محل ايستادن او باشد؟ فرمود: «نه، بايد برابر همديگر باشند.»
7- امام صادق عليه السلام از پدرش، از پدرانش از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله روايت مىكند كه فرمود:
«ضعوا اليدين حيث تضعون الوجه، فإنّما يسجدان كما يسجد الوجه».
«دستان خود را در همان جايى بگذاريد كه صورت خود را مىگذاريد زيرا دستها هم مانند صورت سجده مى كنند.»[1]
8- عبداللَّه بن سنان مىگويد:
سألته (الإمام الصادق عليه السلام) عن السجود على الأرض المرتفع، فقال:
«إذا كان موضع جبهتك مرتفعاً عن موضع بدنك قدر لبنة، فلا بأس»[2].
از امام صادق عليه السلام درباره سجده برزمين مرتفع وبلند پرسيدم. فرمود: «اگر محلّ پيشانى شما از محلّ بدن شما بهاندازه يك آجُر بالاتر باشد، اشكال ندارد.»
9- هشام بن سالم مىگويد:
سألت أبا عبداللَّه عليه السلام عن التسبيح في الركوع والسجود، فقال: «تقول في الركوع:
سُبْحانَ رَبِّي العَظِيمِ،
وفي السجود
سُبْحانَ رَبِّي الْأَعْلى،
الفريضة من ذلك تسبيحة، والسنّة ثلاث، والفضل في سبع»[3].
از امام صادق عليه السلام درباره تسبيح ركوع وسجود پرسيدم. فرمود: در ركوع مىگويى:
سُبْحانَ رَبِّي العَظِيمِ ودر سجده مىگويى: سُبْحانَ رَبِّي الْأَعْلى. مقدار واجب يك بار تسبيح گفتن، وسنّت سه بار تسبيح گفتن وبهتر هم هفت بار تسبيح
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، كتاب الصلاة، باب 10 از ابواب سجود، ص 964، حديث 3.
[2]- همان، باب 11، ص 964، حديث 1.
[3]- همان، ابواب الركوع، باب 4، ص 923، حديث 1.
گفتن است.»
10- امام صادق عليه السلام فرمود:
«أدنى التسبيح ثلاث مرّات وأنت ساجد، لا تعجل بهنّ»[1].
«كمترين تسبيح سه بار است در حاليكه تو در سجده هستى، براى اداى تسبيحات شتاب نكن.»
11- هشام بن حكم مىگويد:
قلت لأبي عبداللَّه عليه السلام: يجزي أن أقول مكان التسبيح في الركوع والسجود
لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ والْحَمْدُ للَّهِ
و
اللَّهُ أَكْبَرُ؟
فقال: «نعم، كلّ هذا ذِكر اللَّه»[2].
به امام صادق عليه السلام گفتم: آيا كفايت مىكند كه بجاى تسبيح در ركوع وسجود، لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ والْحَمْدُ للَّهِ و اللَّهُ أَكْبَرُ بگويم؟ فرمود: «بلى. همه اينها ذكر خدا است.»
12- از امام رضا عليه السلام سؤال شد:
عن الرجل يسجد ثمّ لا يرفع يديه من الأرض بل يسجد الثانية، هل يصلح له ذلك
؟ قال: «ذلك نقص في الصلاة»[3].
درباره كسى كه سجده مىكند ولى دست از زمين بر نمىدارد وسجده دوم مىكند آيا اين كار درست است؟ فرمود: «اين، نقص در نماز است.»
13- عبد الحميد بن عوّاص مىگويد: امام صادق عليه السلام را ديدم هنگامى كه سر از سجده دوم ركعت اول بر مىداشت، مىنشست تا آرام مىگرفت وسپس بر مىخاست.[4]
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب ركوع، باب 5، ص 926، حديث 5.
[2]- همان، باب 7، ص 929، حديث 1.
[3]- همان، ابواب السجود، باب 25، ص 982، حديث 1.
[4]- همان، باب 5، ص 956، حديث 1.
14- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا رفعت رأسك من السجدة الثانية من الركعة الاولى حين تريد أن تقوم فاستوِ جالساً ثمّ قم»[1].
«وقتى سر از سجده دوم ركعت اول برداشتى ومى خواستى بايستى، قبلًا كاملًا بنشين بعد قيام كن.»
15- محمد بن عبد اللَّه بن جعفر حميرى مىگويد كه: به امام مهدى (عج) نوشته وسؤال كرده درباره اينكه نماز گزار در تاريكى مشغول نماز شب است وهنگاميكه سجده مىكند، محل سجده را اشتباه مىكند وپيشانىاش را روى گليم (فرش) ياچرم مىگذارد وقتى سر را برمىدارد، محل سجده را پيدا مىكند، آيا مىتواند به اين سجده اعتنا واكتفا نمايد يانه؟ امام عليه السلام در جواب نوشت:
«ما لم يستوِ جالساً فلا شيء عليه في رفع رأسه لطلب الخُمرة»[2].
«اگر هنوز كاملًا ننشسته است اشكال ندارد كه براى جستجوى محل سجده، سرش را بلند كند.»
16- ابوبصير مىگويد:
سألته (أيالإمام الصادق عليه السلام) عمّن نسي أن يسجد سجدة واحدة فذكرها وهو قائم، فقال: «يسجدها إذا ذكرها ما لم يركع، فإن كان قد ركع فليمض على صلاته، فإذا انصرف قضاها وليس عليه سهو»[3].
از امام صادق عليه السلام پرسيدم درباره كسى كه يك سجده را فراموش كرده،
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب السجود، باب 5، ص 956، حديث 3.
[2]- همان، باب 8، ص 962، حديث 6.
[3]- همان، باب 14، ص 969، حديث 4.
ودر حاليكه ايستاده يادش بيايد. فرمود: «تا زمانى كه ركوع نكرده، هروقت يادش آمد سجده كند، اما اگر ركوع كرده باشد به نمازش ادامه دهد وبعد از نماز، آن سجده را قضا كند وسهوى براو نيست.»
17- عبدالرحمن بن ابى عبداللَّه مىگويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم: كسى سر از سجده برداشته وقبل از اينكه كاملًا بنشيند شك كرده كه آيا سجده كرده است يانه؟ فرمود:
«يسجد».
«سجده كند.»
گفتم: مردى از سجده بلند شده وقبل از اينكه كاماً بايستد، شك كرده كه آيا سجده كرده است يانه؟ فرمود:
«يسجد»[1].
«سجده كند.»
18- اسحاق بن عمار مىگويد:
قلت له (الإمام الصادق عليه السلام): رجل بين عينيه قرحة لا يستطيع أن يسجد. قال: «يسجد ما بين طرف شعره، فإن لم يقدر سجد على حاجبه الأيمن، فإن لم يقدر فعلى حاجبه الأيسر، فإن لم يقدر فعلى ذقنه».
قلت: على ذقنه
؟ قال: «نعم، أما تقرأ كتاب اللَّه عزّ وجلّ:
(يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّداً)»[2]
به امام صادق عليه السلام عرض كردم كه كسى بين دوچشمش زخم است ونمى تواند سجده كند.
فرمود: «ميان موهايش سجده كند، واگر نمىتواند، روىابروى راست
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب السجود، باب 15، ص 972، حديث 6.
[2]- همان، باب 12، ص 966، حديث 3.
وگرنه روى ابروى چپش سجده كند واگر نمىتواند برچانهاش سجده نمايد.»
گفتم: برچانهاش؟ فرمود: بلى. آيا كتاب خدا را نخواندهاى كه مىگويد: (يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّداً)يعنى: باچانههاى شان به سجده مىافتند.»
19- على بن يقطين مىگويد: از امام ابوالحسن اول عليه السلام پرسيدم درباره كسى كه در ركوع وسجودش، گفتن تسبيح را فراموش كرده است. فرمود:
«لا بأس بذلك»[1].
«اشكال ندارد.»
تفصيل احكام:
اول- سجده ركن است:
1- در هرركعت از نمازهاى واجب ومستحب، واجب است دو سجده بعد از ركوع انجام شود (به استثناى نماز ميت كه ركوع وسجود ندارد).
2- بنابر نظر مشهور فقهاء، باگذاشتن پيشانى برزمين به قصد تعظيم، سجده تحقق مىيابد، وشايد حقيقت اصلى سجده افتادن به زمين باشد به منظور تعظيم چه پيشانى برزمين گذاشته شود يانشود.
3- دو سجده باهم از اركان نماز است. بنابراين:
الف- نماز- چه واجب وچه مستحب- باترك هردو سجده باهم باطل مىشود چه از روى عمد باشد يا سهو يااز روى جهل وندانستن.
[1]- وسائل الشيعه، كتاب الصلاة، ابواب الركوع، باب 15، ص 939، حديث 2.
ب- نماز واجب بازياد شدن دوسجده باهم باطل مىشود چه از روى عمد باشد ياسهو ياجهل.
ج- اگر يكى از دوسجده، عمداً ترك، يا اضافه شود هم نماز باطل مىشود.
د- ولى بنابر اقوا باكم يازياد شدن تنها يك سجده از روى سهو، نماز باطل نمىشود.
دوم- واجبات سجده:
در سجده امور ذيل واجب است:
1- گذاشتن هفت عضو بدن برزمين يعنى: پيشانى، دوكف دست، دوزانو وسر دوانگشت بزرگ پا. اين هفت عضو، «مساجد سبعه» ناميده مىشود.
2- در سجده هم مانند ركوع، ذكر واجب است وهر نوع از انواع ذكر مانند تحميد (الْحَمْدُ للَّهِ) وتهليل (لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ) وتكبير (اللَّهُ أَكْبَرُ) وتسبيح كفايت مىكند ولى تسبيح موافق احتياط است يعنى سه بار (سُبْحانَ اللَّهِ) يايكبار سُبْحانَ رَبِّي الْأَعْلى وَبِحَمْدِهِ گفته شود.
بهتر اين است كه تسبيح اخير سه بار تكرار شود، واگر ذكرهاى ديگر را انتخاب كند بايد به اندازه سه «سبحان اللَّه»، تكرار شود.
3- استقرار داشتن وآرام بودن (طمأنينه) بدن در هنگام سجده. بنابر احوط اين آرامش بايد به مقدار ذكر واجب ادامه يابد بلكه به مقدار ذكر مستحب نيز اگر آنرا به عنوان جزء مستحب نماز بخواند.
اگر قبل از گذاشتن پيشانى برزمين وآرام شدن بدن، ذكر را عمداً بگويد، ذكر باطل است وبايد بعد از آرام شدن بدن، ذكر را اعاده كند
ونمازش صحيح است ان شاء اللَّه، وهمچنين است در حالت سهو اگر قبل از سربرداشتن ازسجده متوجه شود اما اگر بعد از سربرداشتن از سجده متوجه شود، چيزى براو نيست.
اگر ذكر را دراثناى سربلند كردن يابعد ازآن بگويد، برخى از فقها گفتهاند: نماز باطل است ولى حكم به بطلان مشكل است واحوط اين است كه به جهت عمل به رأى مشهور، نماز را بعد از اتمام، اعاده كند.
4- سربرداشتن از سجده و نشستن وآرام شدن بدن قبل از خم شدن براى سجده دوم.
5- بنابر احوط مساجد سبعه يااعضاى هفتگانه بايد در محلهاى خود استقرار پيدا كند وتا ذكر را تمام نكرده، اين اعضا را از زمين بلند نكند. پس اگر در اثناى ذكر يكى از اين اعضا را عمداً يا سهواً بلند كرد، بنابر احتياط، اعاده ذكر، واجب ونماز- ان شاء اللَّه- صحيح است. اما در غير حال ذكر، برداشتن يا گذاشتن اين اعضا- به استثناى پيشانى- از روى عمد يا سهو اشكال ندارد اما پيشانى را بنابر احوط در طول مدت سجده نبايد از زمين بردارد.
6- لازم است كه جاى سجده يكسان باشد، پس نبايد محل پيشانى از محل زانوى نماز گزار بيش از چهار انگشت بسته (در حدود 8 سانتىمتر)، بالاتر ياپايينتر باشد، وبنابر احوط اين حالت بين ساير اعضاى سجده مخصوصاً بين آنها ودوزانو نيز مراعات شود.
اما شيب داشتن موضع سجده در صورتيكه خيلى زياد نباشد به گونهاى كه نماز گزار را از حالت سجود خارج كند اشكال ندارد،
اگر چه بنابر احتياط بايد مقدار ياد شده در اين جا هم مراعات شود.
7- واجب است ذكر به دنبال هم وبازبان عربى صحيح، گفته شود، وحروف آن در حد امكان از مخرجهاى طبيعى تلفظ شود، واز نظر اعراب آخر كلمات هم بطور صحيح ادا گردد.
8- پيشانى را بايد برچيزى بگذارد كه سجده برآن صحيح باشد وپاك هم باشد. (تفصيل اين مطلب در صفحههاى بعدى بيان مىشود.)
سوم- احكام سجده:
1- بنابر احتياط واجب، سجده بايد به شكل معروف متداول بين مسلمانان انجام شود. پس افتادن با رو برزمين وچسباندن شكم به زمين ودراز كردن پاها صحيح نيست، زيرا از نظر مسلمانان، سجده برآن صدق نمىكند هرچند همه اعضاى هفتگانه هم به زمين گذاشته شده باشد.
2- گذاشتن همه پيشانى بر زمين لازم نيست بلكه آن مقدارى كه در عرف سجده گفته شود كفايت مىكند. معمولًا اگر به اندازه يك درهم از پيشانى را برزمين بگذارد، سجده تحقق مىيابد، واحوط اين است كه به كمتر از يك درهم اكتفا نشود، اگر چه به اندازه بند انگشت وآن مقدار كه پيشانى روى مسواك ياچوب قرار مىگيرد هم كافى است.
3- لازم است پيشانى بطور مستقيم بر محل سجده نهاده شود وهيچ گونه حايل ومانعى در ميان نباشد. پس اگر موى انبوهى