وگرنه روى ابروى چپش سجده كند واگر نمىتواند برچانهاش سجده نمايد.»
گفتم: برچانهاش؟ فرمود: بلى. آيا كتاب خدا را نخواندهاى كه مىگويد: (يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّداً)يعنى: باچانههاى شان به سجده مىافتند.»
19- على بن يقطين مىگويد: از امام ابوالحسن اول عليه السلام پرسيدم درباره كسى كه در ركوع وسجودش، گفتن تسبيح را فراموش كرده است. فرمود:
«لا بأس بذلك»[1].
«اشكال ندارد.»
تفصيل احكام:
اول- سجده ركن است:
1- در هرركعت از نمازهاى واجب ومستحب، واجب است دو سجده بعد از ركوع انجام شود (به استثناى نماز ميت كه ركوع وسجود ندارد).
2- بنابر نظر مشهور فقهاء، باگذاشتن پيشانى برزمين به قصد تعظيم، سجده تحقق مىيابد، وشايد حقيقت اصلى سجده افتادن به زمين باشد به منظور تعظيم چه پيشانى برزمين گذاشته شود يانشود.
3- دو سجده باهم از اركان نماز است. بنابراين:
الف- نماز- چه واجب وچه مستحب- باترك هردو سجده باهم باطل مىشود چه از روى عمد باشد يا سهو يااز روى جهل وندانستن.
[1]- وسائل الشيعه، كتاب الصلاة، ابواب الركوع، باب 15، ص 939، حديث 2.
ب- نماز واجب بازياد شدن دوسجده باهم باطل مىشود چه از روى عمد باشد ياسهو ياجهل.
ج- اگر يكى از دوسجده، عمداً ترك، يا اضافه شود هم نماز باطل مىشود.
د- ولى بنابر اقوا باكم يازياد شدن تنها يك سجده از روى سهو، نماز باطل نمىشود.
دوم- واجبات سجده:
در سجده امور ذيل واجب است:
1- گذاشتن هفت عضو بدن برزمين يعنى: پيشانى، دوكف دست، دوزانو وسر دوانگشت بزرگ پا. اين هفت عضو، «مساجد سبعه» ناميده مىشود.
2- در سجده هم مانند ركوع، ذكر واجب است وهر نوع از انواع ذكر مانند تحميد (الْحَمْدُ للَّهِ) وتهليل (لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ) وتكبير (اللَّهُ أَكْبَرُ) وتسبيح كفايت مىكند ولى تسبيح موافق احتياط است يعنى سه بار (سُبْحانَ اللَّهِ) يايكبار سُبْحانَ رَبِّي الْأَعْلى وَبِحَمْدِهِ گفته شود.
بهتر اين است كه تسبيح اخير سه بار تكرار شود، واگر ذكرهاى ديگر را انتخاب كند بايد به اندازه سه «سبحان اللَّه»، تكرار شود.
3- استقرار داشتن وآرام بودن (طمأنينه) بدن در هنگام سجده. بنابر احوط اين آرامش بايد به مقدار ذكر واجب ادامه يابد بلكه به مقدار ذكر مستحب نيز اگر آنرا به عنوان جزء مستحب نماز بخواند.
اگر قبل از گذاشتن پيشانى برزمين وآرام شدن بدن، ذكر را عمداً بگويد، ذكر باطل است وبايد بعد از آرام شدن بدن، ذكر را اعاده كند
ونمازش صحيح است ان شاء اللَّه، وهمچنين است در حالت سهو اگر قبل از سربرداشتن ازسجده متوجه شود اما اگر بعد از سربرداشتن از سجده متوجه شود، چيزى براو نيست.
اگر ذكر را دراثناى سربلند كردن يابعد ازآن بگويد، برخى از فقها گفتهاند: نماز باطل است ولى حكم به بطلان مشكل است واحوط اين است كه به جهت عمل به رأى مشهور، نماز را بعد از اتمام، اعاده كند.
4- سربرداشتن از سجده و نشستن وآرام شدن بدن قبل از خم شدن براى سجده دوم.
5- بنابر احوط مساجد سبعه يااعضاى هفتگانه بايد در محلهاى خود استقرار پيدا كند وتا ذكر را تمام نكرده، اين اعضا را از زمين بلند نكند. پس اگر در اثناى ذكر يكى از اين اعضا را عمداً يا سهواً بلند كرد، بنابر احتياط، اعاده ذكر، واجب ونماز- ان شاء اللَّه- صحيح است. اما در غير حال ذكر، برداشتن يا گذاشتن اين اعضا- به استثناى پيشانى- از روى عمد يا سهو اشكال ندارد اما پيشانى را بنابر احوط در طول مدت سجده نبايد از زمين بردارد.
6- لازم است كه جاى سجده يكسان باشد، پس نبايد محل پيشانى از محل زانوى نماز گزار بيش از چهار انگشت بسته (در حدود 8 سانتىمتر)، بالاتر ياپايينتر باشد، وبنابر احوط اين حالت بين ساير اعضاى سجده مخصوصاً بين آنها ودوزانو نيز مراعات شود.
اما شيب داشتن موضع سجده در صورتيكه خيلى زياد نباشد به گونهاى كه نماز گزار را از حالت سجود خارج كند اشكال ندارد،
اگر چه بنابر احتياط بايد مقدار ياد شده در اين جا هم مراعات شود.
7- واجب است ذكر به دنبال هم وبازبان عربى صحيح، گفته شود، وحروف آن در حد امكان از مخرجهاى طبيعى تلفظ شود، واز نظر اعراب آخر كلمات هم بطور صحيح ادا گردد.
8- پيشانى را بايد برچيزى بگذارد كه سجده برآن صحيح باشد وپاك هم باشد. (تفصيل اين مطلب در صفحههاى بعدى بيان مىشود.)
سوم- احكام سجده:
1- بنابر احتياط واجب، سجده بايد به شكل معروف متداول بين مسلمانان انجام شود. پس افتادن با رو برزمين وچسباندن شكم به زمين ودراز كردن پاها صحيح نيست، زيرا از نظر مسلمانان، سجده برآن صدق نمىكند هرچند همه اعضاى هفتگانه هم به زمين گذاشته شده باشد.
2- گذاشتن همه پيشانى بر زمين لازم نيست بلكه آن مقدارى كه در عرف سجده گفته شود كفايت مىكند. معمولًا اگر به اندازه يك درهم از پيشانى را برزمين بگذارد، سجده تحقق مىيابد، واحوط اين است كه به كمتر از يك درهم اكتفا نشود، اگر چه به اندازه بند انگشت وآن مقدار كه پيشانى روى مسواك ياچوب قرار مىگيرد هم كافى است.
3- لازم است پيشانى بطور مستقيم بر محل سجده نهاده شود وهيچ گونه حايل ومانعى در ميان نباشد. پس اگر موى انبوهى
برپيشانى باشد كه مانع چسبيدن پيشانى بر محل سجده شود يا در محل سجده چيزى باشد كه سجده برآن صحيح نيست مانند پارچه وغيره، سجده صحيح نيست اما در ساير اعضاى ششگانه سجده اين شرط وجود ندارد واگر حايلى هم در ميان باشد، سجده صحيح است.
4- محل سجده بايد طورى باشد كه پيشانى روى آن استقرار يابد وآرام بگيرد. پس اگر خاك ياگل به قدرى سست باشد كه پيشانى بر آن آرام نگيرد، سجده صحيح نيست واگر سفت باشد كه پيشانى برآن استقرار پيدا كند اشكال ندارد.
5- اگر به پيشانى خاك يا گل بچسبد، بنابر احتياط براى سجده دوم آنرا بايد پاك كرد.
6- در حالت عادى بايد در هنگام سجده كردن، باطن دوكف دست، روى زمين گذاشته شود. اما در شرايط اضطرارى پشت دست هم اشكال ندارد واگر يك يا هردو دست نمازگزار قطع شده باشد، نزديكترين قسمت باقيمانده را بايد بر زمين بگذارد.
7- احتياط واجب اين است كه كف دست را به صورت پهن وگشاده، برزمين نهد پس در شرايط عادى، نهادن تنها سر انگشتان يا نهادن دست مشت شده كفايت نمىكند.
8- اما زانوها، نهادن مسمّاى آن برزمين كافى است.
9- نسبت به دو انگشت بزرگ پاهم بنابر اقوا، چه روى آنها برزمين گذاشته شود ياپشت آنها يايكطرف آنها كافى است اگر چه احوط اين است كه سر دو انگشت بر زمين نهاده شود. اگر كسى انگشت بزرگ
پايش مقطوع يا كوتاه باشد، ساير انگشتان خود را برزمين بگذارد، واگر همه انگشتان او قطع شده باشد باقى مانده پايش را برزمين بنهد.
10- اگر انگشت پايش را در هنگام سجده حركت دهد، پس اگر حركت ساده باشد كه با طمأنينه وآرام بودن بدن منافات نداشته باشد اشكال ندارد، واگر باطمأنينه منافات داشته باشد ولى ذكر را بعد از آرام گرفتن، اعاده كرده باشد بازهم اشكال ندارد، اما اگر ذكر را اعاده نكرده باشد احوط اعاده نماز است.
11- اگر نماز گزار پيشانى خود را برروى چيزى بگذارد كه سجده برآن صحيح نيست، برخى از فقها گفتهاند كه واجب است بدون اينكه سرش را بلند كند، پيشانى را به سوى چيزى كه سجده برآن صحيح است بكشاند، ولى اقوا اين است كه جايز است سر را بلند كند وبرجاى درست بگذارد واين باعث اضافه شدن سجده نمىشود ونمازش- ان شاء اللَّه- صحيح است زيرا حقيقت سجده خم شدن به زمين به قصد تعظيم است نه صرف گذاشتن وبرداشتن پيشانى.
12- اگر در هنگام نماز، آنچه سجده برآن صحيح است، مفقود شود بنابر احوط نماز را باسجده برهرچيزى كه امكان دارد، تمام كند وسپس اعاده نمايد. البته اين در صورتى است كه وقت نماز، وسعت داشته باشد اما اگر وقت، تنگ باشد، برلباسش يامعدن ياپشت دستش سجده كند.
13- اگر بعد از نماز ياحتى بعد از برداشتن سر از سجده، متوجه شود كه برچيزى سجده كرده است كه سجده برآن صحيح نبوده است، بگذرد ونمازش صحيح است اما اگر در حالى متوجه شود كه
او در سجده است پس اگر بتواند بايد پيشانى را برچيزى بگذارد كه سجده برآن صحيح است، وگرنه در صورت وسيع بودن وقت، نماز را تمام كند سپس آن را اعاده نمايد واگر وقت تنگ است، برهرچه امكان دارد سجده نمايد و نمازش صحيح است.
14- اگر بطور غير ارادى، سر از زمين برداشته شود، دوباره سر برسجده بگذارد وسجده خود را تمام كند وچيزى براو نيست وهردو يك سجده محسوب مىشود.
15- اگر نماز گزار از خم شدن كامل براى سجده عاجز باشد، به اندازه ممكن بايد خم شود ومهر را بالا بياورد و بر پيشانىاش بگذارد، واگر از اين كار هم عاجز باشد، بجاى سجده باسر اشاره كند، واگر اين هم براى او مشقت داشته باشد، باچشم اشاره كند وگرنه در قلبش نيت نمايد.
16- برچيزى كه بدن روى آن آرام نمىگيرد، نماز صحيح نيست مثل اسفنج نرم، ياكيسههاى هوا، وبالشهاى پَرِ خيلى نرم، وخاك نرم كه دست وپا در آن فرو مىرود، وتودهاى از خرمن گندم وجو ومانند آنها.
17- اگر هردو سجده را باهم يايك سجده را فراموش نمايد وقبل از آنكه وارد ركوع ركعت بعدى شود، بيادآورد، باز گردد وفراموش شده را بجا آورد، اما اگر در اثنا يابعد از ركوع متوجه گردد، اگر فراموش شده يك سجده باشد، به نمازش ادامه دهد وسجده فراموش شده را بعد از سلام فوراً قضاكند، واگر فراموش شده، هردوسجده باشد، نماز باطل شده است.
اگر همين حالت در ركعت اخير نماز اتفاق بيفتد، چنانچه قبل از سلام دادن، متوجه شود، سجده فراموش شده را بجا آورده ونماز را تكميل كند، اما اگر بعد از سلام دادن متوجه گرديد، پس اگر فراموش شده دو سجده بوده واو چيز باطل كننده نماز را هم انجام داده است، نماز او باطل مىشود، ولى اگر باطل كنندهاى را انجام نداده است بنابر اقوا، دوسجده فراموش شده را بجا آورده وتشهد را بخواند وسلام دهد ودو سجده سهو بجا آورد ونمازش صحيح است ولى بنابر احتياط استحبابى، نماز را اعاده كند. اما اگر فراموش شده يك سجده بوده است، آن را بعد از سلام قضا كند ونمازش صحيح است.
چيزهايى كه سجده برآنها صحيح است
حديث شريف:
1- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«اعطيت خمساً لم يعطها أحد قبلي: جُعلت لي الأرض مسجداً وطهوراً
، ونصرت بالرعب، وأحلّ لي المغنم، واعطيتُ جوامع الكلم، واعطيت الشفاعة»[1].
«به من پنج چيز داده شده كه به هيچ كس قبل از من داده نشده است: زمين براى من سجدهگاه وپاك وپاك كننده قرار داده شده است، باايجاد رعب ووحشت بر دشمن، من يارى شدم، غنيمت براى من حلال شده است، جوامع الكلم به من داده شده وشفاعت براى من، عطا گرديده است.»
[1]- وسائل الشيعة، ج 3، كتاب الصلاة، ابواب مكان المصلى، باب 1، ص 422، حديث 2.