کتاب احکام نماز

ديگر نيست، وتربت (مهر) متداول اگر تربت حسينى باشد، از چيزهاى ديگر بهتر است- چنانكه اشاره شد- اما غير آن، برترى وافضليتى ندارد.

7- اگر آنچه سجده برآن صحيح است مانند زمين وگياه وكاغذ دردسترس نماز گزار نباشد يامانعى از سجده برآنهاوجود داشته باشد، برلباس خود وسپس برمعدن وسپس برپشت دست خود سجده نمايد.

آداب ومستحبات سجده‌

حديث شريف:

1- رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«أطيلوا السجود، فما من عمل أشدّ على إبليس من أن يرى ابن آدم ساجداً؛ لأنّه امر بالسجود فعصى، وهذا امر بالسجود فأطاع فيما امر»[1].

«سجده خود را طولانى كنيد، زيرا هيچ عملى سخت‌تر وسنگين‌تر براى ابليس از اينكه فرزند آدم را در سجده ببيند نيست، زيرا ابليس امر به سجده شد ولى عصيان كرد، وآدم امر به سجده شد پس امر خدا را اطاعت كرد.»

2- امام باقر عليه السلام فرمود:

«إذا أردت أن تركع وتسجد فارفع يديك وكبّر ثمّ اركع واسجد»[2].

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب السجود، باب 23، حديث 13.

[2]- همان، باب 2، ص 921، حديث 1.

«وقتى خواستى ركوع وسجده كنى، دست خود را بالا ببر وتكبير بگو وسپس به ركوع ياسجده برو.»

3- معاوية بن عمار مى‌گويد:

امام صادق عليه السلام را ديدم هنگاميكه مى‌خواست ركوع كند، يا سر از ركوع بردارد، يا سجده كند يا سراز سجده بردارد، يابه سجده دوم برود، دست‌هاى خود را بالا مى‌برد.[1]

4- امام صادق عليه السلام فرمود:

«كان عليّ بن الحسين عليه السلام إذا أهوى ساجداً انكبّ وهو يكبّر»[2].

«امام على بن الحسين عليه السلام وقتى كه براى سجده به سوى زمين مى‌رفت، تكبير گويان خود را به سجده مى‌افكند.»

5- روايت شده كه امام صادق عليه السلام:

وقتى كه به سجده مى‌رفت، دستهايش را زودتر از زانوهايش به زمين مى‌گذاشت، وهنگاميكه مى‌خواست بلند شود زانوهايش را قبل از دستش برمى داشت.[3]

6- امام عليه السلام فرمود:

«وقتى خواستى سجده كنى تكبير بگو وبعد بگو:

اللَّهُمَّ لَكَ سَجَدْتُ، وَبِكَ آمَنْتُ، وَلَكَ أسْلَمْتُ، وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ، وَأَنْتَ رَبِّي، سَجَدَ وَجْهِي لِلَّذِي خَلَقَهُ، وَشَقَّ سَمْعَهُ وَبَصَرَهُ، الْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، تَبارَكَ اللَّهُ‌

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب السجود، باب 2، ص 921، حديث 7.

[2]- همان، باب 24، حديث 2.

[3]- همان، باب 1، ص 950، حديث 1.

أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ.

سپس سه بار بگو: سُبْحانَ رَبِّي الْأَعْلى وَبِحَمْدِهِ وهنگامى كه سر برداشتى، بين دو سجده بگو:

اللَّهُمَّ اغْفِرْ ليِ وَارْحَمْني وَأَجِرْنِي وَادْفَعْ عَنِّي وَعافِنِي إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنَ خَيْرٍ فَقِيرٌ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ.[1]»

7- ابوبصير مى‌گويد:

قلت لأبي عبداللَّه عليه السلام: اصلّي على النبيّ صلى الله عليه و آله وأنا ساجد؟ فقال: «نعم، هو مثل سُبْحَانِ اللَّهِ واللَّهُ أكَبْرُ»[2].

به امام صادق عليه السلام عرض كردم: من در حاليكه در سجده هستم بر پيامبر صلى الله عليه و آله صلوات بفرستم؟ فرمود: «بلى. صلوات برپيامبر مثل سُبْحَان اللَّهِ واللَّهُ أكَبْرُ است.»

8- ابوعبيده مى‌گويد امام باقر عليه السلام را شنيده است كه در حال سجده مى‌گفت:

«أَسْأَلُكَ بِحَقِّ حَبِيبِكَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله إِلَّا بَدَّلْتَ سَيِّئاتِي حَسَنَاتٍ، وَحاسَبْتَنِي حِساباً يَسِيراً».

و در سجده دوم مى‌گفت: «أَسْأَلُكَ بِحَقِّ حَبِيبِكَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله إِلَّا كَفَيْتَنِي مَؤُونَةَ الدُّنْيا وَكُلَّ هَوْلٍ دُونَ الْجَنَّةِ».

و در سجده سوم مى‌گفت: «أَسْأَلُكَ بِحَقِّ حَبِيبِكَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله لما غَفَرْتَ لِي الْكَثِيرَ مِنَ الذُّنُوبِ وَالْقَلِيلَ، وَقَبِلْتَ مِنِّي عَمَلِيَ الْيَسِيرَ».

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب السجود، باب 2، حديث 1.

[2]- همان، ابواب الركوع، باب 20، ص 943، حديث 2.

و در سجده چهارم مى‌گفت: «أَسْأَلُكَ بِحَقِّ حَبِيبِكَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله لما أَدْخَلْتَنِي الْجَنَّةَ، وَجَعَلْتَنِى مِنْ سُكّانِها، وَلما نَجَّيْتَنِي مِنْ سَعَفَاتِ النَّارِ بِرَحْمَتِكَ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ»[1].

9- امام صادق عليه السلام فرمود:

«إذا سجد الرجل، ثمّ أراد أن ينهض فلا يعجن بيديه في الأرض، ولكن يبسط كفّيه من غير أن يضع مقعدته على الأرض»[2].

«وقتى مرد خواست بعد از سجده بلند شود، نبايد دستهايش را مشت كرده بر زمين قرار دهد، بلكه بايد كفهاى دستش را پهن كند، بدون اينكه نشيمنگاه خود را در زمين قرار دهد.»

10- امام عليه السلام فرمود:

«إذا قام الرجل من السجود قال:

بِحَوْلِ اللَّهِ وَقُوَّتِهِ أَقُومُ وَأَقْعُدُ»[3].

«وقتى انسان از سجده بلند مى‌شود، بگويد: بِحَوْلِ اللَّهِ وَقُوَّتِهِ أَقُومُ وَأَقْعُدُ.»

11- امير المؤمنين عليه السلام فرمود:

«لا ينفخ الرجل في موضع سجوده، ولا ينفخ في طعامه، ولا في شرابه، ولا في تعويذه»[4].

«نبايد انسان در جاى سجده‌اش فوت كند، و همچنين نبايد در غذا وآشاميدنى وتعويذ خود فوت كند.»

[1]- بحار الانوار، ج 82، ص 131، حديث 5.

[2]- وسائل الشيعة، ج 4، ابواب السجود، باب 19، حديث 1.

[3]- همان، باب 13، حديث 2.

[4]- بحار الانوار، ج 82، ص 135، حديث 13.

تفصيل احكام:

در سجده مستحباتى است كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

آية الله العظمى السيد محمد تقي المدرسي(دام ظله)، احكام نماز - قم، چاپ: پنجم، 1389.

تكبير گفتن بعد از بلند شدن از ركوع ودر حاليكه ايستاده است.

وجايز است تكبير بگويد در حاليكه به سجده مى‌رود.

2- بلند كردن دستها در هنگام تكبير- همانطور كه قبلًا گفته شد-.

3- گذاشتن دستها بر زمين قبل از زانوها در هنگام نشستن براى سجده.

4- قرار گرفتن بيشترين مقدار ممكن پيشانى برروى سجده‌گاه.

5- نهادن بينى برزمين ياحتى برچيزى كه سجده برآن صحيح نيست.

6- نهادن دستها برزمين با انگشتان بهم چسبيده وبه موازات گوشها وروبه قبله.

7- دعا قبل از ذكر واجب. (دعاى منقول در ضمن روايات ذكر شد)

8- تكرار ذكر سجده وبهتر است تسبيح بزرگ (سُبْحانَ رَبِّي الْأَعْلى وَبِحَمْدِهِ) انتخاب شود وسه بار تكرار گردد وبهتر آن است كه پنج يا هفت بار تكرار كند وبه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله درود بفرستد.

9- گذاشتن پيشانى برزمين وخاك نه سنگ وچوب.

10- دعا در سجده، متعارف اين است كه دعا در سجده اخير شود، ومستحب است كه دعا در مورد حاجات دنيا وآخرت باشد وآنچه از امام باقر عليه السلام نقل شده اين دعا است: يَا خَيْرَ الْمَسْؤُولِينَ،

وَيَا خَيْرَ الْمُعْطِينَ، ارْزُقْنِي وَارْزُقْ عِيالِي مِنْ فَضْلِكَ، فَإِنَّكَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ.[1]

11- تَوَرُّك نمودن در نشستن بعد از سجده، يعنى نشستن بر ران چپ وروى پاى راست را بركف پاى چپ قرار دادن.

12- استغفار در جلسه بين دوسجده.

13- تكبيرگفتن بعد از برداشتن سر از سجده اول ونشستن وآرام گرفتن بدن، وهمچنين تكبير گفتن براى سجده دوم قبل از آنكه به سجده رود، ونيز بعد ازبرداشتن سر از سجده دوم. ومستحب است كه در تكبيرها، دست را بلند كند.

14- نهادن دستها بر رانها در هنگام نشستن.

15- نچسباندن شكم به زمين (به اين حالت «تجافى» گفته مى‌شود.)

16- دستها رابه مانند بال پرنده قرار دادن، يعنى آرنجها را از زمين بالا نگهداشتن وبين آنها وبدن فاصله دادن مانند دوبال پرنده.

17- مرد، در وقت برخاستن اول زانوها سپس دستها را از زمين بردارد.

18- در هنگام برخاستن بگويد: بِحَوْلِ اللَّهِ وَقُوَّتِهِ أَقُومُ وَأَقْعُدُ.

19- در هنگام برخاستن، انگشتان را مشت نكند، بلكه آنها را بر زمين پهن نمايد وبراى برخاستن برآنها تكيه كند.

20- اما براى زن، مستحب اين است كه در هنگام به سجده رفتن، زانوهايش را قبل از دستش برزمين بگذارد، واعضاى خود را در حال سجده، بهم بچسباند، وشكمش را برزمين بچسباند، وهنگاميكه‌

[1]- وسائل الشيعة، ابواب السجود، باب 17، حديث 4، ص 974.

براى قيام، بلند مى‌شود، از حال نشسته، بطور مستقيم وراست بلند شود، بدون اينكه خود را خم كند وكمانى بسازد.

سجده‌هاى قرآن‌

حديث شريف:

1- امام صادق عليه السلام فرمود:

«العزائم: ألم تنزيل، وحم السجدة، والنجم، واقرأ باسم ربّك، وما عداها في جميع القرآن مسنون وليس بمفروض»[1].

«سوره‌هايى كه سجده واجب دارند عبارتند از: الم تنزيل، حم السجدة، النجم واقرأ باسم ربك اما غير آنها همگى مستحب است نه واجب.»

2- همچنين فرمود:

«إذا قرأت السجدة فاسجد ولا تكبّر حتّى ترفع رأسك»[2].

«هنگاميكه آيه سجده را خواندى پس سجده كن وتكبير نگو تا اينكه سر ازسجده بردارى.»

3- عبداللَّه بن سنان مى‌گويد:

سألت أبا عبداللَّه عليه السلام عن رجل سمع السجدة تُقرأ، قال: «لا يسجد إلّاأن يكون مُنصِتاً لقراءته مستمعاً لها، أو يصلّي بصلاته، فأمّا أن يكون يصلّي في ناحية وأنت تصلّي في ناحية اخرى فلا تسجد لما سمعت»[3].

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب قرائة القرآن، باب 42، ص 881، حديث 9.

[2]- همان، حديث 3.

[3]- همان، باب 43، ص 882، حديث 1.

از امام صادق عليه السلام سؤال كردم درباره كسى كه آيه سجده را مى‌شنود؟

امام فرمود:

«سجده نكند، مگر اين كه هنگام قرائت آيه سجده، ساكت بوده ونيك گوش داده وآن را استماع كرده باشد، يااين كه به نماز خواننده آيه سجده اقتدا كرده باشد. اما اگر او (خواننده آيه سجده) در نقطه‌اى نماز مى‌خواند وتو در نقطه ديگر نماز مى‌گزارى پس براى آنچه شنيده‌اى سجده لازم نيست.»

4- امام صادق عليه السلام فرمود:

«إذا قُرئ بشي‌ءٍ من العزائم الأربع فسمعتها فاسجد، وإن كنتَ على غير وضوء، وإن كنت جنباً، وإن كانت المرأة لا تصلّي. وسائر القرآن أنت فيه بالخيار إن شئتَ سجدتَ، وإن شئت لم تسجد»[1].

«وقتى آيه سجده از چهار سوره سجده واجب خوانده شد وتو شنيدى پس سجده كن اگر چه وضو نداشته باشى يا جنب باشى واگر چه زن در شرايطى باشد كه نماز نمى‌گزارد. اما در ساير سجده‌هاى قرآن، اختيار دارى كه سجده كنى يانه.»

5- از امام باقر عليه السلام سؤال شد:

عن الرجل يعلّم السورة من العزائم، فتُعاد عليه مراراً في المقعد الواحد، قال الإمام: «عليه أن يسجد كلّما سمعها، وعلى الذي يعلّمه أيضاً أن يسجد»[2].

درباره كسى كه سوره سجده واجب را آموزش مى‌دهد پس در يك جلسه چند بار آيه سجده براو تكرار مى‌شود؟ امام عليه السلام فرمود: «براو است هربار كه مى‌شنود سجده كند، و همچنين بر آن كس كه آموزش مى‌بيند نيز واجب است‌

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب قرائة القرآن، باب 42، ص 880، حديث 2.

[2]- همان، باب 45، ص 884، حديث 1.