کتاب احکام نماز

تفصيل احكام:

اوّل- كسى كه آيات سجده واجب در قرآن را مى‌خواند، بر او لازم است كه سجده كند. اين آيات در چهار سوره واقع شده كه بنام «سور العزائم» ناميده مى‌شوند، همچنين در يازده مورد از قرآن، سجده كردن مستحب است.

آيات سجده واجب عبارتند از:

1- آيه 15 از سوره سجده (الم، تنزيل...)

2- آيه 37 از سوره فصلت (حم، السجده)

3- آيه 62 از سوره نجم‌

4- آيه 19 از سوره علق (اقرأ باسم ربّك...)

اما آيات سجده مستحب عبارتند از:

1- آيه 206 از سوره اعراف.

2- آيه 15 از سوره رعد.

3- آيه 50 از سوره نحل.

4- آيه 109 از سوره اسراء (يابنى اسرائيل).

5- آيه 58 از سوره مريم.

6- آيه 18 از سوره حج.

7- آيه 77 از سوره حج.

8- آيه 60 از سوره فرقان.

9- دو آيه 25 و 26 از سوره نمل.

10- آيه 24 از سوره ص.

11- آيه 21 از سوره انشقاق.

بهتر اين است كه در هرآيه‌اى كه امر به سجده شده است سجده كند چنانكه امام سجاد عليه السلام طبق روايت امام باقر عليه السلام چنين مى‌كرد.

دوم- در آيات سجده واجب، سجده بر كسى واجب است كه آن آيات را مى‌خواند يا به آن گوش فرا مى‌دهد واستماع مى‌كند[1]اما كسى كه صرفاً مى‌شنود بنابر احتياط مستحب سجده كند.

وجوب سجده، وجوب فورى است. پس بايد فوراً به انجام آن اقدام نمايد وتأخير جايز نيست، واگر كسى آنرا فراموش كند، هروقت كه به يادش آمد، بجا آورد.

سوم- سجده، چه واجب (در موارد وجوب) يامستحب (در موارد استحباب)، بر كسى كه آيه سجده را مى‌نويسد يا آنرا در ذهن خود تصور مى‌كند يا نوشته آنرا مى‌بيند يا آن را به خاطرش خطور مى‌دهد، بدون اين كه آن را تلفظ كند، لازم نيست.

چهارم- در سجده قرآن، نيت لازم است زيرا نيّت انگيزه اصلى عمل است، ونيز لازم است صورت سجده، آن گونه كه در سجده نماز گفته شد، بجا آورده شود.

احوط اين است كه:

- پيشانى را برچيزى بگذارد كه سجده برآن صحيح است.

- مكان سجده مباح باشد.

- محل سجده پيشانى بيش از چهار انگشت بالاتر از مكان‌

[1]- استماع يا گوش فرادادن آن است كه با قصد گوش دهد، اما سماع ياشنيدن آن است كه صدا به‌گوش انسان برسد بدون قصد گوش دادن.

سجده‌گزار نباشد.

- ساير اعضاى سجده نيز بر زمين نهاده شود.

در سجده قرآن امور زير شرط نمى‌باشد:

- طهارت (وضوء وغسل)

- روبه قبله كردن.

- طهارت محل پيشانى.

- شرايط ساتر.

ولى احوط اين است كه لباس او غصبى نباشد، اگر سجده تصرف درآن لباس محسوب شود.

اين سجده، تكبيرة الاحرام، تشهد وسلام ندارد وتنها درهنگام سر برداشتن از سجده تكبير مستحب است.

پنجم- مقدار واجب اين است كه انسان براى خدا به سجده بيفتد وذكر گفتن واجب نيست اگر چه احوط اين است كه ذكر، بطور كلى ترك نشود وبهتر اين است كه ذكرهاى منقول از معصومين را بخواند كه از آن جمله است:

لا إِلهَ إِلَّا اللَّه حَقّاً حَقّاً، لَاإِلهَ إِلَّا اللَّه إِيماناً وَتَصْدِيقاً، لَاإِلهَ إِلَّا اللَّه عُبُودِيَّةً وَرِقَّاً. سَجَدْتُ لَكَ يا رَبِّ تَعَبُّداً وَرِقَّاً، لَامُسْتَنْكِفاً وَلَا مُسْتَكْبِراً، بَلْ أَنا عَبْدٌ ذَلِيلٌ خَائِفٌ مُسْتَجِيرٌ.

چند مسأله فرعى:

1- اگر قسمتى از آيه‌اى را كه‌امر به سجده دارد، بخواند يا گوش بدهد، احوط اين است كه سجده كند.

2- اگر قسمتى از آيه سجده را بخواند وقسمتى ديگر از آنرا گوش بدهد، احتياط واجب اين است كه سجده كند.

3- اقوا اين است كه اگر آيه سجده را چند بار بشنود يا بخواند، بيش از يك سجده واجب نيست، اما اگر سجده كند ودوباره آيه سجده را بخواند يابشنود، تكرار سجده واجب است.

4- اگر آيه سجده را اشتباه بخواند يا از كسى بشنود كه اشتباه مى‌خواند، از باب احتياط سجده واجب است اگر آن اشتباه به حدى نباشد كه در عرف آنرا ديگر آيه سجده نگويند.

5- بنابر احوط وبلكه بنابر اقوا، گوش دادن موجب سجده است چه قارى مكلف باشد يا جز آن، مانند صغير ومجنون، بشرطى كه بركلام آن دو قرآن صدق كند، وچه از دستگاه ضبط يا راديو ياغير آنها يا حتى از طوطى بشنود.

6- باخواندن ترجمه آيه سجده ياگوش دادن به آن، سجده واجب نمى‌شود.

هشتم- تشهّد

حديث شريف:

1- امام صادق عليه السلام فرمود:

«تشهّد در دو ركعت اول عبارت است از گفتن: الْحَمْدُ للَّهِ، أَشْهَدُ أَن لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَن مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، اللَّهُمَّ صلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَتَقَبَّلَ شَفَاعَتَهُ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ.[1]»

2- امام باقر عليه السلام فرمود:

«... ولا ينبغي الاقعاء في موضع التشهّد، إنّما التشهّد في الجلوس وليس المُقعي بجالس»[2].

«در هنگام تشهد نشستن به صورت اقعاء (چنبك زدن)[3]شايسته نيست،

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب التشهد، باب 3، ص 989، حديث 1.

[2]- همان، باب 1، حديث 1.

[3]- چنبك زدن (يااقعاء): حالت نشستن برروى دوپا به صورتى كه نقطه اتكا كف پاها باشد، وزانوها به موازات سينه قرار گيرد. (فرهنگ عربى- فارسى لاروس+ فرهنگ فارسى امروز). مترجم‌

زيرا درتشهد نشستن لازم است، وكسى كه چنبك زده، نشسته نمى‌باشد.»

3- امام صادق عليه السلام فرمود:

«من تمام الصوم إعطاء الزكاة، كما أنّ الصلاة على النبيّ صلى الله عليه و آله من تمام الصلاة، ومن صام ولم يؤدّها فلا صوم له إن تركها متعمّداً، ومن صلّى ولم يصلِّ على النبيّ صلى الله عليه و آله وترك ذلك متعمّداً فلا صلاة له»[1].

«كامل شدن روزه بادادن زكات فطره است، چنانكه كامل شدن نماز با صلوات بر پيامبر صلى الله عليه و آله است، واگر كسى روزه بگيرد وزكات فطره را عمداً ترك كند، روزه‌اى براى اونيست، وكسى كه نماز بخواند وصلوات بر پيامبر صلى الله عليه و آله را عمداً ترك نمايد، نمازى براى اونيست.»

4- امام صادق عليه السلام فرمود:

«إذا قُمت في الركعتين من ظهر أو غيرها فلم تتشهّد فيهما فذكرت ذلك في الركعة الثالثة قبل أن تركع، فاجلس وتشهّد وقم فأتمّ صلاتك، وإن أنت لم تذكر حتّى تركع فامض في صلاتك حتّى تفرغ، فإذا فرغت فاسجد سجدتي السهو بعد التسليم قبل أن تتكلّم»[2].

«اگر بعد از ركعت دوم، چه در نماز ظهر ياغير آن (براى ركعت بعدى) ايستادى وتشهد را بجا نياوردى، پس اگر در ركعت سوم قبل از ركوع به يادآوردى، بنشين، تشهّد را بگو وبعد بلند شو ونمازت را تمام كن، اما اگر بياد نياوردى تا اينكه ركوع كردى، به نمازت ادامه بده تا تمام كنى، وقتى از نماز فارغ شدى بعد از سلام دادن وقبل از آنكه سخنى بگويى، دو سجده سهو بجاآور.»

5- بازهم امام صادق عليه السلام فرمود:

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب التشهد، باب 10، ص 999، حديث 2.

[2]- همان، باب 9، ص 998، حديث 3.

«إذا جلست في‌الصلاة، لاتجلس على‌يمينك، واجلس على يسارك ...»[1].

«وقتى در نماز نشستى، به طرف راست خود ننشين بلكه برطرف چپ خود بنشين.»

6- از امام صادق عليه السلام سؤال شد:

عن جلوس المرأة في الصلاة، فقال: «تضمّ فخذيها»[2].

درباره كيفيت نشستن زن در نماز؟ فرمود: «رانهايش را بهم بچسباند.»

7- امام صادق عليه السلام فرمود:

«إذا جلست في الركعتين الاوليين، فتشهّدت ثمّ قمتَ، فقل:

بِحَوْلِ اللَّهِ وَقُوَّتِهِ أَقُومُ وَأَقْعُدُ»[3].

وقتى در دوركعت اول نشستى وتشهد گفتى وسپس برخاستى، بگو: بِحَوْلِ اللَّهِ وَقُوَّتِهِ أَقُومُ وَأَقْعُدُ.»

تفصيل احكام:

1- در همه نمازها واجب است كه نماز گزار بعد از انجام دوسجده ركعت دوم، وركعت سوم نماز مغرب وركعت چهارم ظهر وعصر وعشا، براى خواندن تشهد بنشيند.

2- تشهد در نماز واجب است نه ركن ولذا تنها ترك عمدى آن موجب بطلان نماز مى‌شود نه ترك سهوى آن.

3- صورت تشهد اين است كه بعد از سربرداشتن از سجده بنشيند

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب التشهد، باب 1، ص 988، حديث 3.

[2]- همان، باب 1، حديث 2.

[3]- همان، باب 14، ص 1003، حديث 1.

وبعد از استقرار يافتن وآرام شدن بدن بگويد: أَشْهَدُ أَن لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَن مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، اللَّهُمَّ صلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. واگر دوشهادت را شهادت بدهد[1]وبه پيامبر وآل او درود بفرستد[2]كافى است.

4- واجب است جمله‌ها، كلمات وحروف تشهد دنبال هم وبه عربى صحيح- تاحدّ امكان- ادا شود، وهمچنين بايد تشهّد را با عين لفظ «أشهدُ» وصلوات را با لفظ «صلاة» يا مشتقّات آن ادا شود، هرچند كلمات ديگر هم بيانگر همان معناى شهادتين وصلوات باشد مانند اينكه به جاى «اشهد» بگويد «اعترف» يا «اقرُّ» يا «اعتقد»، و به جاى «اللّهمّ صلِّ» بگويد «اللّهمّ سلّم ...» يا «اللّهمّ ارحم ...» و يا ...

5- اگر تشهد را فراموش كند، پس اگر قبل از ركوع ركعت سوم، بياد آورد، واجب است بنشيند وتشهد را ادا نمايد، وبعد بايستد ونماز را ادامه بدهد وبعد از نماز، دوسجده سهو بجاآورد. اما اگر در اثنايا بعد از ركوع، به ياد آورد، تشهد را بعد از به پايان رساندن نماز بايد قضا كند.

[1]- يعنى بگويد: أَشْهَدُ أَن لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَن مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّه.

[2]- يعنى صلوات را به عبارتى ديگر بفرستد مانند: ربِّ صلِّ على محمّد وآلِ محمّد، يا: صلّى اللَّه على محمّد و آل محمّد، يا: صلّى اللَّه على رسولِ اللَّه وعلى أهل بيته.