نهم- سلام
حديث شريف:
1- امام صادق عليه السلام فرمود:
«قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: افتتاح الصلاة الوضوء، وتحريمها التكبير، وتحليلها السلام»[1].
«پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرموده است: افتتاح نماز با وضو است وتحريم آن باتكبير (كه بعد از آن نمىتوانى كارهاى منافى نماز انجام دهى)، وپايان آن باسلام است (كه كارهاى ديگر براى تو حلال مىشود).»
2- امام رضا عليه السلام فرمود:
«إنّما جعل التسليم تحليل الصلاة ولم يجعل بدله تكبيراً أو تسبيحاً أو ضرباً آخر، لأنّه لمّا كان الدخول في الصلاة تحريم الكلام للمخلوقين والتوجه إلى الخالق، كان تحليلها كلام المخلوقين والانتقال عنها، وابتداء
[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب التسليم، باب 1، ص 1003، حديث 1.
المخلوقين في الكلام أوّلًا بالتسليم»[1].
«اينكه سلام دادن پايان نماز وسبب حلال شدن كارهاى ديگر مىباشد، وبجاى آن تكبير ياتسبيح ياچيز ديگر قرار داده نشده است به اين جهت است كه چون با وارد شدن به نماز (باتكبيرة الاحرام) كلام وسخن گفتن براى مخلوق حرام مىشود وهمه توجه بايد به خالق معطوف گردد، پايان نماز و فارغ شدن از آن، كلام وسخن مخلوق قرار داده شده است وآغاز كلام انسانها، باسلام كردن است.»
3- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا قضيت التشهّد فسلّم عن يمينك وعن شمالك، تقول:
السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ»[2].
«زمانيكه تشهد را انجام دادى، از راست وچپ خود سلام بده وبگو: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ.»
4- ابو كهمس مىگويد: از امام صادق عليه السلام پرسيدم اگر بعد از ركعت دوم، براى تشهد نشستم ودر حال نشسته گفتم: السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ آيا از نماز خارج شدهام؟ امام عليه السلام فرمود: نه، بلكه زمانى كه گفتى: السَّلَامُ عَلَينا وَعَلى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ از نماز خارج مىشوى.[3]»
5- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا كنت وحدك، فسلّم تسليمة واحدة عن يمينك»[4].
«اگر تنها باشى، يك سلام به طرف راست خود بده.»
[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب التسليم، باب 1، حديث 10.
[2]- بحار الانوار، ج 82، كتاب الصلاة، باب التسليم، ص 307، حديث 14.
[3]- همان، باب 4، ص 1012، حديث 2.
[4]- همان، باب التسليم، ص 299، حديث 2.
6- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إن كنت تؤمّ قوماً أجزأك تسليمة واحدة عن يمينك، وإن كنت مع إمام فتسليمتين، وإن كنت وحدك فواحدة مستقبل القبلة»[1].
«اگر امام جماعت گروه هستى، يك سلام به طرف راست، تورا كفايت مىكند واگر مأموم وپشت سرامام هستى، دوسلام، واگر تنها هستى يك سلام روبه قبله كفايت مىكند.»
7- مفضل بن عمر در يك حديث طولانى مىگويد كه: از امام صادق عليه السلام پرسدهاست كه: چرا مأموم سه سلام مىدهد؟ امام فرمود:
«تكون واحدة ردّاً على الإمام، وتكون عليه وعلى ملكيه، وتكون الثانية على مَن على يمينه والملكين الموكّلين به، وتكون الثالثة على مَن على يساره والملائكة الموكّلين به، ومن لم يكن على يساره أحد، لم يسلّم على يساره إلّا أن تكون يمينه إلى الحائط ويساره إلى مَن صلّى معه خلف الإمام فيسلّم على يساره».
قال المفضّل: فتسليم الإمام على مَن يقع
؟ قال الإمام: على ملكيه والمأمومين، يقول لملكيه: اكتبا سلامة صلاتي ممّا يفسدها، ويقول لمن خلفه: سلمتم وأمنتم من عذاب اللَّه عزّ وجلّ»[2].
«سلام اوّل، پاسخ سلام امام وسلام به او (امام) ودو فرشته همراه او است. سلام دوم به كسى است كه سمت راست او قرار دارد وبه دو فرشتهاى كه موكّل او هستند، وسلام سوّم به كسى است كه در سمت چپ او قرار دارد وبه فرشتگانى كه موكّل او هستند، شخصى كه در طرف چپش كسى نيست، به طرف چپ خود سلام
[1]- وسائل الشيعة، كتاب الصلاة، ابواب التسليم، باب 2، ص 1007، حديث 3.
[2]- همان، باب 2، ص 1009، حديث 15.
ندهد، مگر اينكه طرف راست او ديوار وطرف چپ اوكسانى باشند كه همراه او پشت سر امام نماز خواندهاند كه دراين صورت به سمت چپ خود سلام دهد.
مفضل گفت: سلام امام براى چه كسى است؟»
امام عليه السلام فرمود: «به دو فرشتهاش ومأمومين. براى دوفرشتهاش مىگويد: سلامت وصحت نمازم را بنويسيد ونگهداريد از آنچه آنرا فاسد وباطل مىكند» وبراىمأمومين پشت سرش مىگويد: «سالم باشيد واز عذابخداوند در امانبمانيد.»
8- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا نسي الرجل أن يسلّم فإذا ولّى وجهه عن القبله، وقال: السَّلَامُ عَلَينا وَعَلى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، فقد فرغ من صلاته»[1].
«اگر انسانى فراموش كند كه سلام بدهد، پس وقتى از قبله روبرگرداند وبگويد:، السَّلَامُ عَلَينا وَعَلى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ از نماز خود فارغ شده است.»
تفصيل احكام:
1- سلام، آخرين جزء نماز است. سلام از واجبات نماز است نه از اركان ولذاترك آن در صورتى مبطل نماز است كه عمدى باشد نه سهوى. باسلام، انسان از نماز خارج مىشود وآن چيزهايى كه با تكبيرة الاحرام براو حرام شده بود، حلال مىگردد.
2- سلام بعد از تشهد در آخرين ركعت هر نماز ودر حال نشسته وآرامش بدن انجام مىشود.
3- سلام دو عبارت دارد: «السَّلَامُ عَلَينا وَعَلى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ» و «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ». ولى واجب يكى از آنها است. پس اگر عبارت
[1]- وسائل الشيعة، ج 4، ابواب التسليم، باب 3، ص 1010، حديث 1.
اول را مقدم داشت، دوّمى مستحب است، اما اگر عبارت دوم را مقدم داشت، به همان اكتفا كند ونيازى به عبارت اوّل ندارد، ولى احوط اين است كه در هر حال، عبارت دوم را نيز بگويد زيرا احتمال مىرود كه با عبارت اول باهم يك واجب را تشكيل دهد.
4- اما جمله السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ از عبارات سلام نيست بلكه از توابع تشهد مىباشد ومستحب است نه واجب.
5- واجب است سلام باعربى صحيح وكلمات وحروف آن به دنبال هم اداشود.
6- اگر سلام را فراموش كند وبعضى از مبطلات نماز از وى صادر شود، چند حالت پيدا مىكند:
الف- اگر هنگامى متوجه شود كه صورت نماز هنوز باقى است، بنابر احوط سلام را قضا كند ودوسجده سهو بجاآورد. البته اين در صورتى است كه كارى كرده باشد كه تنها عمدى آن، نماز را باطل مىكند نه سهوى آن، مانند سخن گفتن.
ب- اما اگر كارى كرده باشد كه عمدى وسهوى آن، نماز را باطل مىكند مثل حدث پس بنابر احوط بايد نماز را اعاده نمايد.
ج- اما اگر صورت نماز بهم خورده باشد مثل اينكه به گمان اينكه نماز تمام شده، از جايش برخيزد، چيزى براو نيست مگر دوسجده سهو بخاطر ترك سلام و بنابر احتياط مستحب نماز را اعاده نمايد.
آداب ومستحبات سلام
1- مستحب است در حين سلام هم طورى بنشيند كه در تشهد ودر بين دوسجده مىنشست؛ يعنى برران چپ بنشيند وروى پاى راست خود را بركف پاى چپ خود قراردهد، وهمچنين مستحب است دستها را بررانهابگذارد.
2- اقوا اين است كه انسان اگر باسلام نماز، درود گفتن حقيقى را قصد كند جايز است مثل اينكه باسلام، سلام به امام جماعت يامأمومين يادو فرشته موكّل خود را قصد كند، وهمچنين جايز است اين قصد را در خاطر خود بگذراند مثلًا نماز گزار منفرد، وقتى كه السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ مىگويد آن دو فرشته را در ذهن خود مرور دهد وامام جماعت هم آن دو فرشته ومأمومين را در ذهن خود در نظر بگيرد، ومأموم هم دوفرشته را باامام جماعت در ذهن خود مجسم كند وبراى آنان سلام دهد.
امّا وقتى نمازگزار السَّلَامُ عَلَينا وَعَلى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ مىگويد، مىتواند- اگر بخواهد- پيامبران وائمه طاهرين وفرشتگان موكّل را در ذهن خود مرور دهد.
3- مستحب است نماز گزار منفرد و امام جماعت در سلام اخير، به طرف راستشاشاره كند، مأموم نيز با سلام به طرف راستش اشاره نمايد و اگر در سمت چپ او نماز گزارى باشد، با سلام ديگر به طرف چپش اشاره كند. همچنين براى مأموم مستحب است- چنانكه در حديث شريف آمده است- به قصد پاسخ به سلام امام جماعت، سلام سوّم هم بگويد.
دهم- ترتيب
تفصيل احكام:
1- از آنجا كه نماز عبادتى است با افعال مشخص وشكل وشيوه ويژه، بايد آن را باهمان شكل، ترتيب ونظمى كه در شريعت آمده انجام داد وبه آن مقيد بود. بنابر اين مقدم ومؤخر كردن افعال نماز به دلخواه انسان نيست وبايد آن ترتيبى را كه در منابع شرعى آمده واز سيره وعمل پيامبر خدا صلى الله عليه و آله وائمه طاهرين عليهم السلام روايت شده، مراعات كرد.
2- اگر نماز گزار ترتيب معيّن ياد شده را بهم بزند، چند حالت قابل تصور است كه باحكم خود بيان مىشود:
الف- اين كه عمداً ترتيب را بهم بزند كه نماز در اين صورت باطل است چه ترتيب در افعال نماز بهم خورده باشد يا در اقوال آن.
(تفصيل اين مطلب در احكام شك ومبطلات نماز ان شاء اللَّه بيان مىشود.)
ب- اين كه سهواً ترتيب اركان را بهم بزند؛ مثل مقدم كردن دو سجده برركوع. در اين حالت هم نماز باطل است.
ج- اين كه سهواً ركن را بر غير ركن مقدم كند؛ مثل مقدم كردن ركوع برقرائت. در اين صورت چيزى براو نيست وبه نمازش ادامه دهد.
د- اين كه سهواً غير ركن را برركن مقدم نمايد؛ مثل مقدم كردن تشهد بر دوسجده يا مقدم كردن يك سجده برركوع. در اين صورت نمازگزار بايد برگردد، اوّل ركن وسپس اعمال بعد از ركن را انجام دهد ونمازش را تكميل كند، كه ان شاء اللَّه صحيح است.
ه- اين كه سهواً ترتيب بين دو فعل غير ركن را بهم بزند؛ مثل مقدم كردن قرائت سوره برحمد. در اين صورت برگردد وآن دو فعل را طبق تربيب شان بجا آورد. آنچه گفته شد در صورتى است كه وارد در ركن بعدى نشده باشد، اما اگر مثلًا وارد در ركوع شده باشد، به نمازش ادامه دهد وچيزى براو نيست.
در سه حالت اخير يعنى بندهاى (ج) و (د) و (ه)، بعد از نماز، دوسجده سهو بجاآورد؛ بنابر اينكه دوسجده سهو براى هر نوع كمى وزيادى واجب باشد.
3- اگر سهواً ترتيب ركعات نماز را بهم بزند؛ مثل اينكه در ركعت دوم باشد وخيال كند در ركعت سوم است ولذا بجاى حمد وسوره، تسبيحات اربعه را بخواند، يا در ركعت سوم باشد و خيال كند در ركعت دوم است وحمد وسوره وقنوت بخواند، نماز او اشكال ندارد.