کتاب احکام نماز

دوازدهم- قنوت‌

حديث شريف:

1- امام باقر عليه السلام فرمود:

«القنوت في كلّ ركعتين؛ في التطوّع والفريضة»[1].

«قنوت در هردوركعت است چه در نماز مستحب يا واجب.»

2- امام صادق عليه السلام فرمود:

«... والقنوت في جميع الصلوات سنّة واجبة فى الركعة الثانية قبل الركوع وبعد القراءة»[2].

«... قنوت در همه نمازها يك سنت لازم است، (ومحل آن) در ركعت دوم قبل از ركوع وبعد از قرائت است.»

3- امام صادق عليه السلام فرمود:

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب القنوت، باب 1، ص 896، حديث 2.

[2]- همان، حديث 6.

«من ترك القنوت رغبة عنه فلا صلاة له»[1].

«كسى كه قنوت را به عنوان اعراض از آن ترك كند، نمازى براى او نيست.»

4- امام عليه السلام فرمود:

«يجزي من القنوت ثلاث تسبيحات»[2]

«در قنوت، سه بار تسبيح گفتن كفايت مى‌كند.»

5- امام عليه السلام فرمود:

«كافى است در قنوت بگويى: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَنا، وَارْحَمْنَا، وَعافِنا، وَاعْفُ عَنّا فِي الدُنْيا وَالْآخِرَةِ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شْي‌ءٍ قَدِيرٌ.[3]»

6- از امام صادق عليه السلام سؤال شد درباره قنوت واينكه در قنوت چه گفته مى‌شود؟ امام عليه السلام فرمود:

«آنچه خداوند برزبانت جارى گرداند. براى قنوت چيز مشخص ومعيّنى را سراغ ندارم.»[4]

7- امام باقر عليه السلام فرمود:

«القنوت كلّها جهار»[5].

«همه قنوتها با صداى بلند خوانده مى‌شود.»

8- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب القنوت، حديث 11.

[2]- همان، باب 6، ص 905، حديث 2.

[3]- همان، باب 7، حديث 1.

[4]- همان، باب 9، حديث 1.

[5]- همان، باب 21، حديث 1.

«أطولكم قنوتاً في دار الدنيا، أطولكم راحة يوم القيامة في الموقف»[1].

«هركسى كه در دنيا قنوتش طولانى‌تر از ديگران باشد، در روز قيامت نيز در هنگام حشر، آسايش او از ديگران طولانى‌تر وبيشتر خواهد بود.»

9- امام باقر عليه السلام فرمود:

«على الإمام فيها، أي‌في يوم الجمعة قنوتان: قنوت في الركعة الاولى قبل الركوع، وفي الركعة الثانية بعد الركوع، ومن صلّاها وحده فعليه قنوت واحد في الركعة الاولى قبل الركوع»[2].

«برامام جماعت در نماز جمعه دو قنوت است: يكى در ركعت اول قبل از ركوع وديگرى در ركعت دوم بعد از ركوع. اما كسى كه به تنهايى نماز بخواند يك قنوت دارد در ركعت اول قبل از ركوع.»

10- روايت شده كه:

امام كاظم عليه السلام وقتى در آخرين ركعتش از نماز وتر، از ركوع بلند مى‌شد مى‌فرمود: اللَّهُمَّ إِنَّكَ قُلْتَ في كِتابِكَ الْمُنْزَلِ: (كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ وَبِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ) طالَ هُجُوعِي، وَقَلَّ قِيامِي وَهذا السَّحَرُ وَأَنَا أَسْتَغْفِرُكَ لِذُنُوبِي إِسْتِغْفارَ مَنْ لَايَجِدُ لِنَفْسِهِ ضَرّاً وَلَا نَفْعاً وَلَا مَوْتاً وَلَا حَياةً وَلَا نُشُوراً. سپس به سجده مى‌افتاد.[3]»

11- صدوق روايت مى‌كند كه:

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در قنوت وتر مى‌فرمود:

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب القنوت، باب 22، حديث 1.

[2]- همان، باب 5، حديث 4.

[3]- مستدرك الوسائل، ج 1، كتاب الصلاة، ابواب القنوت، ص 320، باب 16، حديث 1.

اللَّهُمَّ اهْدِني فِيمَنْ هَدَيْتَ، وَعافِنِي فِيمَنْ عافِيْتَ، وَتَولَّنِي فِيمَنْ تَوَلَّيْتَ، وَبَارِكْ لِي فِيمَا أَعْطَيْتَ، وَقِنِي شَرَّ مَا قَضَيْتَ، إنَّكَ تَقْضِي وَلَا يُقْضَى عَلَيْكَ، سُبْحانَكَ رَبَّ الْبَيْتِ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ، وَاؤْمِنُ بِكَ، وَأَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِكَ يا رَحِيمُ.[1]»

تفصيل احكام:

تعريف قنوت‌

قنوت در لغت به طور مطلق به معناى خضوع وفرمانبردارى وتسليم بودن است، وبه دعا ونماز وپرستش نيز به عنوان مصداقهاى خضوع وتبعيت از خداوند، قنوت گفته مى‌شود. امادر اصطلاح فقهى، قنوت، دعا به شيوه خاص ودر موقعيت مخصوصى از نماز است.

1- قنوت عبارت است از دعا كردن با بلند كردن دستهادر مقابل صورت به گونه‌اى كه كف دستها به طرف آسمان وپشت دستها به سوى زمين باشد، ودر اغلب نمازها بعد از خواندن حمد وسوره وقبل از ركوع ركعت دوم، انجام مى‌شود، واگر نماز گزار بدون بلند كردن دستها، دعا بخواند، ثواب دعا را- ان شاء اللَّه- خواهد داشت.

2- قنوت در همه نمازهاى واجب ومستحب، مستحب است، ودر نمازهاى واجب يوميه‌اى كه با صداى بلند خوانده مى‌شود

[1]- مستدرك الوسائل، ج 1، كتاب الصلاة، ابواب القنوت، ص 320، باب 16، حديث 5.

مخصوصاً در نمازهاى صبح ومغرب وجمعه وهمچنين در نماز وتر، استحباب آن مؤكد است.

3- استحباب قنوت- همانطوركه گفتيم- فقط يكبار قبل از ركوع ركعت دوم هرنماز است مگر در موارد ذيل كه موقعيت وترتيب خاصى دارد:

الف- نماز عيدين: نماز عيد فطر وعيد قربان، پنج قنوت در ركعت اول وچهار قنوت در ركعت دوم دارد.

ب- نماز آيات: اين نماز دويا پنج قنوت دارد كه در جاى خود- ان شاء اللَّه- به آن اشاره خواهد شد.

ج- نماز جمعه: نماز جمعه دوقنوت دارد يكى قبل از ركوع ركعت اول وديگرى بعد از ركوع ركعت دوم.

د- نماز وتر: در نماز وتر نيز به پيروى از امام كاظم عليه السلام دعا بعد از ركوع مستحب است.

4- در قنوت، خواندن ذكر مخصوص شرط نيست بلكه جايز است نمازگزار هردعا وذكر ومناجاتى را كه بخواهد بخواند، وصلوات برپيامبر صلى الله عليه و آله بفرستد، وبراى خود وپدر ومادر ومؤمنين ومؤمنات طلب آمرزش نمايد.

همچنين جايز است قرآن، مخصوصاً آيات مشتمل بردعا را بخواند، ولى بهتر اين است كه دعاها وذكرهاى منقول از پيامبر صلى الله عليه و آله وائمه طاهرين عليه السلام خوانده شود كه بهتر از همه كلمات فرج است:

لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ، لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِيُ‌الْعَظِيمُ، سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَواتِ السَّبْعِ وَرَبِّ الْأَرَضِين السَّبْعِ، وَمَا فِيهِنَّ وَمَا بَيْنَهُنَّ وَمَا فَوْقَهُنَّ وَمَا تْحتَهُنَّ، ورَبِّ الْعَرْشِ‌

الْعَظِيم، وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

5- جايز است به غير عربى دعا بخواند گرچه احوط ترك آن است.

6- بهتر اين است كه قنوت را باصلوات برپيامبر وآل او آغاز كند وبا صلوات براو وآل او ختم نمايد بلكه بهتر است در وسط قنوت هم صلوات بفرستد.

7- مستحب است قنوت در نماز مخصوصاً در نماز وتر طول داده شود.

8- در همه نمازها- چه نمازهايى كه بلند خوانده مى‌شود ياآهسته- مستحب است قنوت باصداى بلند خوانده شود، حتى مأموم، در نماز جماعت، در صورتيكه امام جماعت صداى او را نشنود.

تعقيبات نماز

مجموعه زيادى از روايات تأكيد مى‌كند براينكه نمازگزار نبايد بعد از اتمام نماز فوراً بلند شود وبرود، بلكه شايسته است در جاى خود بنشيند وبرخى از دعاها واذكار وآيات قرآنى را بعد از نماز بخواند.

براستى انسان چقدر نيازمند است كه در گرماگرم مبارزه ورويارويى بافشارهاى هواى نفس وشيطان وزندگى مادى، به مناجات باپروردگارش بپردازد، ولحظاتى از شبانگاهان وساعاتى از روز را به تضرّع وزارى به درگاه او بگذراند، واز او كمك بجويد واز او آمرزش بخواهد وبراو توكل نمايد.

روايات منقول از پيامبر صلى الله عليه و آله واهل بيت او بطور متواتر تأكيد دارد براينكه «تعقيب» بعد از نماز مستحب است ودر همين روايات، بهترين نمونه‌ها از دعاها وذكرهاى مناسب اين لحظات ذكر شده، كه به تناسب اين رساله مختصر، تنها خوشه چينى از آنها را ذكر مى‌كنيم.

استحباب تعقيب:

1- امام صادق عليه السلام فرمود:

«إنّ اللَّه فرض عليكم الصلوات الخمس في أفضل الساعات، فعليكم بالدعاء في أدبار الصلوات»[1].

«خداوند پنج نماز را در بهترين ساعات برشما واجب كرده است وبرشما است كه به دنبال اين نمازها، دعا كنيد.»

2- امام صادق عليه السلام نيز فرمود:

«من صلّى صلاة فريضة وعقّب إلى اخرى، فهو ضيف اللَّه، وحقٌّ على اللَّه أن يكرم ضيفه»[2].

«كسى كه نماز واجب را بخواند وتانماز ديگر به تعقيب اشتغال ورزد، مهمان خدا مى‌باشد، وبر خداوند است كه مهمان خود را گرامى بدارد.»

3- بازهم امام صادق عليه السلام فرمود:

«يستجاب الدعاء في أربعة مواطن: في الوتر، وبعد الفجر، وبعد الظهر، وبعد المغرب»[3].

«دعا در چهار مورد استجابت مى‌شود: در نماز وتر، بعد از نماز صبح، بعد از نماز ظهر وبعد از نماز مغرب.»

4- امام باقر عليه السلام مى‌گويد:

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب التعقيب، باب 1، ص 1015، حديث 6.

[2]- همان، حديث 5.

[3]- همان، حديث 4.