مؤذن با اذان خود مردم را به عبادت آفريدگار فرامىخواند وآنان را به پرستش خداوند تشويق مىكند وبا اقرار به توحيد، ايمان واسلام خود را آشكار واعلان مىنمايد وبراى فراموش كاران، فرارسيدن وقت نماز را اعلام مىدارد. مؤذن كه به اين نام، ناميده شده است بدين جهت است كه او با اذان خود، نماز را اعلام مىكند.
اينكه اذان با تكبير (اللَّهُ أَكْبَر) آغاز وبا تهليل (لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ) ختم مىشود، بدين جهت است كه خداوند عزّ وجلّ خواسته است كه آغاز وانجام، بانام وياد او باشد واسم خدا در تكبير، در اول فصل ودر تهليل، درآخر فصل است.
اينكه هر فصل از اذان، دوبار قرار داده شده بدين جهت است كه در گوش شنوندگان تكرار شود وتأكيد به عمل آيد تا اگر كسى از بار اول غفلت كرد، از بار دوم غفلت نورزد وديگر اينكه نماز، دو ركعت، دو ركعت است ولذا فصول اذان هم دوبار، دوبار قرار داده شده است.
تكبير در اول اذان چهار بار قرار داده شده وعلّتش اين است كه اذان به طور ناگهانى آغاز مىشود وقبل از آن، كلامى نيست كه شنونده را آگاه ومتنبه گرداند. پس بار اول تكبير، شنوندگان را براى شنيدن فصلهاى بعدى آماده مىسازد.
بعد از تكبير، شهادتين قرار داده شده زيرا اولين مرحله ايمان، توحيد واقرار به وحدانيت خداوند ودومين مرحله آن اقرار به رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله است واطاعت از خدا وپيامبر صلى الله عليه و آله وشناخت آن دو، مقرون به همديگر است وچون اصل ايمان، شهادتين است، شهادتين هم هركدام دوبار قرار داده شده، چنانكه در ساير حقوق نيز دوشاهد در نظر گرفته شده است. پس هنگاميكه بنده به وحدانيت خداوند ورسالت پيامبر او اعتراف كرد، به همه ايمان اقرار كرده است چون اصل واساس ايمان، اقرار به خدا وپيامبرش است.
بعد از شهادتين هم فراخوانى به نماز قرار داده شده است، زيرا اصل تشريع اذان
براى نماز است ووسط اذان هم براى دعوت به نماز ودعوت به رستگارى وانجام بهترين عمل در نظر گرفته شده است وختم سخن (اذان) هم با اسم خداوند است همانسان كه ابتداى آن با اسم خداوند بود.»
تفصيل احكام:
1- روايات معتبر درباره تعداد فصلهاى اذان واقامه، اختلاف دارد اما مشهور بين فقها ازنظر فتوا وبين مؤمنان در عمل، اين است كه اذان از هجده فصل، فراهم مىآيد كه عبارتند از:
1- 4: اللَّهُ أَكْبَر. اللَّهُ أَكْبَر. اللَّهُ أَكْبَر. اللَّهُ أَكْبَر.
5- 6: أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّه. أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّه.
7- 8: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ. أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ.
9- 10: حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ. حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ.
11- 12: حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ. حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ.
13- 14: حَيَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَلِ. حَيَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَلِ.
15- 16: اللَّهُ أَكْبَر. اللَّهُ أَكْبَر.
17- 18: لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ. لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ.
واقامه هم از هفده فصل تشكيل شده كه عبارتند از:
1- 2: اللَّهُ أَكْبَر. اللَّهُ أَكْبَر.
3- 4: أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّه. أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّه.
5- 6: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ. أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ.
7- 8: حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ. حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ.
9- 10: حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ. حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ.
11- 12: حَيَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَلِ. حَيَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَلِ.
13- 14: قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ، قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ
15- 16: اللَّهُ أَكْبَر. اللَّهُ أَكْبَر.
17: لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ.
2- اما شهادت به ولايت وامارت امير مؤمنان على عليه السلام يعنى گفتن «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيّاً وَلِىُّ اللَّه»، چنانكه فقها گفتهاند، جزء اذان واقامه نيست ولى مكمّل شهادت به رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله مىباشد وامروز از شعارهاى ويژه شيعيان محسوب مىشود، پس بهتر است كه به قصد رجاء[1]مطلوبيت، انجام شود.
3- اگر مؤذن، «حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ» و «حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ» را به منظور گرد آمدن مؤمنين وترغيب آنان براى اقامه نماز، بيش از دوبار تكرار كند اشكال ندارد ولى آن تعداد زائد از دوبار، جزء اذان محسوب نمىشود.
4- براى مسافر جايز است كه هر فصلى از فصول اذان واقامه را تنها يك بار بگويد اما براى كسى كه عجله دارد، تنها در اذان جايز است كه هرفصل را يك بار بگويد ولى در اقامه مشكل است مگر اينكه آنرا به «قصد رجاء» بجا آورد.
[1]- اصطلاح «قصد رجاء» درفقه زياد تكرار مىشود. معناى آن اين است كه شخص مكلف، اينعمل را به قصد اينكه بطور قطعى وصد درصد مطلوب شارع باشد، بجا نمىآورد بلكه صرفاً به رجا واميد اينكه مطلوب شارع باشد وبرانجام دادن آن پاداش وثواب داده شود، انجام مىدهد.
احكام اذان واقامه
حديث شريف:
1- امام باقر عليه السلام فرمود:
«لمّا اسري برسول اللَّه صلى الله عليه و آله إلى السماء، فبلغ البيت المعمور وحضرت الصلاة، فأذّن جبرئيل وأقام، فتقدّم رسول اللَّه وصفَّ الملائكة والنبيّون خلف محمّد صلى الله عليه و آله»[1].
«چون رسول خدا صلى الله عليه و آله در معراج، شبانه به آسمان برده شد وبه بيت المعمور رسيد ووقت نماز فرارسيد، جبرئيل اذان واقامه گفت. سپس پيامبر خدا صلى الله عليه و آله جلو ايستاد وفرشتگان وپيامبران، پشت سر آن حضرت، براى نماز صف بستند.»
2- رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«من أذّن في مصر من أمصار المسلمين سنة، وجبت له الجنّة»[2].
«كسى كه در شهرى از شهرهاى مسلمانان، يك سال اذان بگويد، بهشت براى او واجب مىشود.»
3- روايت شده است:
«إنّ الملائكة إذا سمعت الأذان من أهل الأرض قالت: هذه أصوات امّة محمّد صلى الله عليه و آله بتوحيد اللَّه تعالى فيستغفرون اللَّه لُامّة محمّد صلى الله عليه و آله حتّى يفرغوا
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب الاذان والاقامه باب 19، ص 612، باب 1، حديث 1.
[2]- همان، باب 2، ص 613، حديث 1.
من تلك الصلاة»[1].
«هنگاميكه فرشتگان صداى اذان اهل زمين را مىشنوند، مىگويند: اين صداهاى امت محمد صلى الله عليه و آله براى وحدانيت خداوند است. پس از خداوند براى امت محمد صلى الله عليه و آله استغفار مىجويند تا از آن نماز فارغ شوند.»
4- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا أذّنت وأقمت صلّى خلفك صفّان من الملائكة، وإذا أقمت صلّى خلفك صفّ من الملائكة»[2].
«وقتى اذان واقامه گفتى، دوصف از فرشتگان، پشت سر تو نماز مىگزارند واگر تنها اقامه گفتى، يك صف از فرشتگان پشت سر تونماز مىخوانند.»
5- امام صادق عليه السلام فرمود:
«لا تدع الأذان في الصلوات كلّها، فإن تركته فلا تتركه في المغرب والفجر فإنّه ليس فيهما تقصير»[3].
«در همه نمازها اذان را ترك نكن واگر ترك كردى، در نماز مغرب ونماز صبح ترك نكن زيرا در اين دونماز، تقصير وكاستى نيست.»
6- امام صادق عليه السلام فرمود:
«المولود إذا ولد، يؤذّن في اذنه اليمنى، ويقام في اليسرى»[4].
«وقتى نوزاد متولد شود، درگوش راست او اذان ودر گوش چپ او اقامه گفته شود.»
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، كتابالصلاة، ابواب الاذان والاقامه باب 19، ص 616، حديث 19.
[2]- همان، باب 4، ص 620، حديث 3.
[3]- همان، باب 6، ص 623، حديث 3.
[4]- همان، باب 46، ص 672، حديث 2.
7- امام باقر عليه السلام فرمود:
«إذا نسيت صلاة أو صلّيتها بغير وضوء وكان عليك قضاء صلوات فابدأ بأوّلهنّ فأذّن لها وأقم ثمّ صلّها، ثمّ صلِّ ما بعدها بإقامة إقامة لكلّ صلاة»[1].
«اگر نمازى رافراموش كردهاى يابدون وضو خواندهاى وقضاى چند نماز برتو باشد، پس در قضاى نماز اول هم اذان بگو وهم اقامه، اما درقضاى نمازهاى بعدى، براى هرنمازى تنها اقامه بگو.»
8- امام صادق عليه السلام فرمود:
«السنّة في الأذان يوم عرفة أن يؤذّن ويقيم للظهر ثمّ يصلّي، ثمّ يقوم فيقيم للعصر بغير أذان، وكذلك في المغرب والعشاء بمزدلفة»[2].
«سنّت پيامبر اين است كه درروز عرفه براى نماز ظهر، اذان واقامه بگويد سپس براى نماز عصر بايستد وبراى آن اقامه بگويد وبدون اذان بجا آورد ودر نماز مغرب وعشا در مشعر نيز چنين كند.»
9- امام باقر عليه السلام فرمود:
«إنّ رسول اللَّه جمع بين الظهر والعصر بأذان وإقامتين، وجمع بين المغرب والعشاء بأذان واحد وإقامتين»[3].
«پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بين نماز ظهر وعصر بايك اذان ودو اقامه جمع فرمود وهمچنين بين مغرب وعشاء نيز بايك اذان ودو اقامه جمع نمود.»
10- ابوبصير از امام صادق عليه السلام پرسيد درباره مردى كه وارد مسجد
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، ابواب المواقيت، باب 63، ص 211، حديث 1.
[2]- همان، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 36، ص 665، حديث 1.
[3]- همان، حديث 2.
مىشود ومىبيند مردم نماز خواندهاند آيا او اذان واقامه بگويد؟
امام فرمود:
«إن كان دخل ولم يتفرّق الصفّ صلّى بأذانهم وإقامتهم، وإن كان تفرّق الصفّ أذّن وأقام»[1].
«اگر او وارد شده وهنوز صف نماز گزاران بهم نخورده ومردم متفرق نشدهاند، بااذان اقامه آنان نماز بگزارد واذان واقامه جديد لازم نيست، اما اگر صفوف آنان متفرق شده باشد، اذان واقامه بگويد.»
11- عمرو بن خالد مىگويد:
«كنّا مع أبي جعفر عليه السلام فسمع إقامة جارٍ له بالصلاة، فقال: قوموا
، فقمنا فصلّينا معه بغير أذان وإقامة ثمّ قال: ويجزيكم أذان جارٍ لكم»[2].
«ما همراه امام باقر عليه السلام بوديم وايشان اقامه همسايه خود را براى نماز شنيدند، پس فرمودند: بايستيد، پس ايستاديم وبدون اذان واقامه نماز گزارديم، پس حضرت فرمود: اذان همسايه شما براى نماز شما هم كفايت مىكند.»
12- از امام صادق عليه السلام سؤال شد كه: آيا اذان از غير عارف (مؤمن) صحيح وجائز است؟ امام عليه السلام فرمود:
«لا يستقيم الأذان ولا يجوز أن يؤذّن به إلّارجل مسلم عارف، فإن علم الأذان وأذّن به ولم يكن عارفاً لم يجز أذانه ولا إقامته، ولا يُقتدى به...»[3].
«اذان او صحيح نيست. اذان گفتن صحيح نيست مگر براى مرد مسلمان عارف ومؤمن، پس اگر كسى اذان را بداند واذان بگويد ولى مؤمن نباشد، اذان واقامه او
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 25، ص 653، حديث 2.
[2]- همان، باب 30، ص 659، حديث 3.
[3]- همان، باب 26، ص 654، ح 1.
كافى نيست ودر نماز به او اقتدا نمىشود.»
13- امام صادق عليه السلام از پدرش روايت مىكند كه امام على عليه السلام مىفرمود:
«لا بأس أن يؤذّن الغلام قبل أن يحتلم»[1].
«ولا بأس بأن يؤذّن المؤذّن وهو جنب، ولا يقيم حتّى يغتسل»[2].
«اشكال ندارد كه كودك قبل از آنكه به بلوغ برسد، اذان بگويد.»
«همچنين اشكال ندارد كه شخص جنب اذان بگويد ولى تاغسل نكند نمىتواند اقامه بگويد.»
14- از امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال شد درباره كسى كه بدون وضوء اذان يااقامه بگويد آيا كفايت مىكند؟ امام عليه السلام فرمود:
«أمّا الأذان فلا بأس، وأمّا الإقامة فلا يقيم إلّاعلى وضوء».
«اما اذان اشكال ندارد ولى اقامه بدون وضوء صحيح نيست.»
قيل له: فإن أقام وهو على غير وضوء أيصلّي بإقامته
؟ قال: «لا»[3].
گفته شد: اگر بدون وضوء اقامه گفت آيا مىتواند با آن اقامه نماز بخواند؟ فرمود:
«نه.»
15- امام باقر عليه السلام در حديثى فرمود:
«تابع بين الوضوء- إلى أن قال-: وكذلك في الأذان والإقامة، فابدأ بالأوّل فالأوّل، فإن قلت حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ قبل الشهادتين، تشهّدت ثمّ قلت:
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 32، ص 661، حديث 2.
[2]- همان، باب 9، ص 627، حديث 6.
[3]- همان، باب 9، ص 628، حديث 8.