مىشود ومىبيند مردم نماز خواندهاند آيا او اذان واقامه بگويد؟
امام فرمود:
«إن كان دخل ولم يتفرّق الصفّ صلّى بأذانهم وإقامتهم، وإن كان تفرّق الصفّ أذّن وأقام»[1].
«اگر او وارد شده وهنوز صف نماز گزاران بهم نخورده ومردم متفرق نشدهاند، بااذان اقامه آنان نماز بگزارد واذان واقامه جديد لازم نيست، اما اگر صفوف آنان متفرق شده باشد، اذان واقامه بگويد.»
11- عمرو بن خالد مىگويد:
«كنّا مع أبي جعفر عليه السلام فسمع إقامة جارٍ له بالصلاة، فقال: قوموا
، فقمنا فصلّينا معه بغير أذان وإقامة ثمّ قال: ويجزيكم أذان جارٍ لكم»[2].
«ما همراه امام باقر عليه السلام بوديم وايشان اقامه همسايه خود را براى نماز شنيدند، پس فرمودند: بايستيد، پس ايستاديم وبدون اذان واقامه نماز گزارديم، پس حضرت فرمود: اذان همسايه شما براى نماز شما هم كفايت مىكند.»
12- از امام صادق عليه السلام سؤال شد كه: آيا اذان از غير عارف (مؤمن) صحيح وجائز است؟ امام عليه السلام فرمود:
«لا يستقيم الأذان ولا يجوز أن يؤذّن به إلّارجل مسلم عارف، فإن علم الأذان وأذّن به ولم يكن عارفاً لم يجز أذانه ولا إقامته، ولا يُقتدى به...»[3].
«اذان او صحيح نيست. اذان گفتن صحيح نيست مگر براى مرد مسلمان عارف ومؤمن، پس اگر كسى اذان را بداند واذان بگويد ولى مؤمن نباشد، اذان واقامه او
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 25، ص 653، حديث 2.
[2]- همان، باب 30، ص 659، حديث 3.
[3]- همان، باب 26، ص 654، ح 1.
كافى نيست ودر نماز به او اقتدا نمىشود.»
13- امام صادق عليه السلام از پدرش روايت مىكند كه امام على عليه السلام مىفرمود:
«لا بأس أن يؤذّن الغلام قبل أن يحتلم»[1].
«ولا بأس بأن يؤذّن المؤذّن وهو جنب، ولا يقيم حتّى يغتسل»[2].
«اشكال ندارد كه كودك قبل از آنكه به بلوغ برسد، اذان بگويد.»
«همچنين اشكال ندارد كه شخص جنب اذان بگويد ولى تاغسل نكند نمىتواند اقامه بگويد.»
14- از امام موسى بن جعفر عليه السلام سؤال شد درباره كسى كه بدون وضوء اذان يااقامه بگويد آيا كفايت مىكند؟ امام عليه السلام فرمود:
«أمّا الأذان فلا بأس، وأمّا الإقامة فلا يقيم إلّاعلى وضوء».
«اما اذان اشكال ندارد ولى اقامه بدون وضوء صحيح نيست.»
قيل له: فإن أقام وهو على غير وضوء أيصلّي بإقامته
؟ قال: «لا»[3].
گفته شد: اگر بدون وضوء اقامه گفت آيا مىتواند با آن اقامه نماز بخواند؟ فرمود:
«نه.»
15- امام باقر عليه السلام در حديثى فرمود:
«تابع بين الوضوء- إلى أن قال-: وكذلك في الأذان والإقامة، فابدأ بالأوّل فالأوّل، فإن قلت حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ قبل الشهادتين، تشهّدت ثمّ قلت:
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 32، ص 661، حديث 2.
[2]- همان، باب 9، ص 627، حديث 6.
[3]- همان، باب 9، ص 628، حديث 8.
حيَّ علَى الصَّلَاة»[1].
«بين اعمال وضو ترتيب وموالات را مراعات كن، تا اينكه فرمود: همچنين در اذان واقامه، فصول اذان واقامه را به ترتيب بخوان، پس اگر (حَيَّ عَلَى الصَّلَاة) را قبل از (شهادتين) خواندى، دوباره شهادتين وبعد (حَيَّ عَلَى الصَّلَاة) را بگو.»
تفصيل احكام:
1- براى آگاه ساختن مؤمنين از فرارسيدن اوقات نمازهاى واجب يوميه وتشويق آنان براى مبادرت به انجام نماز در اول وقت، اذان گفتن مستحب است واين اذان، «اذان اعلام» ناميده مىشود واختصاص به اول وقت دارد.
2- همچنين مستحب مؤكّد است كه نماز گزار براى نماز خود اذان واقامه بگويد، بلكه احوط آن است كه در غير سفر وعجله نداشتن، مردان اقامه را ترك نكنند. آنچه گفته شد در صورتى است كه بطور فرادا يعنى به تنهايى نماز بخواند، اما اگر با جماعت نماز بخواند، به اذان واقامه جماعت، اكتفا مىشود. اذان واقامه نماز، به اول وقت اختصاص ندارد بلكه نماز گزار قبل از اداى نماز بدون فاصله، اذان واقامه مىگويد هرچند نماز را از اول وقت به تأخير انداخته باشد.
در تأكيد استحباب اذان واقامه، بين مرد وزن وبين سفر وحضر فرقى وجود ندارد.
3- اذان واقامه تنها در نمازهاى يوميه گفته مىشود چه به صورت
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 33، ص 662، حديث 3.
ادا باشد يا قضا اما ساير نمازهاى واجب اذان واقامه ندارد. در نماز عيدين مستحب است كه قبل از نماز سه بار «الصلاة» گفته شود ودر غير عيدين نيز به قصد رجا، سه بار «الصلاة» بگويد.
4- مستحب است در روزى كه نوزاد متولد مىشود، درگوش راست او اذان ودر گوش چپ او اقامه گفته شود.
5- كسى كه بخواهد مجموعهاى از نمازهاى فوت شده را، يك مرتبه وپشت سرهم قضا كند، براى نماز اول اذان واقامه بگويد اما براى نمازهاى بعدى، تنها اقامه را تكرار كند.
6- استحباب اذان در موارد زير ساقط مىشود:
اول- اذان نماز عصر در روز جمعه در صورتيكه با نماز جمعه يا نماز ظهر يكجا گزارده شود.
دوم- اذان نماز عصر در روز عرفه در صورتيكه با ظهر يكجا گزارده شود.
سوم- اذان نماز عشا در شب مشعر در صورتيكه بامغرب يكجا گزارده شود.
چهارم- در صورت جمع بين ظهر وعصر وبين مغرب وعشا بايك وضوء وبدون فاصله قابل توجه عرفى. دراين حالت اذان از نماز عصر وعشا ساقط مىشود. البته تلاوت دعاهاى كوتاه وتسبيحات حضرت زهرا بين دونماز، ضررى به جمع بين دونماز ندارد. اين حكم، زن مستحاضهاى را كه براو جمع بين ظهر وعصر وجمع بين مغرب وعشا واجب است نيز شامل مىشود.
7- اذان واقامه، در موارد زير هردو ساقط مىشود:
الف- براى كسى كه به نماز جماعت مىپيوندد، اذان واقامه جماعت كفايت مىكند، چه خود، اذان واقامه را شنيده باشد يانشنيده باشد، يادر هنگام اذان واقامه حاضر باشد يا نباشد.
ب- كسى كه در مسجد بطور منفرد نماز مىخواند، به اذان واقامه جماعت اكتفا مىكند در صورتيكه قبل از متفرق شدن صفوف جماعت، به نماز شروع كرده باشد.
ج- اگر اذان واقامه ديگرى را بطور كامل بشنود يا اذان و اقامه ديگرى را به قصد اذان واقامه وبدون تغيير عبارات آن، بازگو كند، كفايت مىكند.
8- در صحت اذان واقامه ومترتب شدن ثواب بر انجام آن دو، شرايط ذيل لازم است:
اوّل- نيت، يعنى هدف شخص از اذان واقامه، تقرب به خدا وامتثال اوامر او باشد. البته اين شرط در اذان نماز است اما در اذان اعلام، قصد قربت شرط نيست.
دوم- عقل وايمان؛ يعنى اذان واقامه از شخص ديوانه وغير مؤمن صحيح نيست. پس در جماعت به اذان واقامه آن دو نمىتوان اكتفا كرد وهمچنين اگر اذان واقامه ديوانه يا غير مؤمن را بشنود، نمىتواند به آن اكتفا كند. اما بلوغ شرط نيست وبه اذان كودك مميز هم مىتوان اكتفا كرد.
سوم- ترتيب؛ يعنى اول بايد اذان وبعد اقامه بگويد وهمچنين فصلها و جملات اذان واقامه را به ترتيبى كه قبلا ذكر شد بخواند.
چهارم- موالات بين اذان واقامه وبين فصلهاى آن دو وبين اذان
واقامه ونماز، يعنى فاصله زيادى بين آنها واقع نشود، مرجع تشخيص تحقق فاصله وعدم فاصله، عرف است.
پنجم- خواندن اذان واقامه به زبان عربى وبه صورت صحيح؛ يعنى ترجمه اذان واقامه ياتلفظ غلط آنها كفايت نمىكند.
ششم- بعد از فرا رسيدن وقت نماز، اذان واقامه بگويد.
هفتم- در اقامه، طهارت شرعى (وضو يا غسل) داشته باشد امّا در اذان، طهارت شرط نيست ولى اگر اقامه را بدون طهارت به قصد رجا بجا آورد، جايز است.
هشتم- احوط اين است كه در اقامه، طهارت وقيام ترك نشود، اما روبه قبله بودن واستقرار داشتن (آرام بودن بدن) بهتر آن است كه ترك نشود ولذا اگر كسى بخواهد بدون طهارت يانشسته اقامه بگويد، بايد به قصد رجا بجاآورد (نه قصد استحباب قطعى).
آداب اذان واقامه
حديث شريف:
سخن گفتن در اذان واقامه:
1- امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«لا تتكلّم إذا أقمت الصلاة فإنّك إذا تكلّمت أعدت الإقامة»[1].
«وقتى براى نماز اقامه گفتى، سخن ديگر نگو زيرا اگر سخن گفتى، اقامه را
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 10، ص 629، حديث 3.
بايد اعاده نمايى.»
2- به امام عليه السلام گفته شد:
«أيتكلّم الرجل في الأذان
؟ قال: «لا بأس». قيل: في الإقامة
؟ قال: «لا»[1].
آيا مرد (شخص) مىتواند در اذان سخن بگويد؟ فرمود: «اشكال ندارد.» گفته شد:
دراقامه چطور؟ فرمود: «نه.»
ايجاد فاصله بين اذان واقامه
3- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا قمت إلى صلاة فريضة فأذّن وأقم، وافصل بين الأذان والإقامة بقعود أو بكلام أو بتسبيح»[2].
«وقتى براى اداى نماز واجب ايستادى، اذان واقامه بگو وبين اذان واقامه با يك نشستن يا سخن گفتن يا تسبيح گفتن فاصله بينداز.»
4- اميرالمؤمنين عليه السلام به اصحاب خود مىفرمود:
«مَن سجد بين الأذان والإقامة فقال في سجوده:
سَجَدْتُ لَكَ خَاضِعاً خَاشِعاً ذَلِيلًا،
يقول اللَّه: ملائكتي، وعزّتي وجلالي لأجعلنّ محبّته في قلوب عبادي المؤمنين، وهيبته في قلوب المنافقين»[3].
«كسى كه بين اذان واقامه سجده كند ودر سجده خود بگويد: (سَجَدْتُ لَكَ خَاضِعاً خَاشِعاً ذَلِيلًا)، خداوند مىگويد: فرشتگان من! قسم به عزت وجلالم كه
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 10، ص 629، حديث 4.
[2]- همان، باب 11، ص 631، حديث 4.
[3]- همان، باب 11، ص 633، حديث 14.
من در دلهاى بندگان مؤمن، محبت او را ودر قلوب منافقان، ترس وهيبت او را قرار خواهم داد.»
ايستادن در اقامه
5- محمّد بن مسلم مىگويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم: مرد (شخص) درحال نشسته اذان مىگويد؟ فرمود:
«نعم، ولا يقيم إلّاوهو قائم»[1].
«بله اشكال ندارد ولى اقامه نگويد مگر اينكه ايستاده باشد.»
بر زن لازم نيست
6- امام صادق عليه السلام فرمود:
«ليس على المرأة أذان ولا إقامة إذا سمعت أذان القبيلة، وتكفيها الشهادتان، ولكن إن أذّنت وأقامت فهو أفضل»[2].
«زن اگر اذان قبيله را بشنود، اذان واقامه براو نيست وگفتن شهادتين براى او كفايت مىكند ولى اگر اذان واقامه بگويد بهتر است.»
اذان را با صداى بلند بگو واقامه را تند بخوان
7- معاوية بن وهب مىگويد:
سألت أبا عبداللَّه عليه السلام عن الأذان، فقال: «اجهر به وارفع به صوتك
، وإذا أقمت فدون ذلك»[3]، ثمّ قال: «لا، تنتظر بأذانك وإقامتك إلّادخول وقت
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 13، ص 635، حديث 5.
[2]- همان، باب 14، ص 637، حديث 5.
[3]- همان، باب 16، ص 639، حديث 1.