ادا باشد يا قضا اما ساير نمازهاى واجب اذان واقامه ندارد. در نماز عيدين مستحب است كه قبل از نماز سه بار «الصلاة» گفته شود ودر غير عيدين نيز به قصد رجا، سه بار «الصلاة» بگويد.
4- مستحب است در روزى كه نوزاد متولد مىشود، درگوش راست او اذان ودر گوش چپ او اقامه گفته شود.
5- كسى كه بخواهد مجموعهاى از نمازهاى فوت شده را، يك مرتبه وپشت سرهم قضا كند، براى نماز اول اذان واقامه بگويد اما براى نمازهاى بعدى، تنها اقامه را تكرار كند.
6- استحباب اذان در موارد زير ساقط مىشود:
اول- اذان نماز عصر در روز جمعه در صورتيكه با نماز جمعه يا نماز ظهر يكجا گزارده شود.
دوم- اذان نماز عصر در روز عرفه در صورتيكه با ظهر يكجا گزارده شود.
سوم- اذان نماز عشا در شب مشعر در صورتيكه بامغرب يكجا گزارده شود.
چهارم- در صورت جمع بين ظهر وعصر وبين مغرب وعشا بايك وضوء وبدون فاصله قابل توجه عرفى. دراين حالت اذان از نماز عصر وعشا ساقط مىشود. البته تلاوت دعاهاى كوتاه وتسبيحات حضرت زهرا بين دونماز، ضررى به جمع بين دونماز ندارد. اين حكم، زن مستحاضهاى را كه براو جمع بين ظهر وعصر وجمع بين مغرب وعشا واجب است نيز شامل مىشود.
7- اذان واقامه، در موارد زير هردو ساقط مىشود:
الف- براى كسى كه به نماز جماعت مىپيوندد، اذان واقامه جماعت كفايت مىكند، چه خود، اذان واقامه را شنيده باشد يانشنيده باشد، يادر هنگام اذان واقامه حاضر باشد يا نباشد.
ب- كسى كه در مسجد بطور منفرد نماز مىخواند، به اذان واقامه جماعت اكتفا مىكند در صورتيكه قبل از متفرق شدن صفوف جماعت، به نماز شروع كرده باشد.
ج- اگر اذان واقامه ديگرى را بطور كامل بشنود يا اذان و اقامه ديگرى را به قصد اذان واقامه وبدون تغيير عبارات آن، بازگو كند، كفايت مىكند.
8- در صحت اذان واقامه ومترتب شدن ثواب بر انجام آن دو، شرايط ذيل لازم است:
اوّل- نيت، يعنى هدف شخص از اذان واقامه، تقرب به خدا وامتثال اوامر او باشد. البته اين شرط در اذان نماز است اما در اذان اعلام، قصد قربت شرط نيست.
دوم- عقل وايمان؛ يعنى اذان واقامه از شخص ديوانه وغير مؤمن صحيح نيست. پس در جماعت به اذان واقامه آن دو نمىتوان اكتفا كرد وهمچنين اگر اذان واقامه ديوانه يا غير مؤمن را بشنود، نمىتواند به آن اكتفا كند. اما بلوغ شرط نيست وبه اذان كودك مميز هم مىتوان اكتفا كرد.
سوم- ترتيب؛ يعنى اول بايد اذان وبعد اقامه بگويد وهمچنين فصلها و جملات اذان واقامه را به ترتيبى كه قبلا ذكر شد بخواند.
چهارم- موالات بين اذان واقامه وبين فصلهاى آن دو وبين اذان
واقامه ونماز، يعنى فاصله زيادى بين آنها واقع نشود، مرجع تشخيص تحقق فاصله وعدم فاصله، عرف است.
پنجم- خواندن اذان واقامه به زبان عربى وبه صورت صحيح؛ يعنى ترجمه اذان واقامه ياتلفظ غلط آنها كفايت نمىكند.
ششم- بعد از فرا رسيدن وقت نماز، اذان واقامه بگويد.
هفتم- در اقامه، طهارت شرعى (وضو يا غسل) داشته باشد امّا در اذان، طهارت شرط نيست ولى اگر اقامه را بدون طهارت به قصد رجا بجا آورد، جايز است.
هشتم- احوط اين است كه در اقامه، طهارت وقيام ترك نشود، اما روبه قبله بودن واستقرار داشتن (آرام بودن بدن) بهتر آن است كه ترك نشود ولذا اگر كسى بخواهد بدون طهارت يانشسته اقامه بگويد، بايد به قصد رجا بجاآورد (نه قصد استحباب قطعى).
آداب اذان واقامه
حديث شريف:
سخن گفتن در اذان واقامه:
1- امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«لا تتكلّم إذا أقمت الصلاة فإنّك إذا تكلّمت أعدت الإقامة»[1].
«وقتى براى نماز اقامه گفتى، سخن ديگر نگو زيرا اگر سخن گفتى، اقامه را
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 10، ص 629، حديث 3.
بايد اعاده نمايى.»
2- به امام عليه السلام گفته شد:
«أيتكلّم الرجل في الأذان
؟ قال: «لا بأس». قيل: في الإقامة
؟ قال: «لا»[1].
آيا مرد (شخص) مىتواند در اذان سخن بگويد؟ فرمود: «اشكال ندارد.» گفته شد:
دراقامه چطور؟ فرمود: «نه.»
ايجاد فاصله بين اذان واقامه
3- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا قمت إلى صلاة فريضة فأذّن وأقم، وافصل بين الأذان والإقامة بقعود أو بكلام أو بتسبيح»[2].
«وقتى براى اداى نماز واجب ايستادى، اذان واقامه بگو وبين اذان واقامه با يك نشستن يا سخن گفتن يا تسبيح گفتن فاصله بينداز.»
4- اميرالمؤمنين عليه السلام به اصحاب خود مىفرمود:
«مَن سجد بين الأذان والإقامة فقال في سجوده:
سَجَدْتُ لَكَ خَاضِعاً خَاشِعاً ذَلِيلًا،
يقول اللَّه: ملائكتي، وعزّتي وجلالي لأجعلنّ محبّته في قلوب عبادي المؤمنين، وهيبته في قلوب المنافقين»[3].
«كسى كه بين اذان واقامه سجده كند ودر سجده خود بگويد: (سَجَدْتُ لَكَ خَاضِعاً خَاشِعاً ذَلِيلًا)، خداوند مىگويد: فرشتگان من! قسم به عزت وجلالم كه
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 10، ص 629، حديث 4.
[2]- همان، باب 11، ص 631، حديث 4.
[3]- همان، باب 11، ص 633، حديث 14.
من در دلهاى بندگان مؤمن، محبت او را ودر قلوب منافقان، ترس وهيبت او را قرار خواهم داد.»
ايستادن در اقامه
5- محمّد بن مسلم مىگويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم: مرد (شخص) درحال نشسته اذان مىگويد؟ فرمود:
«نعم، ولا يقيم إلّاوهو قائم»[1].
«بله اشكال ندارد ولى اقامه نگويد مگر اينكه ايستاده باشد.»
بر زن لازم نيست
6- امام صادق عليه السلام فرمود:
«ليس على المرأة أذان ولا إقامة إذا سمعت أذان القبيلة، وتكفيها الشهادتان، ولكن إن أذّنت وأقامت فهو أفضل»[2].
«زن اگر اذان قبيله را بشنود، اذان واقامه براو نيست وگفتن شهادتين براى او كفايت مىكند ولى اگر اذان واقامه بگويد بهتر است.»
اذان را با صداى بلند بگو واقامه را تند بخوان
7- معاوية بن وهب مىگويد:
سألت أبا عبداللَّه عليه السلام عن الأذان، فقال: «اجهر به وارفع به صوتك
، وإذا أقمت فدون ذلك»[3]، ثمّ قال: «لا، تنتظر بأذانك وإقامتك إلّادخول وقت
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 13، ص 635، حديث 5.
[2]- همان، باب 14، ص 637، حديث 5.
[3]- همان، باب 16، ص 639، حديث 1.
الصلاة، واحدر إقامتك حدراً»[1].
از امام صادق عليه السلام درباره اذان پرسيدم، فرمود: «اذان را با صداى بلند بگو اما در اقامه صداى خود را پائينتر كن.» سپس فرمود: «براى اذان واقامه خود منتظر هيچ چيز، جز فرارسيدن وقت نماز، مباش واقامه را تند وسريع بخوان.»
8- امام عليه السلام فرمود:
«الأذان ترتيل، والإقامة حدر»[2].
«اذان را باترتيل بايد گفت اما اقامه را بايد سريع خواند.»
به پيامبر صلى الله عليه و آله صلوات بفرست:
9- امام باقر عليه السلام فرمود:
«إذا أذّنت فافصح بالألف والهاء»[3]، «وصلِّ على النبيّ صلى الله عليه و آله كلّما ذكرته
أو ذكره ذاكر عندك في أذان أو غيره»[4].
«وقتى اذان گفتى، الف وهاى (اللَّه) را اظهار وآشكار كن.» «وهنگاميكه نام پيامبر را بردى ياكسى ديگر در اذان ياغير اذان اسم آن حضرت را برد، براو درود (صلوات) بفرست.»
دعا در هنگام اذان
10- امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قال حين يسمع أذان الصبح:
اللَّهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ بِإِقْبَالِ نَهارِكَ، وَإِدْبارِ
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 8، ص 625، حديث 1.
[2]- همان، باب 24، ص 635، حديث 3.
[3]- همان، باب 15، ص 638، حديث 1.
[4]- همان، باب 42، ص 669، حديث 1.
لَيْلِكَ، وَحُضُورِ صَلَوَاتِكَ وَأَصْوَاتِ دُعائِكَ أَنْ تَتُوبَ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَوَّابُ الرَّحِيمِ،
وقال ذلك حين يسمع أذان المغرب ثمّ مات من يومه أو ليلته مات تائباً»[1].
«كسى كه اذان صبح را بشنود وبگويد: اللَّهُمَّ إِنّي أَسْأَلُكَ بِإِقْبَالِ نَهارِكَ، وَإِدْبارِ لَيْلِكَ، وَحُضُورِ صَلَوَاتِكَ وَأَصْوَاتِ دُعائِكَ أَنْ تَتُوبَ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَوَّابُ الرَّحِيمِ، ودر هنگام شنيدن اذان مغرب نيز مانند آنرا بگويد، پس در همان روز ياشب بميرد، توبه كرده مرده است.»
بازگويى اذان
11- امام باقر عليه السلام فرمود:
«كان رسول اللَّه صلى الله عليه و آله إذا سمع المؤذّن يؤذّن قال مثل ما يقول في كلّ شيء»[2].
«پيامبر خدا صلى الله عليه و آله وقتى اذان مؤذن را مىشنيد، در هرجمله وفصل اذان آنچه را مؤذن مىگفت، اوهم مانند آنرا تكرار مىكرد.»
12- نيز روايت شده است:
«مَن سمع الأذان فقال كما يقول المؤذّن زيد في رزقه»[3].
«كسى كه اذان را بشنود وبگويد آنچه را مؤذن مىگويد، در روزى او افزون مىشود.»
روبه قبله كن
13- از امام صادق عليه السلام سؤال شد:
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 43، حديث 1.
[2]- همان، باب 45، ص 671، حديث 1.
[3]- همان، ص 672، حديث 4.
يؤذّن الرجل وهو على غير القبلة
؟ فقال: «إذا كان التشهّد مستقبل القبلة فلا بأس»[1].
شخصى اذان مىگويد وروبه قبله نيست؟ فرمود: «اگر روبه قبله (شهادت) را گفته باشد اشكال ندارد.»
تفصيل احكام:
براى كامل شدن ثواب وامتثال درست اوامر خداوند، مراعات امور ذيل در اذان واقامه مستحب است:
1- توجه ورو كردن به قبله در حين اذان واقامه.
2- در حال قيام باشد.
3- طهارت داشتن در اذان، اما در اقامه، طهارت شرط صحت آن است مگر اينكه اقامه را به قصد رجا بجا آورد.
4- سخن نگفتن در حين اذان و اقامه مخصوصاً بين اقامه ونماز.
5- استقرار وآرامش بدن در حال اقامه گفتن.
6- ظاهر كردن الف وهاى كلمه «اللَّه» درهر فصلى از اذان كه مشتمل برآن مىباشد، امّا اقامه را بايد با سرعت وپشت سرهم بجا آورد.
7- گذاشتن انگشت در گوشها در حال اذان.
8- كشيدن وبلند كردن صدا در اذان وپايين كردن صدا در اقامه به درجهاى كمتر از اذان.
9- فاصله انداختن بين اذان واقامه. روايات مىگويد: اين فاصله
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب الاذان والاقامه، باب 47، ص 673، حديث 1.