«كونوا دعاة للناس بغير ألسنتكم، ليروا منكم الورع والاجتهاد والصلاة والخير، فإنّ ذلك داعية»[1].
«باغير زبان، دعوتگران مردم به خير وخوبى باشيد تا از شما در عمل پرهيزكارى، كوشش، نماز وكارهاى خير ببينند وهمين خود، داعى آنها به خير وخوبى خواهد شد.»
تفصيل احكام:
1- واجب است كه نيت عبادات واز آن جمله نماز، خالص براى خدا باشد، وآميخته به ريا نباشد زيرا ريا گناه بزرگ وباطل كننده عبادت است.
2- منظور از ريا اين است كه انسان عمل را تنها به قصد نشان دادن به مردم انجام دهد، وقصد امتثال فرمان خداوند را نداشته باشد. قدر متيقّن از بطلان عبادات به سبب ريا، همين معنى است زيرا در اين صورت، عمل فاقد قصد امتثال وقربت مىباشد.
3- ريا صورتهاى ديگرى هم دارد كه انسان در اين صورتها فاقد قصد امتثال وقربت محسوب نمىشود، مانند اينكه انگيزه عمل، قربت وامتثال باشد امّا در كنار آن ريا هم كند، يااينكه در بعضى از اجزاى واجب عبادت، قصد ريا داشته باشد. فقها گفتهاند: در اين حالات نيز بخاطر قصد ريا، عبادت باطل است واين سخن غالباً موافق احتياط است پس بنابر احتياط واجب، عبادت بايد اعاده شود.
[1]- وسائل الشيعة، ج 1، ابواب مقدّمة العبادات، باب 16، ص 56، حديث 2.
4- اما اگر در بعضى از اجزاى مستحبّ عبادت، قصد ريا داشته باشد مثل قنوت در نماز، بنابر احتياط مستحب نماز را تمام كند وبعد اعاده نمايد، ولى اين واجب نيست.
5- اگر عبادت او خالص براى خدا باشد ولى در انتخاب مكان مثل نماز در مسجد، يا زمان مثل نماز در اول وقت، يا در جزئيات ديگر مانند به جماعت خواندن، قصد ريا داشته باشد، اگر اين ريا بر اصل عبادت تأثير بگذارد به گونهاى كه بگويند نماز او ريايى است، پس بنابر اقوا، عبادت او باطل مىشود، اما اگر چنين تأثيرى نداشته باشد، عبادت او باطل نخواهد بود.
6- اگر خود عمل را خالصانه براى خدا انجام دهد ولى خوشش بيايد از اينكه مردم اورا ببينند، پس ظاهراً عبادت او باطل نيست.
چنانكه خطور ريا در قلب هم ضررى به صحت عبادت ندارد مخصوصاً در صورتى كه او از اين حالت ناراحت وناراضى بوده ودر صدد باشد كه از آن دورى كند.
7- اگر عبادت را خالصانه براى خدا انجام دهد اما بعد از پايان عمل، قصد ريا كند يا حالت خود ستايى اورا فراگيرد، عبادتِ او باطل نمىشود.
سوم- تكبيرة الاحرام
حديث شريف:
1- در روايات آمده است:
كان رسول اللَّه صلى الله عليه و آله أتمّ الناس صلاة وأوجزهم، كان إذا دخل في صلاته قال: «اللَّهُ أَكْبَرُ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»[1].
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نسبت به همه مردم، نماز خود را كاملتر انجام مىداد.
وقتى وارد نماز مىشد، مىگفت: «اللَّهُ أَكْبَرُ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ.»
2- امام باقر عليه السلام فرمود:
«التكبيرة الواحدة في افتتاح الصلاة تجزي، والثلاث أفضل، والسبع أفضل كلّه»[2].
«يك تكبير در آغاز نماز كفايت مىكند وسه تكبير بهتر است وهفت تكبير از همه بهتر است.»
[1]- وسائلالشيعة، ج 4، كتابالصلاة، ابواب تكبيرة الاحرام، باب 1، ص 715، حديث 11.
[2]- همان، حديث 4.
3- امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام درباره كسى كه متوجه شد كه در اول نمازش تكبير نگفته است، فرمود:
«إذا استيقن أنّه لم يكبّر فليعد، ولكن كيف يستيقن
؟»[1].
«اگر يقين دارد كه تكبير نگفته است، بايد اعاده كند ولى چگونه مىتواند يقين حاصل كند؟»
4- از امام صادق عليه السلام سؤال شد درباره كسى كه به نماز ايستاد وتكبير را فراموش كرد ونماز را آغاز نمود، امام فرمود:
«يعيد الصلاة»[2].
«نماز را اعاده كند.»
5- بازهم از امام صادق عليه السلام روايت شده درباره شخصى كه نمازش را باتكبير شروع نكرده است، آيا تكبير ركوع كفايت مىكند؟ فرمود:
«لا، بل يعيد صلاته إذا حفظ أنّه لم يكبّر»[3].
«نه، بلكه اگر به ياد آورد كه تكبير نگفته است، نمازش را اعاده نمايد.»
6- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«من لم يقم صلبه فلا صلاة له»[4].
«كسى كه (در نماز) راست نايستد، نمازى براى او نيست.»
7- امام صادق عليه السلام فرمود:
«تلبية الأخرس وتشهّده وقرائته القرآن في الصلاة تحريك لسانه
[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب تكبيرة الاحرام، باب 2، ص 716، حديث 2.
[2]- همان، حديث 3.
[3]- همان، باب 3، حديث 1.
[4]- همان، ابواب القيام، باب 2، ص 694، حديث 1.
وإشارته باصبعه»[1].
«تلبيه (لبيك گفتن در احرام حج) شخص لال وتشهد وقرائت او در نماز، با حركت دادن زبان واشاره كردن به انگشت است.»
تفصيل احكام:
1- «اللَّهُ أَكْبَرُ» همان عبارت وجملهاى است كه نماز باآن افتتاح مىگردد، و «تكبيرة الاحرام» يا «تكبيرة الافتتاح» ناميده مىشود.
2- تكبيرة الاحرام بايد به زبان عربى صحيح، تلفظ شود وتلفظ آن به عربى غلط يا تلفظ ترجمه آن به زبانهاى ديگر كفايت نمىكند وهمچنين گفتن جملات مرادف آن وهر نوع تغيير دادن واضافه كردن در آن مانند «اللَّهُ تَعالى أَكْبَرُ»، «الْأَكْبَرُ هُوَ اللَّهُ» يا «اللَّهُ أَحْسَنُ» ومانند آن نيز كفايت نمىكند.
3- احوط اين است كه تكبيرة الاحرام بطور مستقل تلفظ شود وبه ماقبل خود يعنى اقامه يا دعا متّصل نشود، وبهتر اين است كه به مابعدش يعنى دعا يا (بسم اللَّه) هم متّصل نشود، واگر به مابعدش وصل شود بايد راى (اكبر)، مضموم تلفظ شود، اما اگر به مابعدش وصل نشود، راى (اكبر) ساكن تلفظ مىشود.
4- تكبيرة الاحرام از اركان نماز است، ولذا ترك عمدى يا سهوى آن، باطل كننده نماز است. اما زياد كردن تكبير نيز بنابر نظر مشهور فقها، باطل كننده است واحوط- در صورت زياد كردن- تمام كردن نماز واعاده آن است، اگر چه اقوا اين است كه با زياد كردن سهوى،
[1]- وسائل الشيعه، ابواب القرائة فى الصلاة، باب 59، ص 801، حديث 1.
نماز صحيح است.
5- همچنين واجب است كه تكبيرة الاحرام در حالت ايستاده بودن واستقرار داشتن (آرام بودن بدن)، ادا شود. پس اگر نشسته يا در هنگام ودر اثناى ايستادن تكبير بگويد، نماز او باطل است چه عمداً اين كار را كرده باشد ياسهواً، اما اگر از باب سهو در حالت استقرار نداشتن، تكبير بگويد، احوط آن است كه نماز را تمام سپس اعاده نمايد.
6- گذراندن عبارت «اللَّه اكبر» در دل كفايت نمىكند بلكه واجب است به گونهاى تلفظ كند كه عرف آنرا «قرائت» بشمارد.
7- شخص لال، هر طور كه برايش امكان دارد، تكبير را تلفظ كند واگر بطور كامل از تلفظ كردن ناتوان باشد، گذراندن تكبير در قلبش با اشاره وحركت دادن زبان در صورت امكان، كفايت مىكند.
8- اگر نماز گزار شك كند كه تكبيرة الاحرام را گفته است يا نه؟
چنانچه شك او قبل از شروع به قرائت باشد، بنا را برعدم تكبير بگذارد واز نو تكبير بگويد ونماز بخواند، اما اگر شك او بعد از شروع به قرائت چيزى مانند دعا يا اعوذ باللَّه يا حمد باشد، به شكّش اهتمام نورزد وبه نمازش ادامه دهد. ان شاء اللَّه نماز او صحيح است.
9- اگر نماز گزار بعد از تكبير گفتن شك كرد كه آيا تكبير را درست بر زبان جارى كرده است يانه؟ پس چنانچه اين شك بعد از شروع به قرائت باشد به آن اهميت ندهد، واگر قبل از آن باشد از باب احتياط بنا را بر عدم صحت بگذارد، ودر اين صورت، احتياط مستلزم آن است كه نماز را تمام كند وبعد اعاده نمايد.
آداب تكبيرة الاحرام
حديث شريف:
1- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا افتتحت الصلاة فكبّر إن شئت واحدة، وإن شئت ثلاثاً، وإن شئت سبعاً، وكلّ ذلك مجزٍ عنك، غير أنّك إذا كنت إماماً لم تجهر إلّابتكبيرة»[1].
«هنگامى كه نماز را آغاز كردى تكبير بگو، اگر خواستى يك تكبير واگر خواستى سه ياهفت تكبير بگو. همه اينها كفايت مىكند ولى اگر امام جماعت بودى تنها يك تكبير را با صداى بلند بگو.»
2- زراره مىگويد:
رأيت أبا جعفر استفتح الصلاة بسبع تكبيرات ولاءً[2].
امام باقر عليه السلام را ديدم كه نماز را با هفت تكبير پشت سرهم افتتاح نمود.
3- مهران جمال مىگويد:
رأيت أبا عبداللَّه عليه السلام إذا كبّر في الصلاة يرفع يديه حتّى يكاد يبلغ اذنيه[3].
امام صادق عليه السلام را ديدم وقتى كه در نماز تكبير مىگفت، دستانش را بالا مىبرد تانزديك به گوشهايش مىرسيد.
4- امام رضا عليه السلام فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب تكبيرة الاحرام، باب 7، ص 721، حديث 3.
[2]- همان، حديث 2.
[3]- همان، باب 9، ص 725، حديث 3.
«إنّما ترفع اليدان بالتكبير، لأنّ رفع اليدين ضرب من الابتهال والتبتّل والتضرّع، فاحبّ اللَّه عزّ وجلّ أن يكون العبد في وقت ذكره له، متبتّلًا متضرّعاً مبتهلًا، ولأنّ في رفع اليدين إحضار النيّة وإقبال القلب...»[1].
«اينكه در هنگام تكبير، دودست را بلند مىكنند، براى اين است كه دستان رابلند كردن نوعى از تضرع، التماس وتوجه به خدا وبريدن از غير او است، پس خداى عز وجل دوست دارد كه بنده در هنگام ياد او (نماز) درحالت تضرّع والتماس وابتهال باشد، وديگر اينكه بادست بلند كردن، نيت به وجود مىآيد، وقلب توجه واقبال پيدا مىكند.»
تفصيل احكام:
1- علاوه بر تكبيرة الاحرام واجب، مستحب است شش تكبير ديگر نيز گفته شود، قبل از تكبيرة الاحرام يابعد ازآن، ياچند تكبير قبل از آن وچند تكبير ديگر بعد از آن كه در مجموع هفت تكبير شود، ومى توان به پنج ياسه تكبير اكتفا نمود.
2- هرزمان كه نماز گزار بايك تكبير معيّنى آغاز كردن نماز را قصد كند، باهمان تكبير وارد نماز مىشود، چه اول تكبيرات هفتگانه باشد ياوسط يا آخر آنها. واگر از همان ابتدا، آغاز كردن نماز را قصد كند، همان تكبير نخستين، «تكبيرة الاحرام» وبقيه مستحب خواهد بود، وبهتر اين است كه شش تكبير مستحب را اول بگويد وسپس با تكبير آخرين، افتتاح نماز را قصد كند كه در اين صورت، آخرين تكبير، تكبيرة الاحرام خواهد بود.
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، ابواب تكبيرة الاحرام، حديث 11.